Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 65:1

Αλλά βέβαια ο Ισραήλ δεν το γνώρισε. Ο Ησαΐας λέει: «Κύριε, ποιος επίστεψε στο άκουσμά μας, και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;» Ο δε Μωυσής πρώτος λέει: «Εγώ θα σας κινήσω σε ζήλια με λαό που δεν είναι έθνος· με έθνος ασύνετο θα σας παροργίσω.» Ασύνετα έθνη σας ονόμασε· γιατί πριν από την πίστη δείχναμε αφροσύνη· ήμασταν πράγματι κάποτε, δηλαδή πριν πιστέψουμε, ανόητοι, απειθείς, πλανώμενοι. Με ξεχωριστό τρόπο λύπησε ο Θεός τους Ιουδαίους, δηλαδή τους προξένησε οδύνη· διότι δεν είναι τόσο οδυνηρή η διασπορά και η ερήμωση του ναού, όσο η ευσέβεια και η δόξα των εθνών. Ο Ησαΐας μάλιστα τολμά και λέει: «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με ζητούσαν· φανερώθηκα σε εκείνους που δεν με ερωτούσαν.» Έδειξε έτσι και την κλήση των εθνών στη θεογνωσία και τη μιαιφόνο ενοχή των Ιουδαίων· γιατί αυτό δηλώνει το «τολμά»: δεν φοβήθηκε, λέει, τους φονικούς και μανιασμένους Ιουδαίους, αλλά με πολλή παρρησία προκήρυξε από πριν τη σωτηρία των εθνών· και προανήγγειλε επίσης την απιστία των Ιουδαίων· αυτό φανερώνουν τα επόμενα· και προς τον Ισραήλ λέει ο Μωυσής: «Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα.» Έτσι λοιπόν οι θαυμαστοί προφήτες και τους Ιουδαίους ελέγχουν και την πίστη των εθνών προκηρύττουν, λέγοντας ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έγινε υπηρέτης της περιτομής για την αλήθεια του Θεού, ώστε να βεβαιώσει τις υποσχέσεις προς τους Πατέρες· ενώ τα έθνη θα δοξάσουν τον Θεό για το έλεος. Διότι στον Αβραάμ ο Θεός των όλων υποσχέθηκε να ευλογήσει τα έθνη στο σπέρμα του· και ο ίδιος ο πατριάρχης, καθώς και όλο το γένος του, δέχθηκαν το σημείο της περιτομής. Έπρεπε λοιπόν και το σπέρμα του, το οποίο ονομάζεται κατά σάρκα δικό του και από το οποίο αναβλύζει στα έθνη η ευλογία, να έχει το σημείο της συγγένειας, ώστε να φανερωθεί καθαρά η αλήθεια της θείας υποσχέσεως· και τα έθνη, αφού δέχθηκαν τη χάρη, θα υμνήσουν για τη φιλανθρωπία τον χορηγό, εκείνον που διά των θείων προφητών του προανήγγειλε την πίστη και τη σωτηρία των εθνών, καθώς έχει γραφεί: «Γι’ αυτό θα σε δοξολογήσουμε ανάμεσα στα έθνη, Κύριε, και στο όνομά σου θα ψάλουμε.» Και πάλι λέγει: «Αινείτε τον Κύριο, όλα τα έθνη, και επαινέσατέ τον, όλοι οι λαοί.» Και πάλι ο Ησαΐας λέγει: «Και θα υπάρχει η ρίζα του Ιεσσαί, και εκείνος που ανίσταται για να άρχει στα έθνη· σ’ αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη», καθώς έχει γραφεί: «Θα δουν εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτε γι’ αυτόν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα καταλάβουν.»

Διότι, εάν δεν θεωρούν αυτά επαρκή, ας πεισθούν έστω από τα άλλα λόγια τα οποία οι ίδιοι πάλι κατέχουν. Για ποιον, άλλωστε, ομιλούν οι προφήτες: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με αναζητούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν με ερωτούσαν· είπα "ιδού, εγώ είμαι" στο έθνος το οποίο δεν επικαλέστηκε το όνομά μου· άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα;» Ποιος είναι, λοιπόν, αυτός που έγινε φανερός;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β. Ότι είναι ζωοποιό το άγιο σώμα του Χριστού, στα χωρία όπου ομιλεί περί του δικού του σώματος ως περί άρτου. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο και πέθαναν· αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε, αν κάποιος φάει από αυτόν, να μην πεθάνει.» Πολύ σαφώς, λοιπόν, σε αυτά τα λόγια μπορούμε να δούμε εκείνο που είχε προαναγγελθεί μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ζητούσαν, βρέθηκα από αυτούς που δεν ρωτούσαν για εμένα· είπα Ιδού, εγώ είμαι, στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου· όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς ένα λαό απειθή και αντιδραστικό». Διότι, αφού αφαίρεσε όλο το περίβλημα του λόγου και αφού απομάκρυνε κάθε, ας πούμε, συγκάλυψη, φανερώνει πλέον ακάλυπτα τον εαυτό του στους απογόνους του Ισραήλ λέγοντας: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ώστε να μάθουν ότι, εάν επιθυμούν να γίνουν ανώτεροι από τη φθορά και να αποβάλουν τον ίδιο τον θάνατο που ενέσκηψε εξαιτίας της παραβάσεως, θα χρειαστεί να προχωρήσουν στη μετάληψη εκείνου που έχει τη δύναμη να ζωοποιεί, και το οποίο αφανίζει μεν τη φθορά, καταργεί δε και τον θάνατο. Διότι αυτό ακριβώς είναι το κατεξοχήν ίδιο και πρεπωδέστατο έργο της κατά φύσιν ζωής.

Διότι, όπως λέει πάλι κάπου ο ίδιος ο προφήτης Ησαΐας εκ μέρους του Σωτήρα όλων μας Χριστού: «Βρέθηκα από εκείνους που με ζητούσαν, έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν. Είπα, Ιδού είμαι εγώ, στο έθνος που δεν με γνώριζε. Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς έναν λαό απειθή και αντιδραστικό.» Στα ευαγγελικά συγγράμματα, εξάλλου, θα βρούμε πάρα πολλές φορές τον Κύριο να καλεί στην πίστη τους δικούς του: «Ελάτε σε εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας.» Και άλλοτε πάλι: «Εκείνος που με ακολουθεί δεν θα περπατήσει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής.» Και βέβαια, αποδεικνύοντας σε αυτούς ότι η πίστη είναι καρποφόρα και ωφέλιμη, λέει: «Αλήθεια σας λέω, ότι αυτός που πιστεύει έχει ζωή αιώνια.» Θα μπορούσε κανείς να συγκεντρώσει πάρα πολλές και άλλες ρήσεις που έχουν την ίδια δύναμη, εάν ήθελε να μακρηγορήσει. Επομένως, «κάλεσα, και δεν υπήρχε αυτός που να υπακούει», λέει. Αλλά ίσως να πουν εκείνο αυτοί που έχουν προσκρούσει εξαιτίας μιας τόσο μακροχρόνιας αφροσύνης, αυτοί που έχουν σκληρό και άθραυστο νου, ότι δηλαδή δεν θα είχε τη δύναμη το δικό μου χέρι να προσφέρει λύτρωση.

Διότι ο ναός ήταν γι' αυτούς άγιος, όμως κάηκε από τη φωτιά, λέει, αυτός που είχε προαναγγελθεί μέσω της φωνής των αγίων πατέρων, ώστε να γίνει περίβλεπτος και ξακουστός· λένε δε ότι έχουν καταρρεύσει όλα τα ένδοξα. Διότι κανένα απολύτως από τα ιερά σκεύη που βρίσκονταν στον θείο ναό δεν αποτέλεσε αντικείμενο σεβασμού για εκείνους που τα διαρπάζουν και τα κατακαίνε. «Ανέχθηκες όμως», λέει, «όλα αυτά, και σιώπησες, και μας ταπείνωσες έως το έδαφος». Επειδή δηλαδή, ενώ μπορούσε να αποσοβήσει την επίθεση των εχθρών, επέτρεψε να υπερισχύσουν και να καταδράμουν ακόμη και ενάντια στον ίδιο τον ναό, συμπεραίνουν λοιπόν ότι έχουν παραβλεφθεί λόγω οργής και, ως τιμωρία των αμαρτιών τους, υπέστησαν τη σιωπή Του απέναντι σε αυτά. Διότι εκείνος που μπορούσε εύκολα να αποτρέψει την ύβριν, έπειτα όμως το παρέλειψε και επέτρεψε να φτάσουν τα δεινά στο αποκορύφωμά τους, είναι προφανές βεβαίως ότι άφησε να πέσει πάνω τους δριμεία οργή, ώστε να περιφρονήσει ακόμη και τη δική του δόξα και να ανεχθεί τον χλευασμό των εχθρών, εφόσον εκπληρώνεται σωστά η απόδοση της δικαιοσύνης σε όσους πρέπει να τιμωρούνται εξαιτίας της πολλής αμαρτίας. <Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ζητούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν με ρωτούσαν. Είπα: Ιδού είμαι, στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου.>

«Άπλωσα τα χέρια μου όλη την ημέρα προς λαό απειθή και αντιδραστικό, οι οποίοι δεν πορεύθηκαν στην οδό της αλήθειας, αλλά ακολούθησαν τις αμαρτίες τους.» Αναγκαίως αυτά προστίθενται στα όσα έχουν ήδη ειπωθεί. Διότι, επειδή έλεγαν: «Γιατί μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου; Σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μην σε φοβόμαστε;», και επιπλέον πρόσθεσαν ότι «Έρημη έγινε η Σιών, σαν έρημος έγινε η Ιερουσαλήμ, σε κατάρα ο άγιος οίκος μας», λοιπόν αναγκαίως παρεμβαίνει το πρόσωπο του ίδιου του Χριστού, για να εξαγγείλει τρόπον τινά τις αιτίες, για τις οποίες δικαίως υπέστησαν αυτά, και αντί να αποδώσουν τις αιτίες στους εαυτούς τους, εγκαλούν Εκείνον που τους επιβάλλει τη δίκαιη τιμωρία. «Διότι έγινα εμφανής», λέει, «και σε εκείνους που δεν με ζητούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν με ρωτούσαν». Διότι ο Σωτήρας αυτοβούλως εισερχόταν στις συναγωγές και τους δίδασκε κηρύττοντας το ευαγγέλιο της βασιλείας και θεραπεύοντας κάθε νόσο και κάθε αδυναμία στον λαό, καθώς είναι γεγραμμένο.

Διότι τι δεν έπραξε Εκείνος από όσα ξεπερνούν κάθε λόγο και θαύμα; Θεραπεύονταν λεπροί και με το άγγιγμα του χεριού και με ένα θεοπρεπές νεύμα, αναστήθηκαν νεκροί από τα μνήματα, τυφλοί δέχονταν το τριπόθητο φως, αναπήδησαν σαν ελάφια οι ανάπηροι στα πόδια. Και μάλιστα σε αυτούς που τα είχαν δει αυτά, έλεγε ο Χριστός: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα μου.» —«Είπα», λοιπόν, λέγει, «"Εγώ είμαι", στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου»· διότι βρίσκεται άλλοτε μεν να λέει, «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», και άλλοτε πάλι, «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα και ας πιει. Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του»· αλλά δεν ήθελαν να επικαλεστούν το όνομά του, παρόλο που έλεγε ρητά το «Εγώ είμαι» σε πάρα πολλά σημεία. Το ότι δε έγιναν ανεπίδεκτοι νουθεσίας και περίπου ίσοι με αυτούς που δεν έχουν αυτιά, σκληροί και απειθείς, το αποδεικνύει λέγοντας ότι «Άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα»· διότι έχουμε συνηθίσει πάντοτε, όταν απευθυνόμαστε στους ανυπάκουους, να απλώνουμε τα χέρια φωνάζοντας, και να τους απευθύνουμε τη μέγιστη δυνατή επίπληξη· «αλλά δεν πορεύτηκαν», λέγει, «σε αληθινή οδό.»

Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε διά της φωνής του Ησαΐα: «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με ζητούσαν· έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν. Είπα: Ιδού εγώ είμαι, στο έθνος που δεν με γνώριζε. Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς έναν λαό απειθή και αντιδραστικό.» Επομένως, δεν έχουν δει τη δόξα του Χριστού, εκείνοι που αποστρέφουν τα μάτια της διανοίας τους. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που έχει ειπωθεί γι' αυτούς διά της φωνής του προφήτη: «Και έστρεψαν προς εμένα την πλάτη και το πρόσωπό τους.» Γράφει δε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Μέχρι τη σημερινή ημέρα, κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, το ίδιο κάλυμμα παραμένει χωρίς να ανασηκώνεται, διότι καταργείται διά του Χριστού. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει ένα κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Εμείς όμως που πιστέψαμε, δεν διστάζουμε να ατενίσουμε ενώπιον του Θεού, αλλά όπως πάλι είπε ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος: «Με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου. Αποστρέφει, λοιπόν, το πρόσωπό του ο Μωυσής.»

Ο Ωσηέ λέει: Η σάρκα μου προέρχεται από αυτούς· τι να σε κάνω, Εφραίμ; Θα σε υπερασπιστώ, Ισραήλ, διότι εγώ είμαι Θεός και όχι άνθρωπος. Ο Ησαΐας λέει: Μαζί μας είναι ο Θεός, μάθετέ το, έθνη, και ηττηθείτε. Και πάλι: Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ρωτούσαν, βρέθηκα από αυτούς που δεν με ζητούσαν.

Στις προεκτεθείσες φωνές, δια των οποίων εκ μέρους του λαού αναπέμπονταν ικεσίες και εξομολογήσεις, αλλά και οιονεί μεμφές εκείνων που είπαν: «μας απομάκρυνες, Κύριε, από την οδό σου, σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε», δίδεται απόκριση δια του προφητικού πνεύματος, η οποία έχει το εξής νόημα: Και πώς ήταν δυνατόν εγώ, που δεν επιθυμώ «τον θάνατο του αμαρτωλού, όσο τη μετάνοιά του», να παραβλέπω εκείνους που προσεύχονται και εξομολογούνται με αυτόν τον τρόπο; Και πώς είναι δυνατόν εγώ, που θέλω όλοι οι άνθρωποι να επιστρέψουν από την πλάνη στην αλήθεια, εγώ που παρακινώ εκείνους που πέφτουν να σηκωθούν, να σας αποπλανήσω από την οδό μου ή να σκληρύνω τις καρδιές σας ως προς τον φόβο απέναντί μου; Και βέβαια, εάν κάποιος ήθελε με φιλαλήθη λογισμό να δει τη φιλανθρωπία μου, θα διαπίστωνε ότι προφθάνω με τις ευεργεσίες μου ακόμη και εκείνους που απέχουν μακριά από τη γνώση μου. Αμέσως, λοιπόν, σε εκείνους που βρίσκονταν εκτός της πίστεως, οι οποίοι ποτέ δεν με αναζήτησαν, κατέστησα τον εαυτό μου εμφανή λόγω της υπερβάλλουσας φιλανθρωπίας μου, ώστε ήδη οι αλλογενείς και οι αλλόφυλοι να έχουν λάβει τη γνώση μου, μολονότι δεν συνέβαλαν σε τίποτε προς τούτο.

Αλλά και σε όσους δεν αναζήτησαν τη χάρη μου τη μετέδωσα, προλαβαίνοντας τις παρακλήσεις των άλλων· προτού καν προσευχηθούν, προτού καν με ικετεύσουν, είπα: «Ιδού, εγώ είμαι». Εγώ, λοιπόν, που ακόμη και απέναντι σε όσους ήταν ξένοι προς τη γνώση μου υπήρξα από τη φύση μου τόσο χρηστός και αγαθός, πώς θα μπορούσα να φανώ σε εσάς σκληρός, απηνής και αδικώτατος; Και μάλιστα από εσάς έκανα την αρχή της χάριτός μου και πρώτα σε εσάς άπλωσα τα χέρια μου, προσκαλώντας σας και αγκαλιάζοντάς σας σαν να ήσασταν γνήσιοι υιοί μου· εσείς όμως εξακολουθούσατε να απειθείτε, ενώ εγώ σας καλούσα και σας παρακαλούσα να σπεύσετε προς τη σωτηρία που παρέχεται από εμένα.

Άραγε, λοιπόν, πρώτους εσάς καλούσα και πρώτους σας αξίωνα της δικής μου χάρης, εσείς όμως ήσασταν ανυπάκουοι και απειθείς· πώς, λοιπόν, καταμέμφεστε, κατηγορώντας και εγκαλώντας και τολμώντας να λέτε: «Μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου»; Γι' αυτό, ελέγχοντας αυτή τη δυσσεβή φωνή, έχω ήδη πει από πριν ότι: «Έγινα εμφανής σε αυτούς που δεν με επερωτούσαν και βρέθηκα από αυτούς που δεν με αναζητούσαν», και έπειτα: «ιδού, είπα σε αυτούς που δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου, "Ιδού, εγώ είμαι"». Εσείς πράττατε ακριβώς το αντίθετο, μολονότι καλούσασταν και προτιμιόσασταν, χωρίς καθόλου να υπακούτε, αλλά περιυβρίζοντας τη χάρη που από εμένα απονεμήθηκε σε εσάς πρώτους.

«Αυτό, λοιπόν, το σπέρμα που διασώθηκε από εκείνους ακριβώς που χάνονταν, θα το εξαποστείλω», λέει, «στα αλλογενή και αλλόφυλα έθνη, στην Θαρσείς και στην Φουδ και στην Λουδ και στην Μοσόχ και στην Θοβέλ και στην Ελλάδα και στα μακρινά νησιά, σε εκείνους που δεν έχουν ακούσει το όνομά μου ούτε έχουν δει τη δόξα μου». Και στα προηγούμενα είχε λεχθεί: «Διότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι για αυτόν θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει θα κατανοήσουν», και πάλι: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν· είπα: "Ιδού, εγώ είμαι", σε αυτούς που δεν επικαλούνταν το όνομά μου». Συγγενή με αυτά τυγχάνουν να είναι και τα προκείμενα, μέσω των οποίων υπόσχεται να αποστείλει τους δικούς του αποστόλους στα ξένα προς τον Ισραήλ έθνη, τα πιο απομακρυσμένα από την Ιουδαία, και στα νησιά, όπου κανείς ποτέ δεν είχε ακούσει το όνομα κάποιου προφήτη· και λέει ότι οι απόστολοί του θα πάνε σε αυτούς φέροντας μαζί τους ένα σημείο. Και ποιο είναι αυτό, αν όχι το σωτήριο σημείο, με το οποίο, έχοντας θάρρος, διακήρυτταν τη δόξα του Μονογενούς Θεού σε όλα τα έθνη, ανάμεσα στα οποία, αφού ελευθερώσουν και εκείνους που από παλιά ήταν υποδουλωμένοι στην πλάνη της ειδωλολατρίας, θα τους οδηγήσουν, και αφού τους αναδείξουν αδελφούς τους, θα τους προσφέρουν ως δώρο στον Θεό.

Μετά την εκπλήρωση αυτών των γεγονότων, και αφού, με τη χάρη του Θεού, έγιναν φανερά σε όλους μας, εκπληρώθηκε και μια άλλη προφητεία, μέσω της οποίας ο ίδιος ο σωτήριος Λόγος επιμαρτυρεί με μεγαλύτερη σαφήνεια στην προκείμενη περικοπή της προφητείας του Ησαΐα, λέγοντας: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν· βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν· είπα: Ιδού εγώ είμαι, σε έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου». Εάν δε κάποιος δεν εκλάβει με αυτόν τον τρόπο τα σχετικά με τους τόπους, ποιο όρος ή ποιον οίκο του Θεού θα μπορούσε διαφορετικά να υποδείξει, για τα οποία η προφητεία υποδηλώνει όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως, εφόσον τότε δεν ήταν σωματικώς φανερά; Μπορούν δε αυτά, κατά άλλον τρόπο, να εφαρμοστούν και στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, καθώς όσα προφητεύθηκαν πρόκειται να εκπληρωθούν τέλεια τότε μάλλον παρά τώρα. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι σχεδόν τα ίδια λόγια κατά λέξη απαντώνται και στην προφητεία του Μιχαία.

Ψ. ΛΕ΄. Η πόλη του αγίου σου έγινε έρημη, η Σιών έγινε σαν έρημος, η Ιερουσαλήμ παραδόθηκε σε κατάρα· ο άγιος οίκος μας, και η δόξα, την οποία ευλόγησαν οι πατέρες μας, έγινε παρανάλωμα του πυρός, και όλα τα ένδοξά μας κατέρρευσαν· και παρ' όλα αυτά έδειξες ανοχή, Κύριε, και σιώπησες, και μας ταπείνωσες υπερβολικά. Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με επερωτούσαν· βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν· είπα: Ιδού εγώ, σε έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου· ενώ προς εσένα άπλωσα τα χέρια μου όλη την ημέρα, προς λαό απειθή και αντιδραστικό, οι οποίοι δεν πορεύτηκαν στην αληθινή οδό, αλλά οπίσω από τις αμαρτίες τους. Και εδώ, αφού πρώτα προφητεύθηκε η αποβολή του Ισραήλ, στη συνέχεια δηλώνεται η εκλογή των εθνών που πραγματοποιήθηκε διά του Χριστού· διότι, αφού ο προφήτης ανέπεμψε προσευχή εκ μέρους του λαού, ο Λόγος αποκρίνεται ελέγχοντας τη σκληρότητα και την απείθεια του προηγούμενου λαού, και παρουσιάζοντας τη δική Του φιλανθρωπία· πώς λοιπόν, λέει, τα λέτε αυτά, σαν να αδρανούσα εγώ να σας σώσω; Και όμως, ακόμη και σε εκείνους που δεν με επερωτούσαν και δεν με αναζητούσαν, παρουσίασα φανερά τον εαυτό μου.

Και είναι βέβαια ολοφάνερο πώς ο Λόγος του Θεού, ο οποίος προηγουμένως αγνοείτο από τα έθνη, στη συντέλεια των αιώνων, με την αγαθότητα και τη φιλανθρωπία του Πατέρα και Θεού των πάντων, έγινε φανερός σε αυτά, μολονότι ποτέ δεν τον είχαν ρωτήσει για όσα είχαν ανάγκη, εξαιτίας της πλάνης τους με τα είδωλα. Και βρέθηκε από εμάς που δεν τον αναζητήσαμε, αλλά και σε όσους δεν επικαλέστηκαν το όνομά του, αφού ενανθρώπησε αποκρίθηκε, σχεδόν φωνάζοντας το: «Ιδού, είμαι εδώ». Αυτά, λοιπόν, προφητεύει με σαφήνεια ο λόγος σχετικά με την κλήση των εθνών. Στη συνέχεια, πάλι, με τρόπο που προκαλεί βαθύτατη εντροπή, απευθύνεται στους Ιουδαίους προσθέτοντας τα εξής: «Σε εσένα άπλωσα τα χέρια μου, προς λαό απειθή και αντιδραστικό». Είναι βέβαια δυνατόν μέσω αυτών των λόγων να υποδηλώνεται και το σχήμα του πάθους του επάνω στον σταυρό.

Και λίγο παρακάτω: «Μου έδειξε ο Κύριος τον Ιησού, τον μέγα ιερέα, να στέκεται ενώπιον του αγγέλου του Κυρίου· και ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του για να του εναντιωθεί. Και είπε ο Κύριος προς τον διάβολο: Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, διάβολε. Και διαβεβαίωσε ο άγγελος του Κυρίου τον Ιησού, λέγοντας: Αυτά λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ: Εάν πορευθείς στους δρόμους μου και εάν φυλάξεις τα προστάγματά μου, τότε και εσύ θα κρίνεις τον οίκο μου.» Και πάλι: «Άκουσε λοιπόν, Ιησού, μέγα ιερέα.» Ο Ησαΐας λέει: «Έγινα φανερός σε όσους δεν με αναζητούσαν, και βρέθηκα από όσους δεν ρωτούσαν για εμένα.» (Και πάλι: «Και θα δείτε μέγα βασιλέα.» Τον Θεό όμως κανείς δεν τον βλέπει.) Και πάλι: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών.» Και πάλι: «Ιδού, είμαι παρών στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου.» Ο Δαβίδ λέει: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ, εμφανίσου. Εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις.» Και πάλι: «Θα κατέβει σαν βροχή πάνω σε δέρας.» Υποδηλώνοντας έτσι το ατάραχο και αθόρυβο της καθόδου· διότι, όταν η βροχή κατεβαίνει στη γη, προκαλεί θόρυβο· όταν όμως κατεβαίνει πάνω σε μάλλινο δέρας, δεν προκαλεί. Ο Μιχαίας λέει: «Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, δεν είσαι καθόλου η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος.»

«Λαός, τον οποίο δεν γνώριζα, με υπηρέτησε· με το πρώτο άκουσμα με υπάκουσε· ξένοι υιοί μου φέρθηκαν με ψεύδος· ξένοι υιοί φθάρηκαν και απομακρύνθηκαν χωλαίνοντας από τα μονοπάτια τους.» Ο Μωυσής, μιλώντας εκ προσώπου του Θεού προς τον Αβραάμ, αναφέρει: «Και στο πρόσωπό σου θα ευλογηθούν όλα τα πέρατα της γης.» Και πάλι: «Θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από αυτούς, και θα τους δείξω τι πρόκειται να τους συμβεί στα έσχατα, διότι είναι γενεά διεστραμμένη. Υιοί στους οποίους δεν υπάρχει καμία πίστη· αυτοί με προκάλεσαν σε ζηλοτυπία για κάτι που δεν είναι Θεός, με εξόργισαν με τα είδωλά τους, και εγώ θα τους προκαλέσω σε ζηλοτυπία για ένα έθνος που δεν είναι καν έθνος· θα τους εξοργίσω με ένα έθνος ασύνετο.» Και αλλού λέει: «Θα παραδώσει τους πονηρούς αντί της ταφής του.» Ο Ησαΐας: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με αναζητούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα. (Είπα: Ιδού, είμαι παρών σε ένα έθνος, οι οποίοι δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου.») Ο Δαβίδ: «Έγινα αποξενωμένος για τους αδελφούς μου, και ξένος για τους υιούς της μητέρας μου.» Σχετικά δε με τα έθνη λέει: «Θα εξαγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω.» Σχετικά με τους Ιουδαίους: «Εξαιτίας σας βλασφημείται το όνομά μου διαπαντός ανάμεσα στα έθνη.» Ο Μαλαχίας: «Δεν υπάρχει το θέλημά μου ανάμεσά σας, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ.» (

Φανερώθηκα σε αυτούς που δεν με ζητούσαν· βρέθηκα από αυτούς που δεν με ρωτούσαν· είπα: Ιδού, εγώ είμαι, στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου. Άπλωσα τα χέρια μου όλη την ημέρα προς έναν λαό απειθή και αντιδραστικό, οι οποίοι δεν πορεύθηκαν στην αληθινή οδό, αλλά ακολουθώντας τις αμαρτίες τους. Ο λαός αυτός που με παροργίζει διαρκώς μπροστά μου· αυτοί θυσιάζουν μέσα στους κήπους και προσφέρουν θυμίαμα πάνω στους πλίνθους στα δαιμόνια που δεν υπάρχουν, και κοιμούνται μέσα στα μνήματα και στα σπήλαια για να δουν όνειρα, τρώγοντας χοιρινό κρέας και ζωμό από θυσίες, ... οι οποίοι λένε: Μείνε μακριά μου, μην με πλησιάζεις, διότι εγώ είμαι καθαρός· αυτοί είναι καπνός του θυμού μου, φωτιά που καίει μέσα του όλες τις ημέρες. Ιδού, έχει γραφτεί ενώπιόν μου: Δεν θα σιωπήσω, μέχρι να ανταποδώσω στον κόρφο τους τις αμαρτίες τους και τις αμαρτίες των πατέρων τους, λέγει ο Κύριος· οι οποίοι προσέφεραν θυμίαμα πάνω στα όρη και με χλεύασαν πάνω στους λόφους, θα ανταποδώσω τα έργα τους στον κόρφο τους.

Διότι μία είναι η δύναμη που προέρχεται από το παν· και το παν είναι ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχεται ως δύναμη ο Λόγος. Αυτός είναι ο νους, ο οποίος, αφού προήλθε στον κόσμο, φανερώθηκε ως Υιός του Θεού. Τα πάντα λοιπόν δημιουργήθηκαν δι' αυτού· αυτός δε μόνος προέρχεται από τον Πατέρα. Ποιος λοιπόν κηρύττει πλήθος θεών που εισάγονται κατά καιρούς; Διότι όλοι αναγκάστηκαν, χωρίς να το θέλουν, να παραδεχτούν ότι το παν ανάγεται σε έναν. Εάν λοιπόν τα πάντα ανάγονται σε έναν - και κατά τον Ουαλεντίνο και κατά τον Μαρκίωνα και τον Κήρινθο και όλη τη δική τους φλυαρία - και παρά τη θέλησή τους περιέπεσαν σε αυτό, ώστε να ομολογήσουν τον έναν ως αίτιο των πάντων, άρα συμφωνούν και αυτοί άθελά τους με την αλήθεια, ομολογώντας έναν Θεό που δημιούργησε τα πάντα όπως θέλησε. Αυτός έδωσε νόμο και προφήτες· και παρέχοντάς τους το χάρισμα δια του Αγίου Πνεύματος, τους παρακίνησε να μιλήσουν, ώστε, λαμβάνοντας πνοή της πατρικής δυνάμεως, να διακηρύξουν τη βουλή και το θέλημα του Πατρός. Ενεργώντας λοιπόν μέσω αυτών, ο Λόγος μιλούσε για τον εαυτό του. Διότι ήδη ο ίδιος γινόταν κήρυκας του εαυτού του, δεικνύοντας ότι ο Λόγος επρόκειτο να φανερωθεί στους ανθρώπους. Για τον λόγο αυτόν διακήρυττε τα εξής: Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ζητούσαν· βρέθηκα από εκείνους που δεν με ρωτούσαν. Ποιος δε είναι αυτός που έγινε φανερός παρά ο Λόγος του Πατρός, τον οποίο αποστέλλοντας ο Πατέρας, φανέρωνε στους ανθρώπους τη δική Του εξουσία; Έτσι λοιπόν έγινε φανερός ο Λόγος, όπως ακριβώς λέει.

ΣΤ΄. Και δεν θα γίνει σε εμάς φανερό μόνο από αυτά ότι ήταν τολμηρό μεταξύ των Ιουδαίων και έργο ριψοκίνδυνης ψυχής το να μιλάει κανείς για τη μελλοντική τιμή και δόξα των εθνών, καθώς και για την ατιμία που θα τους διαδεχόταν, αλλά και από τα λόγια του Παύλου. Αυτός, πράγματι, επειδή είδε κάποιον προφήτη να έχει αποκαλύψει λίγο το περιεχόμενο αυτής της προφητείας και να έχει πει σαφέστερα από τους άλλους τόσο τα δικά μας αγαθά όσο και τα δικά τους δεινά, εξεπλάγη και τον θαύμασε για την τόλμη του λέγοντας τα εξής: «Ο δε Ησαΐας αποτολμά και λέγει· Βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν, έγινα φανερός σε εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα».

Είπα, «Ιδού είμαι», στο έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου. Εξάλλου, αν δεν ακολουθούσε κίνδυνος από την προφητεία, για ποιο λόγο είπε ο Παύλος, «Ο δε Ησαΐας αποτολμά και λέγει: Βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν»; Πρόκειται όντως για μεγίστη κατηγορία κατά των Ιουδαίων. Εκείνοι που δεν αναζητούσαν βρήκαν, και εκείνοι που αναζητούσαν απέτυχαν· εκείνοι που δεν άκουσαν πίστεψαν, και εκείνοι που άκουσαν σταύρωσαν.

Αυτό ακριβώς λέει και ο Ησαΐας εδώ· διότι το «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν, έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν», ταυτίζεται με το να πει κανείς ότι «Τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη». Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι αυτό που συνέβη δεν οφειλόταν αποκλειστικά στη χάρη του Θεού, αλλά και στη βούληση εκείνων που προσήλθαν, όπως ακριβώς και η έκπτωση των άλλων προήλθε από την εριστικότητα εκείνων που απείθησαν, άκου τι πρόσθεσε· Προς δε τον Ισραήλ λέει· «Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα»· αποκαλώντας εδώ «ημέρα» ολόκληρο τον παρελθόντα χρόνο· και το ότι άπλωσε τα χέρια σημαίνει την κλήση, την έλξη και την παράκληση προς αυτούς. Στη συνέχεια, αποδεικνύοντας ότι η ενοχή είναι εξολοκλήρου δική τους, λέει· «Προς λαό απειθή και αντιλέγοντα».

«Ελέησέ με, διότι η θυγατέρα μου δαιμονίζεται άσχημα». Εκείνος όμως δεν της αποκρίθηκε ούτε λέξη. Τον πλησίασαν τότε οι μαθητές του και του έλεγαν: «Διώξε την, διότι φωνάζει πίσω μας». Τι απάντησε λοιπόν εκείνος; «Δεν έχω αποσταλεί παρά μόνο στα χαμένα πρόβατα του οίκου του Ισραήλ»· για να μη λένε οι Ιουδαίοι ότι «Μας εγκατέλειψες και έφυγες έξω, και γι' αυτό δεν σε πιστέψαμε». Ιδού, λέγει, έρχονται και από τα έθνη, και δεν τους δέχομαι· ενώ εσάς, ακόμη και όταν φεύγετε, σας καλώ: «Ελάτε προς εμένα, όλοι όσοι κοπιάζετε», και δεν έρχεστε· αυτήν την απορρίπτω, και παραμένει. «Λαός, τον οποίο δεν γνώριζα, με υπηρέτησε», λέγει· «μόλις με άκουσε, με υπάκουσε»· και αλλού: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ζητούσαν, και βρέθηκα από εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα». —«Διώξε την, διότι φωνάζει πίσω μας». Ας δούμε λοιπόν τι λέγει ο Χριστός.

Και όχι μόνο αυτός, αλλά και οι προφήτες με θαυμασμό έλεγαν ακριβώς το ίδιο· και ο Παύλος αργότερα, νιώθοντας έκπληξη για τα ίδια αυτά γεγονότα. Και οι μεν προφήτες αναφωνούσαν έτσι, μιλώντας εκ προσώπου του Χριστού: «Λαός, τον οποίο δεν γνώριζα, με υπηρέτησε· μόλις με άκουσε, με υπάκουσε· ξένοι υιοί με εξαπάτησαν, ξένοι υιοί φθάρηκαν και απομακρύνθηκαν χωλαίνοντας από τα μονοπάτια τους». Και πάλι: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα γι' αυτόν, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν»· και, «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν· έγινα φανερός σε εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα».

Μην πάρεις γυναίκα, μην κάνεις συμβόλαια, μήτε συναλλαγές. Γι' αυτόν τον λόγο έθεσε φραγμό. Για να μην πουν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι: «Επειδή μας εγκατέλειψες και έφυγες έξω, γι' αυτό δεν σε πιστέψαμε». Ιδού, έρχονται άνθρωποι από τα έθνη και δεν τους δέχομαι, ενώ εσάς που απομακρύνεστε σας καλώ: «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω», και όμως δεν έρχεστε. Αυτήν, αντίθετα, την αποδιώχνω και εκείνη παραμένει. Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με αναζητούσαν.

«Εξαιτίας τριών πραγμάτων σείεται η γη, και το τέταρτο δεν μπορεί να το υποφέρει: Αν ένας δούλος γίνει βασιλιάς, και αν ένας άφρονας χορτάσει με φαγητό, και αν μια δούλη διώξει την κυρία της, και αν μια μισητή γυναίκα πάρει καλό άνδρα.» ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί του Χριστιανισμού και της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη. «Θα ονομάσω λαό μου αυτόν που δεν ήταν λαός μου, και αγαπημένη αυτήν που δεν ήταν αγαπημένη.» «Ευφράνσου, έρημος διψασμένη· ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει σαν κρίνος, και θα βγάλει άνθη· και θα χαρεί πλούσια.» «Έδωσα νερό στην έρημο, και ποταμούς, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου, τον οποίο απέκτησα για δικό μου, για να διηγείται τις αρετές μου.» «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ρωτούσαν· βρέθηκα από αυτούς που δεν με ζητούσαν. Είπα, Ιδού είμαι εδώ, στο έθνος που δεν είχε επικαλεστεί το όνομά μου.» «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν νιώθεις ωδίνες τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα.» «Στους δούλους μου θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη. Θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό.» «Θα με ευλογήσει ο λαός μου, τον οποίο απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου.» «Εσείς είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που αποκτήθηκε ως ιδιοκτησία, για να εξαγγείλετε τις αρετές Εκείνου που σας κάλεσε στο θαυμαστό του φως. Εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού· εσείς που δεν είχατε ελεηθεί, τώρα όμως ελεηθήκατε.» «

Για το ότι προφητεύθηκε πως ο δικός μας Χριστός θα θεραπεύσει όλες τις ασθένειες και θα αναστήσει νεκρούς, ακούστε τα όσα έχουν ειπωθεί. Είναι δε τα εξής: «Κατά την παρουσία του θα πηδήξει ο κουτσός σαν το ελάφι και θα γίνει καθαρή η γλώσσα των μογιλάλων. Τυφλοί θα αναβλέψουν, και λεπροί θα καθαριστούν, και νεκροί θα αναστηθούν και θα περπατήσουν». Και ότι αυτά τα έπραξε, μπορείτε να το μάθετε από τα Πεπραγμένα που συντάχθηκαν επί Ποντίου Πιλάτου. Ακούστε επίσης από τα όσα ειπώθηκαν μέσω του Ησαΐα, πώς προαναγγέλθηκε από το προφητικό πνεύμα ότι επρόκειτο να θανατωθεί μαζί με τους ανθρώπους που ελπίζουν σε αυτόν. Είναι δε τα εξής: «Δείτε πώς χάθηκε ο δίκαιος, και κανείς δεν το παίρνει κατά καρδιά, και δίκαιοι άνδρες εξαλείφονται, και κανείς δεν το κατανοεί. Εξαιτίας της αδικίας απομακρύνθηκε ο δίκαιος, και θα βρίσκεται σε ειρήνη· η ταφή του απομακρύνθηκε από το μέσο». Και πάλι, πώς μέσω του ίδιου του Ησαΐα έχει ειπωθεί ότι οι λαοί των εθνών που δεν τον περίμεναν θα τον προσκυνήσουν, ενώ οι Ιουδαίοι που πάντα τον περίμεναν θα τον αγνοήσουν όταν έρθει. Οι λόγοι αυτοί ειπώθηκαν σαν από το πρόσωπο του ίδιου του Χριστού. Και είναι οι εξής: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα· βρέθηκα από εκείνους που δεν με ζητούσαν. Είπα, Ιδού, εγώ είμαι, σε έθνος που δεν επικαλέστηκε το όνομά μου. Άπλωσα τα χέρια μου προς έναν λαό απειθή και αντιδραστικό, προς αυτούς που πορεύονται σε δρόμο που δεν είναι καλός, αλλά ακολουθούν τις αμαρτίες τους. Είναι ο λαός που με παροργίζει κατά πρόσωπο».

Ο Ιησούς Χριστός περιτέμνει όλους όσοι το επιθυμούν, όπως είχε προαναγγελθεί από παλιά, με λίθινες μαχαίρες, ώστε να γίνουν έθνος δίκαιο, λαός που τηρεί την πίστη, προσλαμβάνει την αλήθεια και φυλάσσει την ειρήνη. Ελάτε μαζί μου όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό και επιθυμείτε να δείτε τα αγαθά της Ιερουσαλήμ. Ελάτε, ας πορευθούμε στο φως του Κυρίου· διότι εγκατέλειψε τον λαό του, τον οίκο του Ιακώβ. Ελάτε όλα τα έθνη, ας συγκεντρωθούμε στην Ιερουσαλήμ, η οποία δεν πολεμείται πλέον εξαιτίας των ανομιών των λαών. «Διότι φανερώθηκα σε εκείνους που δεν με ζητούσαν και βρέθηκα από εκείνους που δεν με ρωτούσαν», διακηρύσσει μέσω του Ησαΐα.

Και μετά τη θανάτωση εκείνου του δικαίου, εμείς, ένας άλλος λαός, αναθάλαμε και βλαστήσαμε ως στάχυα καινούργια και θαλερά, όπως ακριβώς είπαν οι προφήτες: Και πολλά έθνη θα καταφύγουν στον Κύριο εκείνη την ημέρα, ώστε να γίνουν λαός του, και θα κατασκηνώσουν στο μέσο όλης της γης. Εμείς δε, δεν είμαστε απλώς ένας λαός, αλλά είμαστε και λαός άγιος, όπως ήδη αποδείξαμε. Και θα τον ονομάσουν λαό άγιο, λυτρωμένο από τον Κύριο. Επομένως, δεν είμαστε ένας ευκαταφρόνητος λαός ούτε κάποιο βάρβαρο φύλο, ούτε όπως τα έθνη των Καρών ή των Φρυγών, αλλά ο Θεός εξέλεξε και εμάς και εμφανίστηκε σε εκείνους που δεν τον αναζητούσαν.

Ιδού, λέγει, είμαι Θεός στο έθνος εκείνων που δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου. Διότι αυτό είναι εκείνο το έθνος το οποίο παλαιότερα ο Θεός υποσχέθηκε στον Αβραάμ και εξήγγειλε ότι θα τον καταστήσει πατέρα πολλών εθνών, μη εννοώντας τους Άραβες ούτε τους Αιγυπτίους ούτε τους Ιδουμαίους· επειδή και ο Ισμαήλ έγινε πατέρας μεγάλου έθνους, όπως και ο Ησαύ, και υπάρχει τώρα μεγάλο πλήθος Αμμανιτών. Ο Νώε μάλιστα ήταν πατέρας και του ίδιου του Αβραάμ και γενικότερα όλου του ανθρώπινου γένους, ενώ άλλοι είναι πρόγονοι άλλων. Τι περισσότερο, λοιπόν, χαρίζει εδώ ο Χριστός στον Αβραάμ; Ότι τον κάλεσε με φωνή, μέσω παρόμοιας κλήσης, λέγοντάς του να αναχωρήσει από τη γη όπου κατοικούσε. Και όλους εμάς μας κάλεσε μέσω εκείνης της φωνής, και έχουμε ήδη αναχωρήσει από την πολιτεία όπου ζούσαμε κακώς, σύμφωνα με τον τρόπο ζωής των άλλων κατοίκων της γης· και μαζί με τον Αβραάμ θα κληρονομήσουμε την αγία γη, λαμβάνοντας την κληρονομιά στον απέραντο αιώνα, καθώς είμαστε τέκνα του Αβραάμ λόγω της ίδιας πίστης. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος πίστεψε στη φωνή του Θεού και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη, με τον ίδιο τρόπο και εμείς, πιστεύοντας στη φωνή του Θεού που λαλήθηκε πάλι μέσω των αποστόλων του Χριστού και που κηρύχθηκε σε εμάς μέσω των προφητών, αποταχθήκαμε όλα τα του κόσμου μέχρι θανάτου. Ένα έθνος, λοιπόν, ομόπιστο, θεοσεβές και δίκαιο, που ευφραίνει τον πατέρα, του υπόσχεται, και όχι εσάς, στους οποίους δεν υπάρχει πίστη μέσα τους.