Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 65:16

Προστάζει δε να απέχουν από την εργασία την τελευταία ημέρα της εβδομάδας, δηλαδή το Σάββατο, και να καταπαύουν από κάθε έργο, να ξεκουράζονται και να επιδιώκουν την ανάπαυση κατ' αυτήν, φανερώνοντας μέσα από αυτό την ανάπαυση και τη μακαριότητα που πρόκειται να υπάρξει για τους αγίους στο τέλος των αιώνων, όταν, αφού ολοκληρώσουν τη ζωή τους στον κόσμο και αποπλύνουν τους ιδρώτες των αγαθοεργιών τους, οι εν Χριστώ θα ζήσουν μια ζωή άπονη και χωρίς κανέναν απολύτως κάματο, σύμφωνα με όσα έχουν λεχθεί γι' αυτούς δια της φωνής του προφήτη: «Διότι θα λησμονήσουν την προγενέστερη θλίψη τους, και δεν θα αναβεί πλέον στην καρδιά τους, αλλά αιώνια ευφροσύνη θα στεφανώνει την κεφαλή τους· διότι επί της κεφαλής τους θα υπάρχει αίνεση, και θα τους καταλάβει ευφροσύνη, έφυγε η οδύνη και η λύπη και ο στεναγμός». Επομένως, μιμούμενοι και οι ίδιοι τον Δημιουργό που κατέπαυσε και τρόπον τινά τερμάτισε τους κόπους της δημιουργίας, θα καταπαύσουν από τους κόπους αυτού του βίου, ανερχόμενοι προς τη μακαριότητα που θα τους δοθεί από τον Χριστό στο τέλος των αιώνων. Και σε αυτόν τον σκοπό πιστεύω ότι αποβλέπει η διατεταγμένη αργία του Σαββάτου.

Διότι μας απέκτησε με το δικό του αίμα, και αγοραστήκαμε με τίμημα, και δεν ανήκουμε στους εαυτούς μας. Διότι ένας πέθανε για όλους, ώστε αυτοί που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για αυτούς. Γι' αυτό, λοιπόν, λέμε προς τον Σωτήρα και Λυτρωτή μας: «Κύριε, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε, το όνομά σου επικαλούμαστε.» Ονομαζόμαστε, λοιπόν, με το όνομά του, και αυτό ήταν άραγε εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του προφήτη: «Σε εκείνους όμως που με δουλεύουν θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη.» Φαίνεται δε, λέει, ότι εννοεί τον Χριστό που έρχεται από την ανατολή του ηλίου, επειδή ακριβώς έχει γραφτεί για αυτόν: «Ιδού ένας άνθρωπος, Ανατολή είναι το όνομά του.» Και πάλι, καθώς ο Θεός και Πατέρας λέει για αυτόν: «Ποιος ήγειρε από την ανατολή τη δικαιοσύνη;» «Διότι ο Χριστός έγινε για εμάς δικαιοσύνη, καθώς επίσης αγιασμός και απολύτρωση.» <Ας έλθουν οι άρχοντες, και όπως ο πηλός του κεραμέα, και όπως ο κεραμέας καταπατά τον πηλό, έτσι θα καταπατηθείτε.>

Και σαφής απόδειξη αυτού είναι το γεγονός ότι η προφητεία εκφωνήθηκε πάρα πολλές γενεές αργότερα, όταν πια ο θεσπέσιος Δαβίδ είχε πεθάνει. Επομένως, όσο δεν έχει ακόμη κληθεί στη χάρη διά της πίστεως, δεν έχει ακόμη αποθέσει το ποτήρι της οργής. Όταν όμως τιμήσει τον Χριστό με την πίστη, τότε οπωσδήποτε θα αφαιρεθεί από αυτήν το ποτήρι, και θα απολαύσει και αυτή μαζί τα άλλα αγαθά, για τα οποία έχει γραφτεί ότι: «Θα ξεχάσουν την πρώτη τους θλίψη, και δεν θα έρθει πια στην καρδιά τους· αλλά θα υπάρχει αγαλλίαση και αιώνια ευφροσύνη πάνω από το κεφάλι τους. Διότι απήλθε η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός».

Αποφεύγει δε ο καθένας να ονομάζεται θεομίσητος και ειδωλολάτρης, ανόσιος και βέβηλος· επιθυμεί δε μάλλον να ονομάζεται λαός άγιος, έθνος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, σύμφωνα με τη φωνή του θεσπέσιου Πέτρου. Εάν όμως κάποιος θα ήθελε να εφαρμόσει τα λεγόμενα στον κατά σάρκα Ισραήλ, ώστε να απευθύνεται σε αυτούς το, «Αφήσατε το όνομά σας ως πλησμονή στους εκλεκτούς μου»· απαντούμε, ότι τέκνα Θεού, λαός δικός Του και κλήρος ονομαζόταν βέβαια ο Ισραήλ· επειδή όμως διολίσθησαν ασυγκράτητα στην παρακοή, εξέπεσαν από τέτοια δόξα οι ίδιοι, και την κληρονόμησαν σαν δική τους οι κληθέντες από τα έθνη· και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε ο Θεός δια της φωνής του Ωσηέ: «Θα καλέσω εκείνον που δεν είναι λαός μου, λαό μου, και θα πω σε αυτόν που δεν είναι λαός μου: Εσύ είσαι λαός μου». <Σε όσους δε Τον υπηρετούν, θα δοθεί νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη· διότι θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό. Και όσοι ορκίζονται πάνω στη γη, θα ορκίζονται στον αληθινό Θεό· διότι θα λησμονήσουν την πρώτη τους θλίψη, και αυτή δεν θα ανέβει πλέον στην καρδιά τους.>

Επειδή δε ευλογηθήκαμε από τον Χριστό, και εμείς φροντίζουμε να τον ευφραίνουμε με ευλογίες και ακατάπαυστες δοξολογίες. Διότι παλαιότερα, δηλαδή πριν από την πίστη σε αυτόν, συνθέτοντας ωδές για ανύπαρκτους θεούς, γινόμασταν δικαίως περίγελος. Επειδή όμως γνωρίσαμε τον εκ φύσεως Θεό, τον υμνούμε και του προσφέρουμε καρπό χειλέων και γλώσσας, μνημονεύοντας τις δοξολογίες του, και αν τυχόν προκύψει κάποια ανάγκη και χρεία διαβεβαίωσης μέσω όρκων, για οποιοδήποτε ζήτημα θα ορκίζονται στον αληθινό Θεό. Διότι είναι συνήθεια στους λάτρεις των ειδώλων να ορκίζονται κάποιες φορές στον ουρανό, ή και σε κάποιο άλλο από τα στοιχεία που υπάρχουν σε αυτόν. Όσοι όμως αποδέχθηκαν την πίστη, απομακρύνονται σθεναρά και από τα σχετικά με αυτό το θέμα σφάλματα· διότι ορκίζονται μόνο στον Θεό των όλων, γνωρίζοντας ότι αυτός είναι εκ φύσεως και αληθώς ο Δεσπότης, και κανένας άλλος απολύτως εκτός από αυτόν.

Αυτό προσέταξε και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή: «Διότι», λέει, «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις, και στο όνομά του θα ορκίζεσαι»· έπειτα λέει ότι «Θα λησμονήσουν την προηγούμενη θλίψη τους, και δεν θα αναβεί πλέον στην καρδιά τους»· και θλίψη φαίνεται να ονομάζει εδώ την κακοπάθεια που υπέστησαν, όταν, μην έχοντας γνωρίσει τον αληθινό Θεό, είχαν υποδουλωθεί στη σκληρότητα των δαιμόνων. Διότι διατάσσονταν να θυσιάζουν σε αυτούς όχι βέβαια μόνο πρόβατα και βόδια, αλλά ακόμη και τα τέκνα της κοιλίας τους, όπως έχει γραφτεί: «Μερικοί λοιπόν θυσίασαν γιους και θυγατέρες». Κακοπάθεια όμως ήταν και από άλλη άποψη το να λατρεύουν με αυτόν τον τρόπο αναρίθμητους θεούς, και να σπεύδουν να προσφέρουν λατρεία στους αγνώστους· ήταν δε φυσικό να υφίστανται ορισμένοι και επιβουλές από όσους (δαίμονες) είχαν παραμεληθεί· διότι καθόλου απίθανο δεν είναι να σκεφτεί κανείς ότι, καθώς τους εξουσίαζαν οι βδελυροί και μιαιφόνοι δαίμονες, μπορούσαν και να τους βλάπτουν, αφού δεν είχαν τη σκέπη του Θεού. «Αυτή», λέει, «τη θλίψη τους θα λησμονήσουν».

Διότι σε αυτόν τον αιώνα τα σκιρτήματα της σάρκας είναι φοβερά μέσα μας. Παροτρύνουν τον νου σε άτοπες ηδονές, και ο νόμος της αμαρτίας αγριεύει στα μέλη μας, έστω κι αν νικιέται ενδεχομένως από την αρετή των αγίων, με τη συνδρομή του Χριστού. Κατά κάποιον τρόπο ο νους μεθά, πειραζόμενος από τα πάθη και με άλλον τρόπο: διότι τον πλήττουν αλαζονείες, κοσμικές φιλοδοξίες, οργές, φιλοκέρδειες και τα υπόλοιπα κακά. Επειδή όμως έχουμε πλουτίσει με τον αρραβώνα του Πνεύματος δια του Χριστού, έχουμε συνηθίσει να υπερισχύουμε των παθών, όχι όμως χωρίς ιδρώτα. Αντιθέτως, στον μέλλοντα αιώνα, έχοντας πλήρη την αυγή της θεογνωσίας και πλουτώντας με την τελειότητα της δωρεάς του Αγίου Πνεύματος, έχοντας αποβάλει τη φθορά και τα πάθη της σάρκας, θα δουλεύσουμε στον Θεό ολοκληρωτικά, χωρίς να μεριζόμαστε προς την αμαρτία, ούτε να ενοχλούμαστε από κανένα από τα παλαιά πάθη, αλλά ζώντας καθαρό και αμέριμνο βίο, σε ίση τάξη με τους αγίους αγγέλους. Διότι είναι γεγραμμένο για τους αγίους ότι θα λησμονήσουν τη θλίψη τους, και αυτή δεν θα ανεβεί στην καρδιά τους. Και θα υπάρξει, λέει, «και αιώνια ευφροσύνη πάνω από το κεφάλι τους», διότι πάνω από το κεφάλι τους θα είναι αίνεση και ευφροσύνη, και «αγαλλίαση θα τους καταλάβει, ενώ έφυγε η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός».

Διότι η αλεπού, όντας πανούργο και ακάθαρτο θηρίο, λαμβάνεται ως εικόνα των ακάθαρτων πνευμάτων της πονηρίας, από τα οποία θα περιφέρονται εδώ και εκεί όσοι ρέπουν προς τη ραθυμία, αλλά σίγουρα όχι οι τηρητές του νόμου. Διότι ορθά έχει λεχθεί για τον δίκαιο: «Ο νόμος του Θεού βρίσκεται στην καρδιά του, και δεν θα κλονιστούν τα βήματά του.» Επειδή ο νόμος κατευθύνει προς ό,τι είναι αρεστό στον Θεό. <Θα επαινεθεί καθένας που ορκίζεται στο όνομά Του.> (A f. 322. E f. 115 b.) Έτσι, λέει, καύχημά τους θα είναι ο Χριστός, δηλαδή εκείνων που βασίλευσαν, ώστε και όταν ορκίζονται στο όνομά Του να επαινούνται δικαίως. Διότι θα ορκιστούν στον αληθινό Θεό, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι εκείνοι που μια για πάντα έχουν λάβει θέση στους χορούς των αγίων, και έχουν εισέλθει στην Εκκλησία των πρωτοτόκων, δεν πρόκειται ποτέ να εξέλθουν από την ασφάλεια της ευφροσύνης· ούτε θα εξέλθουν από τη δωρεά που τους δόθηκε, αλλά θα παραμείνουν σε αυτήν παντοτινά, έχοντας τον νου οχυρωμένο από τη χάρη του Πνεύματος. Διότι έτσι είναι γεγραμμένο: «Αιώνια ευφροσύνη θα είναι πάνω από το κεφάλι τους. Διότι πάνω στο κεφάλι τους θα υπάρχει αίνος και αγαλλίαση· έφυγε μακριά η οδύνη, και η λύπη, και ο στεναγμός». Και θα λησμονήσουν την πρώτη τους θλίψη, και δεν θα αναβεί πλέον στην καρδιά τους. Και ότι πάλι το Σάββατο υποδηλώνει την κατάπαυση που θα έρθει στους αγίους κατά τη συντέλεια των αιώνων, ας παρουσιαστεί σε εμάς ως μάρτυρας ο ίδιος ο Παύλος, λέγοντας στην προς Εβραίους επιστολή του, αναφερόμενος στους παλαιότερους: «Ας φοβηθούμε, λοιπόν, μήπως τυχόν, ενώ παραμένει σε ισχύ η υπόσχεση να εισέλθουμε στην κατάπαυσή του, φανεί ότι κάποιος από εμάς έχει υστερήσει».

Και μέσω αυτού και μόνο έχουμε πλουτίσει με το νέο όνομα· διότι ονομαστήκαμε δικοί του Χριστού. Και βέβαια, πάλι ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος λέει κάπου για εμάς: «Εκείνοι δε που ανήκουν στον Χριστό Ιησού σταύρωσαν τη σάρκα μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες.» Διότι ο βίος εκείνων που βρίσκονται εν Χριστώ είναι αγιοπρεπής, και πέρα από τα σαρκικά πάθη και τη γήινη ακαθαρσία. Το ότι, εξάλλου, επρόκειτο να έρθει σε εμάς το νέο όνομα που μας δόθηκε εν Χριστώ, καθίσταται σαφές από τον Θεό που το διακήρυξε μέσω της φωνής των αγίων: «Σε εκείνους που με υπηρετούν θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη.» Διότι θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό. Επομένως, εφόσον κανείς, έχοντας επιλέξει να σκέφτεται ορθά και λογικά, δεν θα αμφέβαλλε ότι τα πάντα έγιναν καινούργια εν Χριστώ, ελάτε να εξετάσουμε προσεκτικά ποια ακριβώς είναι η παλαιότητα, και σε τι θα μπορούσε να λεχθεί ότι συνέβη η προς το καλύτερο επανόρθωση, ως κάτι που προκύπτει από το να μην είναι κάτι εντελώς υγιές και ακέραιο· δηλαδή από ό,τι έχει φθαρεί και απροσδόκητα έχει εκπέσει σε κατάσταση διαφορετική από αυτήν που βρισκόταν αρχικά. Διότι με αυτόν τον τρόπο θα κατανοήσει κανείς πολύ ορθά προς τα πού κατευθύνεται ο σκοπός του προκειμένου λόγου μας, και καθόλου δεν θα παρεκκλίνει από το αλάνθαστο.

Αλλά, ενώ τα πρόσωπα για τα οποία γίνεται λόγος βρίσκονταν μέσα σε αυτούς τους κόπους, ως υπερβολικά σοφοί και ικανοί να φανερώνουν σε πολλούς τα απόρρητα, έγιναν γνωστοί στην αρχή σε κάποιους μέσα στον κόσμο, έπειτα και στους ίδιους τους άρχοντες της γης, οι οποίοι έχοντας πιστέψει ότι κατέχουν ακόμη και τη γνώση των μελλόντων, από αποκάλυψη του Θεού εν Πνεύματι, τους παραχώρησαν το δικαίωμα να γίνουν οικονόμοι και άρχοντες εθνών, και να διανέμουν σε όσους πεινούσαν για διδάγματα εκείνα τα οποία συγκρατούν στην άφθαρτη ζωή, δηλαδή τον θείο και ουράνιο λόγο, και την παιδεία που οδηγεί σε κάθε τι το άριστο. Αυτοί λοιπόν κατέκτησαν, ή μάλλον μέσω αυτών ο Χριστός, για τον Θεό και Πατέρα τη χώρα των εθνών, όπως ακριβώς κατέκτησε ο Ιωσήφ για τον Φαραώ τη χώρα των Αιγυπτίων, ο οποίος απέκτησε και δύο γιους, τον Μανασσή και τον Εφραίμ, από τη μητέρα Ασενέθ, θυγατέρα του Πετεφρή, που ήταν ιερέας. Και το μεν όνομα του Μανασσή ερμηνεύεται ως λήθη των κακών που συνέβησαν, το δε του Εφραίμ ως αύξηση και πρόοδος προς το καλύτερο. Διότι, σαν από ιερή μητέρα, εννοώ δηλαδή την Εκκλησία, προέκυψαν καρποί, και οι κληθέντες από τα έθνη θα μπορούσαν να συγκαταλεχθούν μεταξύ των υιών του Θεού διά της πίστεως στον Χριστό, οι οποίοι και θα οδηγηθούν στη λήθη των πόνων. «Διότι θα λησμονήσουν», λέγει, «την πρώτη τους θλίψη, και δεν θα ανεβεί ποτέ αυτή στην καρδιά τους. Διότι πάνω στο κεφάλι τους θα υπάρχει αίνεση, και θα τους καταλάβει αγαλλίαση και ευφροσύνη». Έφυγε η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός.

Αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος ήλθε ως αρχιερέας των μελλοντικών αγαθών· αυτός που, εξαιτίας της αφθονίας της θεότητάς του, μετέδωσε σε όλους μας τη δική του προσηγορία. Διότι οι ανθρώπινοι βασιλείς κρατούν την προσηγορία της βασιλείας ακοινώνητη προς τους άλλους ανθρώπους· ο Ιησούς Χριστός, όμως, όντας Υιός του Θεού, μας αξίωσε να ονομαζόμαστε Χριστιανοί. Αλλά θα πει κάποιος ότι το όνομα των Χριστιανών είναι καινούργιο, και πριν από αυτό δεν βρισκόταν σε χρήση, και τα καινούργια πράγματα πολλές φορές συναντούν αντιρρήσεις επειδή φαντάζουν ξένα. Το εξασφάλισε, όμως, εκ των προτέρων αυτό ο προφήτης, λέγοντας: Σε εκείνους που με υπηρετούν θα δοθεί ένα καινούργιο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη. Ας εξετάσουμε τους Ιουδαίους: υπηρετείτε τον Κύριο ή όχι; Δείξτε, λοιπόν, το δικό σας καινούργιο όνομα.

Διότι Ιουδαίοι και Ισραηλίτες ονομαζόσασταν επί Μωυσή και των άλλων προφητών, καθώς και μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα και μέχρι το παρόν. Πού είναι, λοιπόν, το καινό όνομα; Εμείς όμως, επειδή υπηρετούμε τον Κύριο, έχουμε το καινό όνομα· καινό μεν, αλλά το καινό όνομα το οποίο θα ευλογηθεί επί της γης.

Αντί του: «γιατί θα εγκαταλείψετε το όνομά σας για χορτασμό», οι υπόλοιποι ερμηνευτές συμφώνως το έχουν αποδώσει «για όρκο». Συνηθίζουν να ορκίζονται στο όνομα όσων έχουν υποστεί δεινά (λέγοντας): «Μακάρι να μην πάθουμε τα ίδια που έπαθαν αυτοί»· κατά τον ίδιο τρόπο «το όνομά σας θα γίνει όρκος» για «τους εκλεκτούς μου», καθόσον το «όνομά σας» θα καταστεί απευκταίο εξαιτίας όσων πρόκειται να σας συμβούν· εξού και θα είναι «για τους εκλεκτούς μου ως όρκος» το δικό σας «όνομα» και η ανάμνηση των δικών σας συμφορών. Το τέλος δε των συμφορών που θα σας βρουν θα είναι ο θάνατος που θα επέλθει σε εσάς από τον ίδιο τον Θεό, ο οποίος δεν είναι χωρισμός της ψυχής από το σώμα, αλλά στέρηση της αθάνατης ζωής και του ίδιου του Θεού. Αυτά λοιπόν θα σας περιμένουν, ενώ «σε αυτούς που με υπηρετούν», από όποιο έθνος και αν προέρχονται, θα χαριστούν τα υπεσχημένα. Αν πάλι θα θέλατε να μάθετε πιο διεξοδικά ποιοι είναι αυτοί που πρόκειται «να με υπηρετούν» και ποιο είναι το «όνομά» τους, να γνωρίζετε ότι προς το παρόν ο Θεός δεν θέλει να φέρει στο φως το όνομά τους· υποδηλώνει μόνο τούτο, ότι ούτε Ισραήλ θα ονομαστούν ούτε Ιακώβ ούτε Ιουδαίοι ούτε απολύτως τίποτα από όσα είναι ήδη γνωστά στους ανθρώπους. Διότι κάποιο «καινό» (νέο) και νεότερο όνομα θα τους δοθεί, ξένο και ουδέποτε μέχρι τώρα ακουσμένο, το οποίο «θα ευλογηθεί επί της γης», αυξανόμενο και πληθυνόμενο περισσότερο από κάθε σωματική ευλογία.

Διότι, εάν υπάρχει κάποια άλλη ευλογία από τον Θεό που να αυξάνει το πλήθος, αυτήν θα την αποκτήσει το 〈όνομα〉 που θα δοθεί 〈σε αυτούς που με υπηρετούν〉. Επομένως, ας μην περιεργάζεται κανείς προς το παρόν τα πράγματα πριν από την έκβασή τους, αλλά οι προαναφερθέντες, αφού 〈ευλογηθούν〉, θα συνεχίσουν και οι ίδιοι 〈να ευλογούν τον αληθινό Θεό〉. Αντί όμως για τη φράση: 〈τον αληθινό Θεό〉, ο μεν Ακύλας αναφέρει: 〈και στους δούλους του〉 λέει 〈θα δώσει άλλο όνομα, με το οποίο 〈ο〉 ευλογημένος στη γη θα ευλογηθεί μετά βεβαιότητος〉, ο δε Σύμμαχος: 〈στους δε δούλους του θα δώσει άλλο όνομα, με το οποίο ο ευλογημένος επί της γης θα ευλογηθεί στον Θεό, αμήν〉. Διότι, όπως ακριβώς λέει ότι οι ίδιοι 〈θα ευλογήσουν〉 〈τον αληθινό Θεό〉, έτσι 〈θα ευλογηθούν μετά βεβαιότητος〉, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: 〈αμήν〉. Αλλά 〈και όταν ορκίζονται επί της γης〉, εκείνοι που πρόκειται 〈να με υπηρετήσουν, θα ορκίζονται στον αληθινό Θεό〉, και όχι πλέον στους θεούς που από πλάνη θεωρούσαν ως τέτοιους, αλλά 〈στον αληθινό〉, αφού διδάχθηκαν από τον Σωτήρα να γνωρίζουν αυτόν ως «τον μόνο 〈αληθινό Θεό〉 και αυτόν που απέστειλε, τον Κύριο Ιησού Χριστό». Όταν δε αποκτήσουν αυτά, εκείνοι που πρόκειται 〈να τον υπηρετήσουν, θα λησμονήσουν την πρώτη θλίψη〉, στην οποία υπόκειντο κάποτε όντας υποταγμένοι στους πονηρούς δαίμονες, 〈και δεν θα ανέβει στην καρδιά τους〉 η ταλαιπωρία της ειδωλολατρικής πλάνης, αλλά, έχοντας μεταβεί σαν από το σκοτάδι στο φως, θα παραδώσουν στη λήθη την προηγούμενη κατάστασή τους.

Διότι, ενώ η παρουσία του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού ανέτειλε προσφάτως σε όλους τους ανθρώπους, ένα νέο αναμφισβήτητα έθνος, όχι μικρό ούτε ασθενές ούτε εγκατεστημένο σε κάποια γωνιά της γης, αλλά το πολυανθρωπότερο και το πλέον θεοσεβές από όλα τα έθνη, και για αυτόν τον λόγο άφθαρτο και αήττητο, καθόσον τυγχάνει διαρκώς της βοήθειας του Θεού, εμφανίστηκε έτσι αθρόα κατά τους άρρητους προκαθορισμένους χρόνους: το έθνος που τιμάται από όλους με την προσηγορία του Χριστού. Αυτό εξέπληξε και κάποιον από τους προφήτες, ο οποίος, έχοντας προείδει με τον οφθαλμό του θείου Πνεύματος τα μέλλοντα, αναφώνησε τα εξής: «Ποιος άκουσε τέτοια πράγματα, και ποιος μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο; Μήπως η γη κοιλοπόνεσε μέσα σε μία ημέρα, και μήπως γεννήθηκε ένα έθνος μονομιάς;». Ο ίδιος δε προφήτης υποδηλώνει κατά κάποιον τρόπο και τη μελλοντική προσηγορία, λέγοντας: «Στους δε δούλους μου θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη». Αλλά, αν και εμείς είμαστε προφανώς νέοι και αυτό το πραγματικά καινούργιο όνομα των Χριστιανών μόλις τώρα γίνεται γνωστό σε όλα τα έθνη, ωστόσο, το γεγονός ότι ο βίος και ο τρόπος της διαγωγής, μαζί με τα ίδια τα δόγματα της ευσέβειας, δεν έχουν επινοηθεί προσφάτως από εμάς, αλλά από την πρώτη σχεδόν εποχή της δημιουργίας του ανθρώπου εφαρμόζονταν ορθά μέσω των φυσικών εννοιών από τους θεοφιλείς άνδρες της παλαιάς εποχής, θα το αποδείξουμε με τον εξής τρόπο. Το έθνος των Εβραίων δεν είναι νέο, αλλά τιμάται από όλους τους ανθρώπους για την αρχαιότητά του, τυγχάνοντας μάλιστα και αυτό γνωστό στους πάντες.

Διότι, εφόσον, ενώ τον έβλεπαν παρόντα να θαυματουργεί και να παρέχει τέλεια απόδειξη της θεότητάς του, δεν τον σεβάστηκαν, αλλά τον σταύρωσαν, πώς θα ήταν ποτέ δυνατόν να σεβαστούν τις προφητείες για αυτόν, αν τις παραλάμβαναν εντελώς ξεκάθαρες και ακάλυπτες; Επιπλέον, το ότι το όνομα του Χριστού θα γίνει η δική μας προσωνυμία, το έχει προείπει ο Ησαΐας, λέγοντας: «Εσάς θα σας εξολοθρεύσει ο Κύριος, στους δε δούλους μου θα δοθεί νέο όνομα, και θα ευλογηθεί σε όλη τη γη». Και πάλι: «Θα δουν τα έθνη τη δόξα σου, και όλοι οι βασιλείς τη δικαιοσύνη σου, και θα κληθεί το νέο όνομα, το οποίο θα καθορίσει ο Κύριος». Το προείπε δε και ο Ωσηέ, λέγοντας: «Και στους έσχατους καιρούς το όνομά του θα είναι φανερό σε όλη τη γη, και με το όνομά του θα ονομαστούν πολλοί λαοί, και θα πορευθούν σύμφωνα με τις οδούς του και θα ζήσουν σε αυτές».

Όσο για το ρητό: «ας σε δουλέψουν έθνη και ας σε προσκυνήσουν άρχοντες» 〈αυτό συμβαίνει μέχρι και σήμερα· διότι σε ποιον δουλεύουν σήμερα τα έθνη έχοντας πιστέψει, και ποιον προσκυνούν οι άρχοντες της Εκκλησίας〉 παρά μόνο τον Χριστό, διά του ονόματος του οποίου και σώζονται; Όπως ακριβώς και μέσω του Ησαΐα ο ίδιος ο Λόγος λέει προαναγγέλλοντας: «Σε εκείνους όμως που με δουλεύουν θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη· διότι θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό 〈και εκείνοι που ορκίζονται πάνω στη γη θα ορκίζονται στον αληθινό Θεό〉». Και πάλι λέει: «Ιδού, αυτοί που με δουλεύουν θα φάνε, ενώ εσείς θα πεινάσετε· ιδού, αυτοί που με δουλεύουν θα πιουν, ενώ εσείς θα διψάσετε· ιδού, αυτοί που με δουλεύουν θα αγαλλιάσουν μέσα σε ευφροσύνη, ενώ εσείς θα ντροπιαστείτε, και από τη συντριβή του πνεύματος θα θρηνήσετε γοερά».

Διότι, αφού είπε ότι «Ολοκλήρωσα το έργο σου», το επεξηγεί και πάλι, λέγοντας ποιο είναι αυτό το έργο. Και βέβαια το όνομα ήταν φανερό. Διότι και ο Ησαΐας λέει: «Θα ορκιστείτε στον αληθινό Θεό». Αλλά αυτό που πολλές φορές έχω πει, αυτό λέω και τώρα, ότι δηλαδή, αν και ήταν φανερό, ήταν μόνο στους Ιουδαίους, και μάλιστα ούτε καν σε όλους αυτούς· τώρα όμως ομιλεί για τα έθνη.

«Εξαιτίας τριών πραγμάτων σείεται η γη, και το τέταρτο δεν μπορεί να το υποφέρει: Αν ένας δούλος γίνει βασιλιάς, και αν ένας άφρονας χορτάσει με φαγητό, και αν μια δούλη διώξει την κυρία της, και αν μια μισητή γυναίκα πάρει καλό άνδρα.» ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί του Χριστιανισμού και της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη. «Θα ονομάσω λαό μου αυτόν που δεν ήταν λαός μου, και αγαπημένη αυτήν που δεν ήταν αγαπημένη.» «Ευφράνσου, έρημος διψασμένη· ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει σαν κρίνος, και θα βγάλει άνθη· και θα χαρεί πλούσια.» «Έδωσα νερό στην έρημο, και ποταμούς, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου, τον οποίο απέκτησα για δικό μου, για να διηγείται τις αρετές μου.» «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ρωτούσαν· βρέθηκα από αυτούς που δεν με ζητούσαν. Είπα, Ιδού είμαι εδώ, στο έθνος που δεν είχε επικαλεστεί το όνομά μου.» «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν νιώθεις ωδίνες τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα.» «Στους δούλους μου θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη. Θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό.» «Θα με ευλογήσει ο λαός μου, τον οποίο απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου.» «Εσείς είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που αποκτήθηκε ως ιδιοκτησία, για να εξαγγείλετε τις αρετές Εκείνου που σας κάλεσε στο θαυμαστό του φως. Εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού· εσείς που δεν είχατε ελεηθεί, τώρα όμως ελεηθήκατε.» «

Ναι, αληθώς ομίλησες, ω μακάριε. Όμως και η πράξη της αγαθοεργίας και της ελεημοσύνης σου εξασφάλισε, μετά τον Θεό, αυτήν την ταιριαστή σε σένα δόξα, και «όνομα νέο», καθώς είναι γεγραμμένο, σου προστέθηκε. Και μάρτυρές μου σε αυτόν τον λόγο είναι ο Σολομών και ο Ησαΐας μαζί. Διότι ο μεν Σολομών λέγει ότι «μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και τίμιος ο ελεήμων άνδρας», ο δε Ησαΐας, ομιλώντας εκ προσώπου του Θεού, λέγει ότι «σε όσους με υπηρετούν θα δοθεί όνομα νέο, το οποίο θα ευλογηθεί επί της γης».

Απομένει λοιπόν, για εμάς που έχουμε κληθεί από τα έθνη στη θεία επίγνωση, δηλαδή για την καθολική και αποστολική Εκκλησία, η οποία έχει εξαπλωθεί στα πέρατα όλης της γης και ομολογεί και προσκυνά με μία φωνή τον έναν Θεό, τον Δεσπότη των όλων, τον μέγα βασιλέα και Κύριο, αυτά ακριβώς να νοούνται και να λέγονται. Πότε όμως έγιναν αυτά; Όταν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου και πλησίασε η βασιλεία των ουρανών. Εξαπέστειλε ο Θεός τον μονογενή Υιό Του, ο οποίος έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς γεννημένος από γυναίκα, φανερωθείς εντελώς χωρίς αμαρτία. Και συγκάλεσε όλα τα έθνη στη δική Του επίγνωση, και μας λύτρωσε από την πικρή δουλεία του τυραννικού εχθρού. Τότε ακριβώς κι εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη, οι οποίοι πριν δεν αποτελούσαμε λαό, ονομαστήκαμε λαός του Θεού και πλουτίσαμε εν Αυτώ με το νέο όνομα. Διότι είναι γεγραμμένο: «Σε εκείνους που με υπηρετούν θα δοθεί νέο όνομα»· το οποίο θα ευλογηθεί στους αιώνες, επειδή από Αυτόν προερχόμαστε και ονομαζόμαστε Χριστιανοί. Και άστραψε σε εμάς το φως της θεογνωσίας. Επειδή λέει: «Σε έχω καταστήσει φως των εθνών».

Αλλά πρέπει να επαναφέρουμε τον λόγο στις προφητικές φωνές· εκείνοι λοιπόν που προέρχονται από όλα τα έθνη και τις γλώσσες και από όλες τις γενεές, εκείνοι από όλη τη γη και τα νησιά και τη θάλασσα που έχουν τεθεί υπό την εξουσία ενός βασιλιά, και οι οποίοι γνωρίζουν, επικαλούνται και σέβονται έναν Κύριο και Θεό και Δεσπότη, είναι επόμενο να ονομάζονται και να αναγνωρίζονται με ένα όνομα, και μάλιστα με αυτό που προέρχεται από Εκείνον. Γι' αυτό λέει: Στους δούλους μου θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη, διότι θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό.

Ό,τι εξηρτάτο από εμένα, λέει, το ολοκλήρωσα. Ή, επειδή έκανε το σπουδαιότερο από όλα, και έβαλε για εμάς τη ρίζα των αγαθών, έχοντας νικήσει τον διάβολο και παραδίδοντας τον εαυτό του στο παμφάγο θηρίο, τον θάνατο, και σε αυτήν τη ρίζα επρόκειτο κατ' ανάγκη να ακολουθήσουν και οι καρποί της θεογνωσίας· γι' αυτό λέει ότι: «Ολοκλήρωσα το έργο». Έσπειρα, λέει, φύτεψα ρίζα· οι καρποί θα ακολουθήσουν. «Δόξασέ με λοιπόν και εσύ, Πατέρα, πλησίον σου με τη δόξα που είχα κοντά σου προτού δημιουργηθεί ο κόσμος». Δεν είχε δοξαστεί ακόμη η φύση της σάρκας, ούτε είχε απολαύσει την αφθαρσία, ούτε είχε λάβει μέρος στον βασιλικό θρόνο· γι' αυτό λοιπόν λέει: «Δόξασέ με»· δηλαδή, την ανθρώπινη φύση μου, αυτήν που τώρα ατιμάζεται, που πρόκειται να σταυρωθεί, και ανύψωσέ την στη δόξα «την οποία είχα κοντά σου», εγώ ο Λόγος και Υιός σου, «πριν να υπάρξει ο κόσμος». Διότι έθεσε την ανθρώπινη φύση να συγκαθίσει στον βασιλικό θρόνο, και προσκυνείται τώρα από όλη την κτίση. «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους». Τώρα ερμηνεύει τι σημαίνει το «Εγώ σε δόξασα επί της γης»· το ότι φανέρωσε το όνομά σου. Πώς λοιπόν το φανέρωσε ο Υιός; Διότι και ο Ησαΐας λέει: «Θα ορκίζεστε στον αληθινό Θεό».