Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 64:4

Ορθ. Εάν, λοιπόν, ακούσεις τον προφήτη να λέει εκ προσώπου όλων των αγίων, «Από αιώνος δεν ακούσαμε, ούτε οι οφθαλμοί μας είδαν Θεό, πλην εσού», τι θα τους πεις; Μακ. Εννοεί τον Υιό. Διότι κανέναν άλλον δεν είδαμε, παρά μόνο τον Υιό που ενανθρώπησε. Ορθ. «Εκείνος όμως που έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, μία είναι η θεότητα του Πατρός και του Υιού.

«Και θα γίνει φανερό το όνομα του Κυρίου στους εναντίους.» Και τι σημαίνει άραγε αυτό; Διότι ο Θεός των όλων θαυματουργεί πάρα πολλές φορές, καθιστώντας φανερό το μέγεθος της δύναμης και της υπεροχής που ενυπάρχει σε αυτόν. Με αυτόν τον τρόπο τιμωρούσε κάποιες φορές και τους αμαρτωλούς, και μέσω της οργής εναντίον τους καθιστούσε φανερό τον εαυτό του. Όπως ακριβώς συνέβη, όταν έστειλε φωτιά στους Σοδομίτες, ή όταν υπέβαλε τον παράφρονα Φαραώ σε πολλές και ανυπόφορες πληγές. Επομένως, λένε, ω Δέσποτα, μη φανερώσεις τη δόξα σου ή το όνομά σου μέσω της οργής εναντίον μας. αντίθετα, στρέψε την εναντίον των πονηρών δυνάμεων, δηλαδή εκείνων που μάχονται φανερά τη δόξα σου και έχουν παρασυρθεί σε αυτό εξαιτίας υπερβολικής αλαζονείας. Διότι και με αυτόν τον τρόπο θα γίνεις φανερός. Επειδή, όταν επιτελέσεις τα ένδοξα έργα, τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου. και εννοεί πάλι εκείνα τα όρη που αναφέραμε μόλις προηγουμένως. <Από την αρχή του αιώνα δεν ακούσαμε, ούτε τα μάτια μας είδαν άλλον Θεό εκτός από εσένα, και τα έργα σου, τα οποία θα επιτελέσεις σε όσους προσμένουν με υπομονή το έλεος. διότι αυτό θα συναντήσει εκείνους που πράττουν το δίκαιο, και θα θυμηθούν τις οδούς σου.> Το Θείο βέβαια είναι αόρατο ως προς τη φύση του. διότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. ωστόσο, γίνεται ορατό με τα μάτια της διάνοιας, μέσα από τα παράδοξα και υπέρλογα έργα που επιτελεί. «

Τόση δύναμη υπάρχει σε εσένα, για την οποία 〈από την αρχή του αιώνα δεν ακούσαμε〉 ποιος άλλος είναι τέτοιος θεός, ⌜ούτε μπορούμε ψευδομαρτυρώντας να πούμε ότι δήθεν 〈τα μάτια μας〉 είδαν και κάποιον άλλον δημιουργό τέτοιων έργων· ούτε λοιπόν είδαμε άλλον 〈θεό εκτός από εσένα〉 ούτε θεϊκές πράξεις. Και αυτά που παρείχες 〈σε αυτούς που σε προσμένουν〉 να δουν, θεωρούμε ότι έχουν γίνει από άλλον;⌝ Φτάνοντας στο σημείο αυτό, πρόσεξε πώς ο προφητικός λόγος εισάγει τον Θεό ως ορώμενο, λέγοντας εκ μέρους του λαού: 〈ούτε τα μάτια μας είδαν θεό εκτός από εσένα〉. ⌜Και όμως: «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», αλλά φαίνεται ότι μέσω αυτών αινίσσεται τον Χριστό του Θεού, ο οποίος μίλησε στον Μωυσή στην έρημο, και ο οποίος εθεάθη από ολόκληρο τον λαό μέσω της δόξας που εμφανίστηκε σε όλους, για την οποία έχει ειπωθεί: «και όλος ο λαός είδε τη δόξα του Κυρίου».⌝ Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: 〈ιδού εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε〉, σαν να έλεγε σαφέστερα, επειδή 〈εμείς αμαρτήσαμε, εσύ οργίστηκες〉, αλλά και 〈πλανηθήκαμε〉, λέει, 〈και γίναμε όλοι εμείς σαν ακάθαρτοι〉. ⌜Εάν δε θεωρήθηκε ότι βρίσκεται σε εμάς κάποια δικαιοσύνη και δίκαιη πράξη, και αυτή έχει αποδειχθεί ρυπαρή και άτιμη.⌝ Γι' αυτό, γίναμε τέτοιοι, σαν ένα άκαρπο δέντρο που απέβαλε τους καρπούς του, αλλά και 〈σαν φύλλα πέσαμε όλοι〉 και σκορπιστήκαμε ‹σαν το χώμα από το πρόσωπο 〈του ανέμου〉›.

Ιδού, εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε· γι' αυτό πλανηθήκαμε και γίναμε όλοι ακάθαρτοι, και όλη η δικαιοσύνη μας είναι ως ράκος αποκαθημένης, και πέσαμε σαν τα φύλλα εξαιτίας των ανομιών μας· έτσι, ο άνεμος θα μας παρασύρει. Και δεν υπάρχει κανείς που να επικαλείται το όνομά σου και να θυμάται να στηριχθεί σε εσένα, διότι απέστρεψας το πρόσωπό σου από εμάς και μας παρέδωσες εξαιτίας των αμαρτιών μας. Και τώρα, Κύριε, επίστρεψε, διότι όλοι εμείς είμαστε λαός σου. Η άγια πόλη σου έγινε έρημη, η Σιών έγινε σαν έρημος, η Ιερουσαλήμ κατέστη κατάρα· ο οίκος, το άγιό μας, και η δόξα, την οποία ευλόγησαν οι πατέρες μας, έγινε πυρίκαυστος, και όλα τα ένδοξα έθνη κατέρρευσαν. Και για όλα αυτά έδειξες ανοχή, Κύριε, και σιώπησες, και μας ταπείνωσας σφόδρα.

Εάν ανοίξεις τον ουρανό, τρόμος θα καταλάβει τα όρη από την παρουσία σου, και θα λιώσουν σαν το κερί μπροστά στο πυρ· και πυρ θα κατακάψει τους αντιπάλους· και το όνομά σου θα γίνει φοβερό στους εχθρούς. Όταν επιτελείς τα ένδοξα έργα, τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου. Από τους αιώνες δεν ακούσαμε, ούτε τα μάτια μας είδαν Θεό, εκτός από εσένα, και τα έργα σου, τα οποία θα επιτελέσεις σε όσους προσμένουν υπομονετικά το έλεος· διότι το έλεος θα συναντήσει αυτούς που πράττουν το δίκαιο, και τις οδούς σου θα θυμηθούν.

Πώς πρέπει να νοηθεί το «εσύ οργίστηκες» που ειπώθηκε από τον θεόληπτο Ησαΐα στο «και εμείς αμαρτήσαμε»; Θα μπορούσε κανείς να εκλάβει το «αμαρτήσαμε», όχι με την έννοια ότι επιλέξαμε τις πράξεις που φθείρουν τις αρετές, αλλά απλώς ότι αποτύχαμε σε εκείνα τα οποία προτιμήσαμε και επιδιώξαμε με ζήλο. Διότι θα μπορούσε να λεχθεί ότι «αμαρτάνει» και εκείνος ο οποίος άλλα έθεσε ως σκοπό να επιτελέσει και έστρεψε την ορμή του προς το επιθυμητό, περιέπεσε όμως στα αντίθετα και αντί για αυτά που προέκρινε βρίσκεται εγκλωβισμένος σε ανέλπιστες καταστάσεις. Τέτοιας φύσεως είναι, για να παραλείψω προς το παρόν την περαιτέρω εξέταση των όσων θα λεχθούν, και το «δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του» και το «εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν οι οικοδομούντες, και εάν ο Κύριος δεν φυλάξει πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας» και το «δεν αρέσκεται στη δύναμη του ίππου ούτε ευδοκεί στις κνήμες του ανδρός» και το «εκείνοι που καταστρώνουν σχέδια» εμβαθύνοντας στους διαλογισμούς τους «και όχι δια του Κυρίου». Διότι και αυτοί, αντί να μην αποτύχουν στην προσπάθειά τους, όχι μόνο αστόχησαν, αλλά επιπλέον επισώρευσαν πάνω τους το «ουαί». Παρόμοιο είναι και εκείνο που ειπώθηκε προς όσους είχαν εναποθέσει την ελπίδα τους στην Αίγυπτο: «Κάνατε συμβούλιο όχι δι' εμού και συνθήκες όχι δια του Πνεύματός μου, για να προσθέσετε αμαρτίες πάνω σε αμαρτίες, εσείς που πορεύεστε για να κατεβείτε στην Αίγυπτο». Για αυτούς και η καταφυγή και η ελπίδα για βοήθεια μετατρέπεται σε αισχύνη και όνειδος.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να διστάζουμε να το εξετάζουμε και ως εξής: διότι τα ιερά μας λόγια αποτελούν πηγή ψυχωφελών και σωτηρίων ναμάτων, και όσο περισσότερο τα ανασκάπτουμε με τους λογισμούς μας, τόσο πιο άφθονα αναβλύζουν τις χάριτες των νοημάτων. Φαινόταν λοιπόν απορίας άξιο το ρητό «εσύ οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε», όταν διατυπώνεται απόλυτα και όταν γίνεται αντιληπτό για ολόκληρη την ανθρώπινη φύση· διότι πώς θα ήταν δυνατόν να αποφύγει κανείς την αμαρτία, εάν η θεία οργή την επέβαλλε; Και ποιος θα ήταν ο δίκαιος καταλογισμός των αμαρτημάτων, όταν εκείνοι που υφίστανται την επίδραση σύρονται ακούσια σε όσα δεν είναι θεμιτά; Και πού βρίσκεται το αυτεξούσιο; Και μύρια άλλα, για τα οποία δεν φαίνεται να ευθύνεται τόσο το ίδιο το ρητό, όσο το εάν κανείς το ανάγει σε γενικό αξίωμα και νομίζει ότι έχει ειπωθεί για ολόκληρη την ανθρώπινη φύση. Διότι, εάν κανείς δεν το εκβιάζει προς την καθολική του έννοια, αλλά το διατηρεί περιορισμένο στα δικά του όρια, θα διαπιστωθεί ότι είναι απαλλαγμένο από τα περισσότερα άτοπα.

Τι είναι λοιπόν αυτό που λέω; Ότι ο λόγος προφέρθηκε από τον προφήτη για το ισραηλιτικό έθνος, και όχι γενικά για όλους τους ανθρώπους. Και ότι δεν αφήνει σε κανέναν περιθώριο αμφισβήτησης, το μαρτυρεί η ίδια η επιγραφή της προφητείας: «όραση», λέει, «που είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς· την οποία είδε εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ κατά τη βασιλεία του Οζία και του Ιωάθαμ και του Άχαζ και του Εζεκία». Διότι και στις περιπτώσεις όπου κάνει μνεία άλλων εθνών και αποκαλύπτει οράσεις, η αφήγηση και αυτών ως επί το πλείστον αφορά τον ισραηλιτικό λαό, άλλοτε με τους αλλοεθνείς να εκπληρώνουν ρόλο μάστιγας για αυτούς όταν παρεκκλίνουν από τα προστάγματα του Κυρίου, και άλλοτε με τη θεία βούληση να τους παραδίδει την εξουσία και τη νίκη όταν αυτοί τηρούν τις δεσποτικές εντολές. Μάλιστα και λίγο πριν από το προκείμενο ρητό (για να αφήσω τα άλλα), κάνοντας αναμφισβήτητο σε όλους ότι το «εσύ οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» ειπώθηκε για το ισραηλιτικό γένος, ο προφήτης λέει περίπου τα εξής: «πού είναι εκείνος που οδήγησε τον Μωυσή με το δεξί του χέρι, ο βραχίονας της δόξας του;» και «τους οδήγησε μέσα από την άβυσσο σαν άλογο μέσα από την έρημο, και δεν κόπιασαν, έτσι οδήγησες τον λαό σου, για να δημιουργήσεις για τον εαυτό σου όνομα δόξας. Επίστρεψε από τον ουρανό και δες από τον άγιο και ένδοξο οίκο σου. Διότι εσύ είσαι ο πατέρας μας· επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε, και ο Ισραήλ δεν μας αναγνώρισε»· και ίσως είναι κουραστικό να τα απαριθμώ όλα.