Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 64:5

Όπως λοιπόν η ευμένεια της άνωθεν πραότητας μας καθιστά γενναιότατους και μας δυναμώνει για την αντίσταση κατά του κακού, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όταν πέσουμε κάτω από τη θεία οργή, τότε είναι απολύτως αναγκαίο να υποτασσόμαστε δουλοπρεπώς στις φαύλες ηδονές. Οργίστηκες λοιπόν για εκείνα στα οποία προφανώς παρεκτραπήκαμε, και γίναμε αμαρτωλοί και βέβηλοι, ώστε και όλη η δικαιοσύνη μας, λέει, να μοιάζει με ρυπαρό ράκος, δηλαδή να είναι βδελυρή και ακάθαρτη. Διότι δεν είναι δυνατόν να δει κανείς δικαιοσύνη σε εκείνους που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, τώρα μάλιστα ιδιαίτερα μετά την ασέβεια προς τον Χριστό, που να είναι άμωμη και ακατάκριτη. Διότι αυτοί που έχουν την καρδιά τους εντελώς γυμνή και έρημη από το θείο και νοητό φως, πώς θα μπορούσαν να γνωρίζουν τον δρόμο που οδηγεί κατευθείαν στους ιερούς νόμους; Ή πώς θα μπορούσαν να είναι αληθινά δίκαιοι έχοντας στερηθεί τα ευαγγελικά κηρύγματα, μέσω των οποίων μπορεί κανείς να μάθει την οδό της αξιοθαύμαστης πολιτείας; Είναι λοιπόν ακάθαρτοι, ακόμη κι αν μερικοί φαίνονται να είναι χρηστοί και επιεικείς.

Επειδή δε, κατά κάποιον τρόπο, κατέβηκε στον δικό του τόπο, γινόμενος άνθρωπος, και ανέλαβε τις ασθένειές μας, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, θεωρήθηκε ότι βρίσκεται σε κατάσταση ακαθαρσίας. Διότι η ανθρώπινη φύση είναι ακάθαρτη ενώπιον του Θεού, αν βεβαίως είναι αληθινό αυτό που λέει ο προφήτης Ησαΐας, ότι «Κάθε δικαιοσύνη μας είναι σαν ράκος αποκαθημένης». Επομένως, όσον αφορά την ανθρώπινη φύση, φάνηκε ότι περιήλθε σε ακαθαρσία εκείνος που είναι πάναγνος και κατοικεί σε φως απρόσιτο.

Ή δεν τον ακούς που βροντοφωνάζει μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού, εγώ επιφέρω σε αυτόν τον λαό ασθένεια, και θα ασθενήσουν εξαιτίας της πατέρες και γιοι· ο γείτονας και ο πλησίον του θα χαθούν;» Γράφει δε και για κάποιους ο σοφότατος Παύλος: «Και καθώς δεν έκριναν άξιο το να έχουν επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα.» Σαφέστερα δε το καθιστά αυτό και ο θεσπέσιος Ησαΐας, λέγοντας, ως εκ προσώπου των υιών Ισραήλ, δηλαδή εκείνων που ολίσθησαν σε αμαρτίες: «Ιδού, εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε.» ΠΑΛΛ. Άραγε λοιπόν, πες μου, όταν εμείς παραμελούμε το πρέπον και αιχμαλωτιζόμαστε από τις αμαρτίες, θα ρίξουμε την αιτία στον Θεό, και θα τον κατηγορήσουμε για την οργή του, θεωρώντας ότι εξαιτίας αυτού αμαρτήσαμε; ΚΥΡ. Δεν θα τον κατηγορήσουμε βέβαια, διότι αυτό είναι παραφροσύνη· λέγοντας όμως ότι «Εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε», εννοούμε κάτι τέτοιο: Ότι αν δεν έχουμε την εύνοιά σου, ω Δέσποτα, τίποτα δεν μας εμποδίζει από το να τυραννιόμαστε από την αμαρτία, εξαιτίας της ασθένειας της φύσης μας, και να εμπλεκόμαστε πλέον σε κάθε κακό. ΠΑΛΛ. Κατανοώ αυτό που λες. ΚΥΡ. Απογυμνωμένοι λοιπόν τόσο από τη φροντίδα όσο και από την άνωθεν προστασία, και υφιστάμενοι την τιμωρία για την υπερβολική φθορά και τις ασταμάτητες εκτροπές μας προς το φαύλο, αποδεικνυόμαστε ασθενείς και ευάλωτοι, και πάσχοντες από κάθε τέτοιου είδους αρρώστια.

Τόση δύναμη υπάρχει σε εσένα, για την οποία 〈από την αρχή του αιώνα δεν ακούσαμε〉 ποιος άλλος είναι τέτοιος θεός, ⌜ούτε μπορούμε ψευδομαρτυρώντας να πούμε ότι δήθεν 〈τα μάτια μας〉 είδαν και κάποιον άλλον δημιουργό τέτοιων έργων· ούτε λοιπόν είδαμε άλλον 〈θεό εκτός από εσένα〉 ούτε θεϊκές πράξεις. Και αυτά που παρείχες 〈σε αυτούς που σε προσμένουν〉 να δουν, θεωρούμε ότι έχουν γίνει από άλλον;⌝ Φτάνοντας στο σημείο αυτό, πρόσεξε πώς ο προφητικός λόγος εισάγει τον Θεό ως ορώμενο, λέγοντας εκ μέρους του λαού: 〈ούτε τα μάτια μας είδαν θεό εκτός από εσένα〉. ⌜Και όμως: «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», αλλά φαίνεται ότι μέσω αυτών αινίσσεται τον Χριστό του Θεού, ο οποίος μίλησε στον Μωυσή στην έρημο, και ο οποίος εθεάθη από ολόκληρο τον λαό μέσω της δόξας που εμφανίστηκε σε όλους, για την οποία έχει ειπωθεί: «και όλος ο λαός είδε τη δόξα του Κυρίου».⌝ Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: 〈ιδού εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε〉, σαν να έλεγε σαφέστερα, επειδή 〈εμείς αμαρτήσαμε, εσύ οργίστηκες〉, αλλά και 〈πλανηθήκαμε〉, λέει, 〈και γίναμε όλοι εμείς σαν ακάθαρτοι〉. ⌜Εάν δε θεωρήθηκε ότι βρίσκεται σε εμάς κάποια δικαιοσύνη και δίκαιη πράξη, και αυτή έχει αποδειχθεί ρυπαρή και άτιμη.⌝ Γι' αυτό, γίναμε τέτοιοι, σαν ένα άκαρπο δέντρο που απέβαλε τους καρπούς του, αλλά και 〈σαν φύλλα πέσαμε όλοι〉 και σκορπιστήκαμε ‹σαν το χώμα από το πρόσωπο 〈του ανέμου〉›.

Εσύ είσαι αγαθός, αλλά εμείς ανομήσαμε· εσύ είσαι μακρόθυμος, αλλά εμείς είμαστε άξιοι πληγών. Γνωρίζουμε την αγαθότητά σου, αν και είμαστε ασύνετοι· έχουμε τιμωρηθεί λίγο σε σχέση με όσα αμαρτήσαμε. Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος μπορεί να σου αντισταθεί; Τρόμος θα κυριεύσει τα όρη εξαιτίας σου, και στο μέγεθος του βραχίονά σου ποιος θα εναντιωθεί; Εάν κλείσεις τον ουρανό, ποιος θα τον ανοίξει; Και εάν ανοίξεις τους καταρράκτες σου, ποιος θα τους συγκρατήσει; Εύκολο είναι στα μάτια σου να φτωχύνεις και να πλουτίσεις κάποιον, να δώσεις ζωή και να θανατώσεις, να πατάξεις και να θεραπεύσεις· και η θέλησή σου είναι πράξη τετελεσμένη. «Εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε», λέει κάποιος από τους παλαιούς εξομολογούμενος. Για μένα όμως είναι καιρός να πω το αντίθετο: Εμείς αμαρτήσαμε, και εσύ οργίστηκες· γι' αυτό γίναμε όνειδος στους γείτονές μας. Απέστρεψες το πρόσωπό σου, και γεμίσαμε ατιμία. Αλλά κόπασε, Κύριε· δείξε επιείκεια, Κύριε· σπλαχνίσου, Κύριε· μην μας εγκαταλείψεις μέχρι τέλους εξαιτίας των ανομιών μας, ούτε να παιδαγωγήσεις άλλους μέσα από τις δικές μας μάστιγες, ενώ είναι δυνατόν εμείς να σωφρονιστούμε από τη δοκιμασία των άλλων· ποιων άλλων; Των εθνών που δεν σε γνωρίζουν, και των βασιλείων που δεν υποτάχθηκαν στη δύναμή σου. Εμείς όμως είμαστε λαός σου, Κύριε, και ράβδος της κληρονομιάς σου. Γι' αυτό παιδαγώγησέ μας, αλλά με αγαθότητα, και όχι με τον θυμό σου· για να μην μας κάνεις λιγοστούς, και μας καταστήσεις εξουδένωμα απέναντι σε όλους τους κατοίκους της γης.

Ο Φαρισαίος και ο Τελώνης ανέβηκαν στον ναό· διότι και για τους δύο ο σκοπός ήταν ένας, το να προσευχηθούν, έστω κι αν ο Φαρισαίος μετά την άνοδο κατέρριψε τον εαυτό του, έχοντας ανατραπεί από τον τρόπο του. Διότι ο σκοπός της ανόδου τους ήταν μεν ο ίδιος (αφού ανέβηκαν για να προσευχηθούν), ο τρόπος τους όμως αντίθετος. Ο μεν (Τελώνης) ανέβαινε συντετριμμένος και ταπεινωμένος, έχοντας μάθει από τον ψαλμωδό προφήτη ότι «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει», επειδή και ο ίδιος ο προφήτης λέει για τον εαυτό του, γνωρίζοντας προφανώς από πείρα, «ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Κύριος». Και τι λέω για τον προφήτη; Διότι ο Θεός των προφητών, ο οποίος έγινε σαν εμάς για εμάς, ταπείνωσε τον εαυτό του, όπως λέει ο απόστολος· γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε. Ο δε Φαρισαίος ανεβαίνει γεμάτος έπαρση και αλαζονεία, νομίζοντας ότι θα δικαιώσει τον εαυτό του· και αυτά τα κάνει ενώπιον του Θεού, στα μάτια του οποίου κάθε δικαιοσύνη μας είναι ως ράκος αποκαθημένης. Διότι δεν άκουσε αυτόν που λέει, «ακάθαρτος παρά Κυρίω είναι κάθε υψηλοκάρδιος», και «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους», και «αλίμονο σε αυτούς που δικαιώνουν τους εαυτούς τους και θεωρούν πως είναι συνετοί».

Με τον όρο εξομολόγηση είτε εννοείς την ευχαριστία είτε την εξαγόρευση των σφαλμάτων· διότι αυτή αρμόζει και στους δικαίους· επειδή όμως δεν υπάρχει κανείς που θα ζήσει και δεν θα αμαρτήσει, αναγκαστικά προσφέρεται κατά τη μνήμη της αγιοσύνης του Θεού, δηλαδή κατά την ανάμνηση. Διότι πρέπει να τον ευχαριστούμε, επειδή μετέδωσε τον αγιασμό και στους ανθρώπους· πρέπει όμως επίσης να ομολογούμε ότι είμαστε αμαρτωλοί. Διότι όσο δίκαιος και αν είναι κανείς, όταν συγκριθεί με τον αγιασμό του Θεού, αποδεικνύεται αμαρτωλός· ώστε ο Ησαΐας να λέει: Όλη η δικαιοσύνη μας ενώπιόν σου είναι σαν ρυπαρό ράκος.

Όχι για να εξεταστεί ο βίος του και να αποδειχθεί ότι πάσχει άδικα —διότι αυτό δεν το λέει· επειδή στα προηγούμενα έχει πει πολλές φορές, ότι (πάσχει) εξαιτίας ανομίας— αλλά ότι «καθώς παραμένει η θλίψη, με ανατρέπει», λέει, όπως ακριβώς όταν λέει ο Ησαΐας: εσύ οργίστηκες και εμείς πλανηθήκαμε, ή πάλι όταν λέει: γιατί μας αποπλάνησες από την οδό σου; «Αυτό φοβάμαι», λέει, «μήπως πέσω ή ανατραπώ. Φοβήθηκα, μήπως αναγκαστώ να πω κάτι βλάσφημο ή και να βάλω τέλος στη ζωή μου.» 10,2a 〈Και θα πω,〉 λέει, 〈προς τον Κύριο: μην με διδάσκεις να ασεβώ,〉 2b 〈και γιατί με έκρινες έτσι;〉 10,3a 〈Ή μήπως είναι καλό για σένα, εάν ασεβήσω,〉 3b 〈το ότι απέρριψες τα έργα των χεριών σου;〉 Δεν είπε: «τον δίκαιο, τον ενάρετο», αλλά τα έργα των χεριών σου. 10,3c 〈και έδωσες προσοχή σε βουλή ασεβών;〉 «Διότι, εάν (πάσχω) εξαιτίας αμαρτημάτων, πώς δίνεις προσοχή σε εκείνους;» 10,4a 〈Ή μήπως βλέπεις όπως βλέπει ένας θνητός,〉 4b 〈ή βλέπεις όπως βλέπει ένας άνθρωπος;〉 10,5a 〈Ή μήπως ο βίος σου είναι ανθρώπινος〉 5b 〈ή τα έτη σου είναι έτη ανθρώπου;〉 «Πώς όμως δεν απαιτείς τιμωρία για όλα τα αμαρτήματα;»

Εσύ είσαι αγαθός, αλλά εμείς ανομήσαμε. Εσύ είσαι μακρόθυμος, αλλά εμείς είμαστε άξιοι πληγών. Αναγνωρίζουμε την αγαθότητά σου, μολονότι είμαστε ασύνετοι. Λιγότερο από όσο αναλογεί στα αμαρτήματά μας έχουμε μαστιγωθεί. Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος μπορεί να σου αντισταθεί; Τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου, ποιος θα εναντιωθεί; Εάν κλείσεις τον ουρανό, ποιος θα τον ανοίξει; Και εάν ελευθερώσεις τους καταρράκτες, ποιος θα τους συγκρατήσει; Είναι εύκολο ενώπιόν σου να φτωχύνεις ή να πλουτίσεις κάποιον, να δώσεις ζωή και να θανατώσεις, και το θέλημά σου αποτελεί τετελεσμένη πράξη. Εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε, λέει εξομολογούμενος κάποιος από τους παλαιούς. Για εμένα όμως είναι καιρός να πω και το αντίθετο: εμείς αμαρτήσαμε και εσύ οργίστηκες. Γι' αυτό γίναμε όνειδος στους γείτονές μας. Απέστρεψας το πρόσωπό σου, και γεμίσαμε από ατιμία. Αλλά κόπασε, Κύριε, δείξε επιείκεια, Κύριε, σπλαχνίσου, Κύριε. Μην μας παραδώσεις ολοκληρωτικά στην καταστροφή εξαιτίας των ανομιών μας, ούτε να παιδαγωγήσεις άλλους μέσω των δικών μας τιμωριών, εφόσον ήταν δυνατόν να σωφρονιστούμε εμείς μέσω των βασάνων των άλλων. Ποιων άραγε;

ΑΣΕΒΗΣ: Πώς λοιπόν, αφού στάλθηκαν από εκείνον γι' αυτόν τον σκοπό, δεν μπόρεσαν να τον σώσουν; ΕΥΣΕΒΗΣ: Διότι η δικαιοσύνη του καθενός μετά βίας μπορούσε να σώσει τον εαυτό του ή ούτε καν αυτόν, επειδή κάθε δικαιοσύνη ανθρώπου, λέγει, είναι σαν ρυπαρό ράκος ενώπιον του Θεού· έπειτα, κανένας από τους ανθρώπους δεν είναι αναμάρτητος, έστω κι αν η ζωή του πάνω στη γη διαρκεί μόνο μία ημέρα.

Ιδού, εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε· γι' αυτό πλανηθήκαμε και γίναμε όλοι ακάθαρτοι, και όλη η δικαιοσύνη μας είναι ως ράκος αποκαθημένης, και πέσαμε σαν τα φύλλα εξαιτίας των ανομιών μας· έτσι, ο άνεμος θα μας παρασύρει. Και δεν υπάρχει κανείς που να επικαλείται το όνομά σου και να θυμάται να στηριχθεί σε εσένα, διότι απέστρεψας το πρόσωπό σου από εμάς και μας παρέδωσες εξαιτίας των αμαρτιών μας. Και τώρα, Κύριε, επίστρεψε, διότι όλοι εμείς είμαστε λαός σου. Η άγια πόλη σου έγινε έρημη, η Σιών έγινε σαν έρημος, η Ιερουσαλήμ κατέστη κατάρα· ο οίκος, το άγιό μας, και η δόξα, την οποία ευλόγησαν οι πατέρες μας, έγινε πυρίκαυστος, και όλα τα ένδοξα έθνη κατέρρευσαν. Και για όλα αυτά έδειξες ανοχή, Κύριε, και σιώπησες, και μας ταπείνωσας σφόδρα.

Πώς πρέπει να νοηθεί το «εσύ οργίστηκες» που ειπώθηκε από τον θεόληπτο Ησαΐα στο «και εμείς αμαρτήσαμε»; Θα μπορούσε κανείς να εκλάβει το «αμαρτήσαμε», όχι με την έννοια ότι επιλέξαμε τις πράξεις που φθείρουν τις αρετές, αλλά απλώς ότι αποτύχαμε σε εκείνα τα οποία προτιμήσαμε και επιδιώξαμε με ζήλο. Διότι θα μπορούσε να λεχθεί ότι «αμαρτάνει» και εκείνος ο οποίος άλλα έθεσε ως σκοπό να επιτελέσει και έστρεψε την ορμή του προς το επιθυμητό, περιέπεσε όμως στα αντίθετα και αντί για αυτά που προέκρινε βρίσκεται εγκλωβισμένος σε ανέλπιστες καταστάσεις. Τέτοιας φύσεως είναι, για να παραλείψω προς το παρόν την περαιτέρω εξέταση των όσων θα λεχθούν, και το «δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του» και το «εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν οι οικοδομούντες, και εάν ο Κύριος δεν φυλάξει πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας» και το «δεν αρέσκεται στη δύναμη του ίππου ούτε ευδοκεί στις κνήμες του ανδρός» και το «εκείνοι που καταστρώνουν σχέδια» εμβαθύνοντας στους διαλογισμούς τους «και όχι δια του Κυρίου». Διότι και αυτοί, αντί να μην αποτύχουν στην προσπάθειά τους, όχι μόνο αστόχησαν, αλλά επιπλέον επισώρευσαν πάνω τους το «ουαί». Παρόμοιο είναι και εκείνο που ειπώθηκε προς όσους είχαν εναποθέσει την ελπίδα τους στην Αίγυπτο: «Κάνατε συμβούλιο όχι δι' εμού και συνθήκες όχι δια του Πνεύματός μου, για να προσθέσετε αμαρτίες πάνω σε αμαρτίες, εσείς που πορεύεστε για να κατεβείτε στην Αίγυπτο». Για αυτούς και η καταφυγή και η ελπίδα για βοήθεια μετατρέπεται σε αισχύνη και όνειδος.

Αλλά αυτή η κατεύθυνση της θεωρίας ως προς τα παρατιθέμενα χωρία, και αν υπάρχει κάτι παρόμοιο με αυτά, επιδεικνύει το αρμονικό και κατάλληλο του νοήματος, δεν προσφέρει όμως την ίδια χρησιμότητα για να διευκολύνει την αρχική υπόθεση· διότι και τα προηγούμενα του λόγου και η υπόλοιπη διάταξη των λέξεων προτρέπουν μάλλον να κατευθυνθούμε προς άλλη έννοια. Τι πρέπει λοιπόν να πούμε; Ότι το «εσύ οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» δεν λέει αυτό, ότι δηλαδή «επειδή προηγήθηκε η δική σου οργή, μας κυρίευσε η αμαρτία»· διότι αυτό ούτε τη θεία δίκαιη κρίση θα διασώζε ούτε τον άνθρωπο θα παρουσίαζε ως αίτιο, ούτε σε εκείνα στα οποία με τη θέλησή του πράττει το κακό, αλλά αυτόν που είναι αναίτιος κάθε κακίας, αυτόν τον υποβιβάζει με τη βλασφημία στο να είναι υπαίτιος, και μάλιστα μεταπλάθοντας το αυτεξούσιο, αντίθετα προς την αρχική πλάση και δωρεά, σε κάτι δουλικό και υποταγμένο. Διότι, αν αμαρτήσαμε επειδή αυτός οργίστηκε, η οργή γέννησε την αμαρτία· και σε μια ακαταμάχητη οργή που ωθεί σε παράπτωμα ποιος θα αντισταθεί; Γι' αυτόν τον λόγο, δεν υπάρχει κανένα περιθώριο να οδηγήσουμε τις ιερές φωνές σε τέτοιου είδους συλλογισμούς, ιδιαίτερα όταν πολλά άλλα διδάγματα και παντού στην Αγία Γραφή, και μάλιστα στον ίδιο τον προφήτη, μαρτυρούν και επικυρώνουν τα αντίθετα. Διότι λέει: «Μήπως βάρυνε ο Κύριος το αυτί του για να μην εισακούσει;»

Αν θέλεις όμως, και επειδή το ζήτημα της οργής πάντοτε καθορίζεται εν κρίσει, άλλοτε μεν ορίζεται άμεσα, άλλοτε δε προάγεται σε έργο μετά την έκδοση των αποφάσεων, αφενός όταν η αμαρτία βρίσκεται σε κίνηση και αφετέρου όταν έχει πλέον διαπραχθεί, λέγει: «Οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε». Διότι, καθώς η οργή επιμερίζεται και διαμορφώνεται με διττό τρόπο, και η μεν μία θεωρείται κατά την κίνηση της αμαρτίας, η δε άλλη κατά την τόλμη της διάπραξης, είναι φανερό ότι η πρώτη προηγείται της παράνομης πράξης, ενώ η δεύτερη την ακολουθεί και συμπίπτει με αυτήν. Ώστε την κακουργία την προλαμβάνει η οργή που υφίσταται κατά τον σχεδιασμό, ενώ η οργή που άναψε η τόλμη συμπορεύεται με αυτήν και αναπτύσσεται μαζί της. Γι' αυτό, σύμφωνα με την πρώτη έννοια, είναι δυνατόν να λέμε χωρίς δισταγμό και με ευσέβεια το «οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε»· διότι η οργή κατά τον σχεδιασμό προϋπάρχει του αμαρτήματος. Στη δεύτερη όμως περίπτωση, δεν είναι ούτε θεάρεστο ούτε λογικά ακόλουθο, διότι δεν αμαρτάνουμε εξαιτίας της οργής, αλλά επειδή αμαρτάνουμε επισύρουμε την οργή.

Ίσως όμως να βρισκόταν πιο κοντά στην αλήθεια η θεώρηση, έστω κι αν δεν εξυψώνεται σε υψηλότερα νοήματα, αν το «οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» μεταφραζόταν ως «οργίστηκες διότι εμείς αμαρτήσαμε», και επειδή αμαρτήσαμε δεν συγκράτησες την οργή σου εναντίον μας. Διότι αυτόν που συνδέει ρήματα και νοήματα διαφορετικής διανοίας, δηλαδή τον σύνδεσμο «και», τόσο τα ιερά μας λόγια όσο και η αττικίζουσα μελέτη συχνά τον εκλαμβάνουν με αιτιολογική σημασία· και τα παραδείγματα είναι σε όλους γνωστά. Ωστόσο, δεν έχω χρόνο να απαριθμήσω τις κοσμικές ελληνικές χρήσεις, αλλά, αφού αναφέρω δύο από τα δικά μας, αφήνω σε εσένα τη φιλοτιμία να συλλέξεις τα υπόλοιπα, αν αυτό είναι της αρεσκείας σου. Λέει λοιπόν ο ιεροψάλτης και θεοπάτωρ Δαβίδ: «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, και μάταιη η σωτηρία του ανθρώπου»· διότι εδώ το «και», αντί για αναρίθμητα άλλα παραδείγματα, αρκεί για να δείξει ότι αποδίδεται αιτιολογικά· δηλαδή, «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, διότι μάταιη είναι η σωτηρία του ανθρώπου». Και ο ίδιος ο Ησαΐας (διότι θα ήταν πιο οικείο να αποδείξουμε τη μετατροπή του συνδέσμου «και» σε αιτιολογικό μέσα από την ίδια φωνή και το ίδιο κείμενο) λέει: «αλίμονο σε όσους κάνουν σχέδια στα κρυφά, και θα είναι στο σκοτάδι τα έργα τους»· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει ότι το «και θα είναι» έχει ειπωθεί αιτιολογικά, γι' αυτό και τους απευθύνεται το «αλίμονο».

Έτσι, λοιπόν, και το «οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» θα κατανοηθεί αβίαστα και χωρίς καμία περιστροφή, καθώς η γραφική συνήθεια παρέχει το προσιτό και απέριττο ύφος, ώστε μέσω ευάρεστης ακοής να εισδύει στην ορθή διάνοια, διασώζοντας συγχρόνως την κοινή και θεοφιλή ομολογία αντί της αρχικής απορίας. Διότι είναι κοινή πεποίθηση, και μάλιστα στους ευσεβείς, ότι όταν εμείς αμαρτάνουμε, το θείο οργίζεται. Και μπορεί να δει κανείς πώς ο παρών λόγος, όσο πιο μετρημένα εκφέρεται σε σχέση με το εξυψωμένο ύφος, τόσο δεν έχει ανάγκη και υπερέχει από το να χρησιμοποιεί λέξεις που περιστρέφονται και με τις επινοήσεις τους συμπιέζουν το νόημα.

Επειδή λοιπόν έγινε ολοφάνερο ότι το «ιδού, οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» έχει ειπωθεί για το ισραηλιτικό γένος, μένει πλέον να αναζητήσουμε και τον λόγο για τον οποίο έχει ειπωθεί. Αφού απόλαυσαν πολλά παράδοξα και υπερφυή έργα, έχοντας δει αφενός την Αίγυπτο να μαστίζεται εξαιτίας τους με δέκα πληγές, αφετέρου τους εχθρούς που τους καταδίωκαν να καταστρέφονται με πανωλεθρία χωρίς ανθρώπινο χέρι και δόρυ, και την υγρή φύση να τους παρέχει τα νώτα της στεγνά για να πεζοπορήσουν, έναν στύλο φωτιάς μέσα στη νύχτα να τους φωτίζει προς τον ευθύ δρόμο και μια φωτεινή νεφέλη να αναχαιτίζει τις ακτίνες του ήλιου ώστε να γίνεται η οδοιπορία πιο ανώδυνη, άρτο από τον ουρανό που παρεχόταν με τον λόγο του Μωυσή και τη θάλασσα και τη γη να τους ετοιμάζουν τραπέζι με αυτοσχέδια θηράματα, νερό από απότομο βράχο να αναβλύζει αστείρευτες πηγές — απολαμβάνοντας ο Ισραήλ όλες αυτές τις ευεργεσίες και τις δωρεές που ξεπερνούν κάθε λόγο και νου, και εφόσον όλα όσα τους αφορούσαν είχαν οριστεί ως κάτι το εξαιρετικό και όχι σύμφωνα με τη συνήθη πρόνοια και κηδεμονία για τους άλλους ανθρώπους, εκβάλλει μια τέτοια φωνή, λέγοντας ότι «Εκείνος που μας τα παρείχε όλα αυτά δωρεάν και μόνο από αγαθότητα δεν θα μας άφηνε ούτε καν να αμαρτήσουμε, εάν δεν είχε αφήσει την πολλή και ανεκδιήγητη φροντίδα και κηδεμονία Του για εμάς να μετατραπεί σε οργή».

Εάν, λοιπόν, βλέπουμε παντού τον Ισραήλ να χωρίζεται σε δύο μερίδες - διότι άλλοι από αυτούς κατασκευάζουν το μοσχάρι εγκαταλείποντας τον Θεό, ενώ άλλοι τιμωρούν αυτή την αυθάδεια με φόνο και θάνατο, υπηρετώντας την απόφαση του Μωυσή, ή μάλλον τη δικαιοκρισία του Θεού· και άλλοι ιερουργούν στον Θεό, ενώ για άλλους τα χάσματα της γης γίνονται αυτοσχέδιος τάφος· και άλλους τους κατατρώγουν θεόσταλτες φλόγες για να επιβάλουν την τιμωρία του γογγυσμού τους, ενώ άλλοι, καταφεύγοντας στο έλεος και την ευγνωμοσύνη, γίνονται θεατές και μάρτυρες του παράδοξου θεάματος· και των μεν τα σώματα πέφτουν στην έρημο, και κρίνονται ανάξιοι της γης της επαγγελίας, ενώ οι άλλοι δεν στερούνται τις υποσχέσεις, και άλλα αναρίθμητα παρόμοια - έτσι λοιπόν, εφόσον η ισραηλιτική φυλή διαιρείται σε δύο μερίδες, την ευγνώμονα και την αγνώμονα, τίποτα δεν εμποδίζει να λέμε ότι οι σκέψεις και οι ομολογίες των ευγνωμόνων είναι το «πολλή η ανομία μας ενώπιόν σου και οι αμαρτίες μας στάθηκαν εναντίον μας» και το ότι «οι ανομίες μας βρίσκονται μέσα μας και τα αδικήματά μας τα γνωρίσαμε, ασεβήσαμε και ψευσθήκαμε και αποστατήσαμε από τον Θεό μας», και όσα άλλα ανήκουν στην ίδια εξομολόγηση και κατάνυξη. Αντιθέτως, των γογγυστών και των αχάριστων και των αγνωμόνων δυσφημίες είναι το «ιδού οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε», και, αν θέλεις, και το «γιατί μας πλάνησες από την οδό σου και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;»

Αλλά ελέχθησαν μεν όσα ελέχθησαν. Σε εκείνους όμως που έχουν χαριτωθεί με την κριτική ικανότητα από τη δύναμη του Παναγίου Πνεύματος, παραχωρώ το δικαίωμα να κρίνουν και να αποδέχονται και να προτιμούν τα καλύτερα έναντι των άλλων. Στο τέλος δε του λόγου μου, ήλθε στη μνήμη μου η έκδοση του Συμμάχου, η οποία αν είχε εμφανιστεί εξ αρχής, δεν θα είχαμε χρειαστεί τόσους συλλογισμούς ούτε περίπλοκες θεωρίες για την επίλυση του ζητήματος. Διότι και εκείνος απέδωσε το ρητό ως εξής: «οργίστηκες επειδή εμείς αμαρτήσαμε»· πράγμα το οποίο δεν αφήνει καμία αμφιβολία ούτε παρέχει αφορμή για περαιτέρω διερεύνηση, αλλά προβάλλει ένα νόημα φανερό, που είναι προτιμότερο από το να προκαλεί απορίες στη διάνοια. Διότι γνωρίζουμε, γνωρίζουμε όλοι σαφώς ότι το Θείο οργίζεται με τις αμαρτίες μας. Δεν είναι δε ασαφές ότι όχι μόνο από μόνη της μια τέτοια έκδοση είναι ικανή να διαλύσει την απορία, αλλά και ότι καθιστά μάλλον πιο βέβαιες αρκετές από τις προαναφερθείσες λύσεις, χωρίς να έρχεται σε αντίθεση με τις υπόλοιπες, αλλά αφήνοντάς τες να παραμένουν για τη δική τους χρησιμότητα.

Όποιος λοιπόν ντρέπεται και γνωρίζει τη φτώχεια και τη γύμνια του, ας ζητήσει από εκείνον που δίνει και ντύνει την ψυχή με τη δόξα του Χριστού και με άρρητο φως, να μην πλέκει για τον εαυτό της ένδυμα από μάταιους λογισμούς, ούτε να εξαπατάται με την ιδέα της δικής της δικαιοσύνης και να νομίζει ότι έχει το ένδυμα της σωτηρίας. Διότι, αν κάποιος στηρίζεται μόνο στη δική του δικαιοσύνη, μη περιμένοντας τη δικαιοσύνη του Θεού —η οποία είναι ο Κύριος, «ο οποίος», λέει, «έγινε για μας δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση»—, τότε κοπιάζει μάταια και άσκοπα. Επειδή κάθε έπαρση για τη δική του δικαιοσύνη θα φανερωθεί κατά την έσχατη ημέρα «σαν ρυπαρό κουρέλι», όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας. Ας ζητήσουμε, λοιπόν, και ας παρακαλέσουμε τον Θεό να ντυθούμε το ένδυμα της σωτηρίας, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, το άρρητο φως. Οι ψυχές που θα τον φορέσουν δεν θα τον απεκδυθούν ποτέ πια στους αιώνες, αλλά κατά την ανάσταση και τα σώματά τους θα δοξαστούν από τη δόξα του φωτός, με το οποίο είναι ντυμένες από τώρα οι πιστές, ευγενείς και άγιες ψυχές, καθώς λέει ο απόστολος: «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Δόξα στην άρρητη ευσπλαχνία του και στο άπειρο έλεός του.

Διότι είναι ευλογημένος ο καρπός της κοιλίας σου, δηλαδή, Θεός είναι ο καρπός της κοιλίας σου, επειδή μόνο ο Θεός είναι ευλογημένος· όπως λέει και ο Δαβίδ: «Ευλογημένος ο ερχόμενος»· διότι η Γραφή συνηθίζει να χρησιμοποιεί τον σύνδεσμο «και» αντί του «γαρ» (διότι)· όπως στο χωρίο: «Δώσε μας βοήθεια, και μάταιη είναι η σωτηρία από άνθρωπο», αντί του, «διότι μάταιη είναι η σωτηρία από άνθρωπο»· και πάλι, «Εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε», αντί του, «διότι εμείς αμαρτήσαμε». Αποκάλεσε δε τον Κύριο καρπό της κοιλίας της Θεοτόκου, διότι η κύηση έγινε χωρίς άνδρα· διότι τα άλλα παιδιά είναι καρποί των πατέρων, ενώ ο Χριστός είναι καρπός μόνο της κοιλίας της Θεοτόκου· επειδή μόνο αυτή τον κυοφόρησε. «Και από πού μου δόθηκε αυτή η τιμή, να έλθει η Μητέρα του Κυρίου μου σε εμένα; Διότι, ιδού, μόλις έφτασε η φωνή του χαιρετισμού σου στα αυτιά μου, σκίρτησε το βρέφος με αγαλλίαση στην κοιλιά μου. Και μακάρια είναι εκείνη που πίστεψε ότι θα εκπληρωθούν όσα της ειπώθηκαν από τον Κύριο». Όπως αργότερα, όταν ο Χριστός ήλθε για να βαπτιστεί, ο Ιωάννης τον εμπόδιζε από ευλάβεια, λέγοντας: «Δεν είμαι άξιος», έτσι και τώρα ομιλεί μέσω της μητέρας του: «Από πού μου δόθηκε αυτή η τιμή, να έλθει η Μητέρα του Κυρίου μου σε εμένα;», ονομάζοντας την κυοφορούσα «μητέρα», πριν ακόμη γεννήσει τον Κύριο. Διότι για τις άλλες γυναίκες, πριν γεννήσουν, δεν πρέπει να ονομάζονται μητέρες εξαιτίας του φόβου της άμβλωσης, δηλαδή της αποβολής. Στην περίπτωση όμως της Παρθένου, δεν υπήρχε καμία τέτοια υποψία.