Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 65:17

Και προχωρώντας λέει: «και ο Παύλος σαφώς μαρτυρεί λέγοντας: "διότι η έντονη προσδοκία της κτίσης απεκδέχεται την αποκάλυψη των υιών του Θεού· διότι η κτίση υποτάχθηκε στη ματαιότητα, όχι με τη θέλησή της, αλλά εξαιτίας εκείνου που την υπέταξε, με την ελπίδα ότι και η ίδια η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς"» και τα εξής. Πριν δε από αυτούς τους μακαρίους, ο άγιος Δαβίδ ψάλλοντας προς τον Κύριο έλεγε: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Και ο Ησαΐας επίσης λέει: «Θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, και δεν θα θυμηθούν τα προηγούμενα, ούτε θα έρθουν αυτά στον νου τους, αλλά θα βρουν σε αυτήν ευφροσύνη και αγαλλίαση». Εύλογα· διότι λόγω της υπερβολής της ατελεύτητης ευφροσύνης και του μεγέθους των επάθλων, θα λησμονήσουν τους άθλους και τους πόνους των αγώνων. Και αλλού πάλι ο ίδιος λέει: «Όπως ο νέος ουρανός και η νέα γη, τα οποία εγώ δημιουργώ, παραμένουν ενώπιόν μου, έτσι θα είναι το σπέρμα σας και το όνομά σας». Ώστε είναι επακόλουθο η κτίση, η οποία δημιουργήθηκε για εμάς, να δεχθεί μαζί με εμάς την αλλοίωση προς το καλύτερο, χωρίς να μεταβεί στην ανυπαρξία, όπως ακριβώς ούτε και εμείς μετά τον θάνατο.

Διότι, όπως ακριβώς είναι εύκολο για τον άνθρωπο να απλώσει ένα δέρμα, έτσι και για τον Θεό είναι εύκολο να δημιουργήσει τον ουρανό εκ του μη όντος. Συγχρόνως όμως άφησε να εννοηθεί και ένα άλλο, υψηλό νόημα: ότι οδεύουμε προς μια άλλη ζωή, και τα παρόντα αποτελούν σκιά των μελλοντικών, και δεν έχουμε φτάσει ακόμη στα άδυτα, αλλά βρισκόμαστε ακόμη σε σκηνή κατά τον παρόντα βίο. Διότι η σκηνή ανήκει σε εκείνα που διαλύονται. Και λίγο πιο κάτω προσθέτει: Έτσι, με την αλλαγή του ουρανού, θα υπάρξει ένας άλλος τρόπος ζωής και μια κατάσταση ανώτερη από την παρούσα. Διότι ο ουρανός θα είναι καινός και η γη καινή. Ας ακούσουμε όμως όσα λένε οι προφήτες περί του ουρανού, για να κλείσουμε τα στόματα εκείνων που υπερηφανεύονται για τα γένια τους (των φιλοσόφων)· οι οποίοι, λέγοντας ό,τι τους κατέβει στο μυαλό, ισχυρίζονται ότι υπάρχει ουρανός και κάτω από τη γη. Απέναντι σε αυτούς στεκόμενος ο προφήτης έλεγε: «Εκείνος που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα». Το δέρμα δεν είναι καμία σφαίρα, όπως λένε οι δικές τους φλυαρίες, αλλά μοιάζει μάλλον με κάποιο κυκλικό σχήμα και ημισφαίριο. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ένας άλλος προφήτης έλεγε: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία πάνω στη γη». Και πάλι, φανερώνει ότι δεν περιστρέφεται, αλλά στέκεται σταθερός. Έτσι λέει ο προφήτης: «Εκείνος που στερέωσε τον ουρανό». Και θέλοντας να παραστήσει την υπερβολική του λεπτότητα έλεγε: «Ο ουρανός στερεώθηκε σαν καπνός».

«Διότι ο ουρανός θα είναι νέος και η γη νέα, και δεν θα θυμηθούν τα προηγούμενα, ούτε πρόκειται να έλθουν αυτά στην καρδιά τους, αλλά θα βρουν σε αυτήν ευφροσύνη και αγαλλίαση.» Όλα έχουν γίνει νέα εν Χριστώ, και η λατρεία, και η ζωή, και η νομοθεσία· διότι δεν είμαστε πλέον προσκολλημένοι σε σκιές και σε ανώφελους τύπους, αλλά αντίθετα προσφέρουμε στον Θεό των πάντων την εν πνεύματι και αληθεία προσκύνηση και λατρεία. Εξάλλου, δεν λαμβάνουμε το όνομά μας όπως ο κατά σάρκα Ισραήλ, δηλαδή από τους γενεάρχες ή τους πατέρες, τον Εφραίμ ή τον Μανασσή, ή από κάποια άλλη φυλή, αλλά ούτε ακολουθούμε τον δρόμο των Γραμματέων και των Φαρισαίων, θεωρώντας την παλαιότητα του γράμματος ως το παν, αλλά μέσα στην καινότητα της ευαγγελικής ζωής προσερχόμαστε στον Χριστό, και, φορώντας ως στέφανο την κλήση που προέρχεται από Αυτόν, ονομαζόμαστε Χριστιανοί. Αυτό ακριβώς το ξακουστό και ευλογημένο όνομα βρίσκεται παντού κάτω από τον ουρανό.

«Διότι ο ουρανός θα είναι νέος, και η γη νέα.» Πώς, ή με ποιον τρόπο; Επειδή παλαιότερα μεν νόμιζαν ότι η γη και ο ουρανός ήταν θεοί· αφού όμως έλαβαν το θείο φως στον νου μέσω του Σωτήρα όλων μας Χριστού, θα έχουν, τρόπον τινά, νέες αντιλήψεις για αυτά.

Ιδού, όσοι με δουλεύουν θα αγαλλιάσουν με ευφροσύνη, εσείς όμως θα κραυγάσετε από τον πόνο της καρδιάς σας, και θα ολολύξετε από τη συντριβή του πνεύματος. Διότι θα εγκαταλείψετε το όνομά σας προς κορεσμό στους εκλεκτούς μου, και εσάς θα σας εξολοθρεύσει ο Κύριος· στους δε δούλους του θα δοθεί νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη. Και πάλι λέγει: Διότι θα λησμονήσουν την πρώτη τους θλίψη, και δεν θα ανέβει πια στην καρδιά τους. Διότι ο ουρανός θα είναι νέος και η γη νέα, και δεν θα θυμηθούν τα προηγούμενα, ούτε θα έλθουν στην καρδιά τους, αλλά θα βρουν μέσα σε αυτήν ευφροσύνη και αγαλλίαση.

Και έτσι «θα είναι» γι' αυτούς «ο ουρανός καινούριος και η γη καινούρια»· διότι, ενώ άλλοτε βλέποντας τον «ουρανό» «λάτρευαν την κτίση παρά τον Κτίστη» και παρομοίως θεοποιούσαν την «γη» και τους καρπούς που βλασταίνουν από αυτήν, τώρα όμως που θα δουν «καινούριο» τον «ουρανό» και την «γη», θα ομολογήσουν ότι αυτά είναι «έργα των χειρών του Θεού», και δεν θα τα θεωρούν πλέον θεούς. Γι' αυτό προσθέτει: «Δεν πρόκειται να θυμηθούν τα προηγούμενα, ούτε πρόκειται να έλθουν αυτά στην καρδιά τους, αλλά θα βρουν ευφροσύνη και αγαλλίαση», έχοντας ανακτήσει πλέον την πηγή των αγαθών. Τότε, λοιπόν, «θα κάνω» για αυτούς εγώ ο ίδιος, ο Θεός που έχει τη δύναμη να τα κάνει όλα, «την Ιερουσαλήμ αγαλλίαση»· διότι αυτή ακριβώς η «αγαλλίαση» και αυτή η κατά Θεόν «ευφροσύνη» και η καθαρή θεοσέβεια θα γίνει δική τους. Και «την Ιερουσαλήμ και τον λαό μου» θα καταστήσω σε «ευφροσύνη», αυτόν ακριβώς τον «καινούριο (λαό), στον οποίο υποσχέθηκα να δώσω το καινούριο όνομα». Και εγώ ο ίδιος ο Θεός «θα αγαλλιάσω», βλέποντας εκείνη την «Ιερουσαλήμ», δηλαδή το θεοσεβές πολίτευμα εκείνων που πρόκειται «να με υπηρετήσουν», κρίνοντας ο ίδιος ότι αυτή είναι πολύ ανώτερη από τη σωματική Ιερουσαλήμ.

Έπειτα, επειδή μνημόνευσε το «άγιο όρος» του, αναγκαστικά προσθέτει λέγοντας: «Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου· τι είδους οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέει ο Κύριος· και ποιος είναι ο τόπος της αναπαύσεώς μου; Διότι όλα αυτά τα έφτιαξε το χέρι μου, και είναι όλα δικά μου, λέει ο Κύριος». Μέσω αυτών των λόγων απορρίπτει σαφώς την επίγεια Ιερουσαλήμ, υποδηλώνοντας ότι οι επαγγελίες δεν θα εκπληρωθούν στους αξίους ούτε πάνω στο υλικό όρος. Έτσι ακριβώς ελέχθη και στα προηγούμενα: «Διότι θα υπάρξει καινός ουρανός και καινή γη, και δεν θα θυμηθούν πλέον τα προηγούμενα, ούτε θα ανέλθουν αυτά στην καρδιά τους». Αν λοιπόν «ο ουρανός θα είναι καινός και η γη καινή» και δεν θα ακολουθήσει καμία ανάμνηση «των προτέρων», αν δηλαδή δεν πρόκειται να υπάρξει ανάμνηση ούτε του υλικού όρους ούτε της επίγειας Ιερουσαλήμ, τότε πολύ εύστοχα, προκειμένου να ανατρέψει την ιουδαϊκή αντίληψη, πρόσθεσε το εξής: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέει ο Κύριος· και ποιος είναι ο τόπος της αναπαύσεώς μου; Διότι όλα αυτά τα έφτιαξε το χέρι μου, και είναι όλα δικά μου». Τι λόγος υπάρχει, λοιπόν, να προσδοκούμε έναν οίκο του Θεού πάνω στη γη; Και γιατί, πάλι, να υποθέτουμε ότι πρόκειται για την κάτω Ιερουσαλήμ; Διότι, αν «ο ουρανός θα είναι καινός και η γη καινή», είναι επακόλουθο να φανταζόμαστε ότι και η Ιερουσαλήμ θα είναι τέτοια, ώστε να μην υπάρξει πλέον καμία ανάμνηση της «πρότερης».

Σαφώς, λοιπόν, ο παρών λόγος εισάγει «καινό ουρανό» και «καινή γη» και «καινό λαό» και «καινό όνομα» και Ιερουσαλήμ, ομοίως και θύρες και κατασκευασμένους ναούς. Στα οποία προστίθεται: «και δεν πρόκειται να θυμηθούν τα προηγούμενα, ούτε πρόκειται να έλθουν αυτά στην καρδιά τους». Και επειδή οι απόγονοι των Ιουδαίων επεδείκνυαν μεγάλη φροντίδα στο να προσφέρουν θυσίες μέσω της σφαγής ζώων, και αυτά τα αποποιείται και τα αποστρέφεται ο Θεός, λέγοντας ότι αποδέχεται μεν τον ευλαβή και ταπεινό στην ψυχή που είναι ειλικρινά αφιερωμένος σε Αυτόν, ενώ απορρίπτει τις προσφορές που γίνονται μέσω των θυσιών. Γι' αυτό λέει: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον ταπεινό και ήσυχιο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου; Ενώ ο άνομος που θυσιάζει μόσχο είναι σαν να σκοτώνει σκύλο». Σύμφωνα όμως με την εβραϊκή ανάγνωση και τους υπόλοιπους ερμηνευτές, δεν αναφέρεται το «ενώ ο άνομος», αλλά έχοντας αφαιρεθεί αυτό, απλώς προστίθεται: «εκείνος που σφάζει μόσχο είναι σαν αυτόν που χτυπά άνθρωπο και εκείνος που θυσιάζει ζώο από το ποίμνιο είναι σαν αυτόν που κόβει τον λαιμό σκύλου, εκείνος που αναφέρει προσφορά είναι σαν να προσφέρει αίμα χοίρου, και εκείνος που προσφέρει λιβάνι είναι σαν να ευλογεί την αδικία». Και αυτά επίσης συνδέονται λογικά με το: «Τι είδους οίκο θα μου οικοδομήσετε; Και ποιος θα είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου;». Διότι, καταργώντας τον επί γης οίκο, εύλογα συγκαταργεί και τα όσα τελούνται μέσα σε αυτόν.

Παραθέτει δε συλλογισμό, δείχνοντας το εύλογο του λόγου: 〈διότι με τον τρόπο〉, λέγει, που ο 〈νέος ουρανός και η νέα γη, τα οποία εγώ δημιουργώ, παραμένουν ενώπιόν μου, λέγει ο Κύριος, έτσι θα σταθεί το σπέρμα σας και το όνομά σας〉· ⌜διότι, εάν ο 〈ουρανός〉 θα είναι 〈νέος και η γη νέα〉 και η Ιερουσαλήμ 〈νέα〉, είναι λογικό ακόλουθο ότι και οι 〈ιερείς και οι Λευίτες〉 θα είναι 〈νέοι〉. Γι' αυτό και προηγουμένως λεγόταν: «δεν θα θυμηθούν τα παλαιά, ούτε θα ανέβουν αυτά στην καρδιά τους».⌝ 〈Θα λάβω〉, λοιπόν, 〈από αυτούς〉 εκείνους, για τους οποίους προείπα, 〈ιερείς και Λευίτες〉· διότι δεν ήταν πιθανό να λέγεται για τον λαό των Ιουδαίων το: 〈θα λάβω ιερείς και Λευίτες〉, εφόσον αυτοί ήδη προϋπήρχαν ανάμεσά τους, αλλά ούτε και ήταν δυνατόν από Λευίτες 〈να λαμβάνει Λευίτες〉 ούτε από ιερείς 〈ιερείς〉, επειδή απολύτως όλοι όσοι κατάγονταν από τη φυλή του Λευί ήταν 〈ιερείς〉 και 〈Λευίτες〉, τώρα όμως υπόσχεται ότι θα κάνει επιλογή από την κλήση των εθνών. Και αυτά θα γίνουν, επειδή και ο 〈ουρανός〉 θα είναι 〈νέος και η γη νέα, τα οποία εγώ κάνω να παραμένουν〉· ⌜‹διότι τα πρώτα δεν παρέμεναν›.

Γι' αυτό ελέγετο: «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν», και πάλι: «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο», και: «με φθορά θα φθαρεί η γη», ενώ του μέλλοντος αιώνος «απαρχή είναι ο Χριστός, και έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του». Έπειτα θα υπάρχει «ουρανός καινός και γη καινή», για τα οποία έλεγε στους μακαρισμούς: «μακάριοι» οι τάδε, «διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών», και: «μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη». Αυτός λοιπόν ο καινός ουρανός και η καινή γη του νέου αιώνα παραμένουν, διαρκώντας σε έναν άπειρο και ατελεύτητο αιώνα. Να εννοείς, ωστόσο, ότι υπάρχει διαφορά στους τόπους μέσα στη βασιλεία· διότι «υπάρχουν πολλές μονές παρά τω Πατρί», εκ των οποίων άλλες θα έχουν την αναλογία της γης προς τον ουρανό, και άλλες, συγκρινόμενες με τις κατώτερες μονές, θα έχουν δόξα ουρανών. Αυτά ακριβώς θα παραμένουν παντοτινά, χωρίς πλέον να παρέρχονται· «διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα είναι αιώνια». Γι' αυτό λέει: «όσα εγώ δημιουργώ μένουν ενώπιόν μου, και το όνομά σας» με τον ίδιο τρόπο «θα παραμένει» παντοτινά «ενώπιόν μου»· και το «παντοτινά» υποδηλώνει αιώνια και αθάνατη και άπειρη ζωή.

Θ'. Χθες είχες την πίστη των περιστάσεων, σήμερα γνώρισε την πίστη του Θεού· μέχρι πότε θα χωλαίνεις και στα δύο σου πόδια; Μέχρι πότε θα ενεργείς με συμβιβασμούς; Δείξε επιτέλους προθυμία να οικοδομήσεις πνευματικά· χθες τιμούσες το «φαίνεσθαι», σήμερα προτίμησε το «είναι». Μέχρι πότε θα ζεις με ψευδαισθήσεις; Ας επιδιωχθεί επιτέλους από εσένα η αλήθεια. Χθες ήσουν άνθρωπος των θεαμάτων, σήμερα γίνε άνθρωπος της πνευματικής θεωρίας· χθες υβριστής και θρασύς, σήμερα καλόλογος και ήμερος· χθες γλεντζές, σήμερα σωφρονιστής. Σήμερα είσαι οινοπότης, αύριο γίνε υδροπότης. Σήμερα εγκαταλείπεσαι στην πολυτέλεια πάνω σε ελεφάντινες κλίνες και αλείφεσαι με τα πιο εκλεκτά μύρα, αύριο να κοιμάσαι κατάχαμα και να αγρυπνείς· αντί για φλύαρος και γελωτοποιός, γίνε σύννους· αντί για φιλάρεσκος, να ντύνεσαι πενιχρά· αντί για υπερήφανος και αλαζόνας, να είσαι ευτελής στην εμφάνιση· αντί να κατοικείς σε χρυσόροφα μέγαρα, να ζεις σε στενόχωρο χώρο· να έχεις το βλέμμα χαμηλωμένο, αντί να περιφέρεσαι με ψηλά τον αυχένα. Εάν έτσι σκέφτεσαι και έτσι πράττεις, θα είναι για εσένα ο ουρανός καινός και η γη καινή, καθώς και όλα τα άλλα και ο [Δημιουργός] αυτών. Ι'. Αλλά ας αναχωρήσουμε πλέον, για να συνεορτάσουμε τα πρέποντα σύμφωνα με την εορταστική περίσταση.

Αυτήν την αρχή της μεταβολής προς το αγαθό βλέπει και ο μέγας Ζαχαρίας, και απορεί ως προς την ονομασία, πώς δηλαδή πρέπει κυρίως να ονομάσει την παρούσα χάρη· διότι, αφού περιέγραψε αναλυτικά τα άλλα θαύματα τα σχετικά με το πάθος, λέει και τούτο για τον καιρό αυτόν, ότι «Δεν είναι ημέρα και δεν είναι νύχτα», με το οποίο υποδεικνύει ότι δεν μπορεί να ονομαστεί ημέρα αφού δεν υπάρχει ήλιος, ούτε είναι νύχτα επειδή δεν υπάρχει σκοτάδι· διότι το σκοτάδι το ονόμασε ο Θεός νύχτα, καθώς λέει ο Μωυσής. Επειδή, λοιπόν, ως προς τον χρόνο είναι νύχτα, ενώ ως προς το φως είναι ημέρα, για τον λόγο αυτόν λέει ο προφήτης: «Και δεν είναι ημέρα και δεν είναι νύχτα». Αν λοιπόν αυτός ο καιρός δεν είναι μήτε ημέρα μήτε νύχτα, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, η παρούσα χάρις είναι και ονομάζεται οπωσδήποτε κάτι άλλο πέρα από αυτά. Θέλετε να σας πω αυτό που έχω σκεφθεί; «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος», διαφορετική από τις ημέρες που δημιουργήθηκαν στην αρχή της κτίσεως, με τις οποίες καταμετράται ο χρόνος· αυτή είναι η αρχή μιας άλλης κτίσεως· διότι κατ' αυτήν την ημέρα ο Θεός δημιουργεί καινό ουρανό και καινή γη, καθώς λέει ο προφήτης. Ποιον ουρανό; Το στερέωμα της πίστεως στον Χριστό. Ποια γη; Την αγαθή καρδιά εννοώ, όπως είπε ο Κύριος, τη γη που πίνει τη βροχή η οποία πέφτει επάνω της και κάνει να ωριμάσει ο καρποφόρος στάχυς.

Διότι θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, και δεν θα θυμηθούν τα προηγούμενα, ούτε θα έρθουν αυτά στην καρδιά τους, αλλά θα βρουν σε αυτήν ευφροσύνη και αγαλλίαση· ιδού, εγώ κάνω την Ιερουσαλήμ αγαλλίαση και τον λαό μου ευφροσύνη. Και θα αγαλλιάσω για την Ιερουσαλήμ, και θα ευφρανθώ για τον λαό μου· και δεν θα ακουστεί πλέον σε αυτήν φωνή κλάματος ούτε φωνή κραυγής, και δεν θα υπάρξει εκεί άνθρωπος που να πεθαίνει πρόωρα ούτε γέροντας που δεν θα συμπληρώσει τον χρόνο του· διότι ο νέος θα είναι εκατό ετών, ενώ ο αμαρτωλός που πεθαίνει εκατό ετών, θα είναι επικατάρατος. ... Και θα φυτέψουν αμπελώνες και οι ίδιοι θα φάνε τα γεννήματά τους· ... και δεν θα φυτέψουν για να φάνε άλλοι· διότι σύμφωνα με τις ημέρες του δέντρου της ζωής θα είναι οι ημέρες του λαού μου· τα έργα των κόπων τους θα τα απολαύσουν επί μακρόν. Οι δε εκλεκτοί μου δεν θα κοπιάσουν μάταια, ούτε θα γεννήσουν τέκνα για κατάρα, διότι είναι σπέρμα ευλογημένο από τον Θεό, και οι απόγονοί τους θα είναι μαζί τους. ... Ενώ ακόμη αυτοί θα μιλούν, εγώ θα λέω: Τι ζητάτε; Τότε λύκοι και αρνιά θα βοσκήσουν μαζί, και το λιοντάρι θα τρώει άχυρα όπως το βόδι, ενώ το φίδι θα τρώει χώμα σαν ψωμί· δεν θα αδικήσουν, ούτε θα προκαλέσουν καταστροφή στο άγιο όρος μου, λέει ο Κύριος.

Όταν δε παρέλθει το σχήμα τούτο και ανανεωθεί ο άνθρωπος και ακμάσει προς την αφθαρσία, ώστε να μην μπορεί πλέον να παλαιωθεί περαιτέρω, «ο ουρανός θα είναι καινός και η γη καινή»· μέσα σε αυτά τα καινά θα παραμένει ο άνθρωπος πάντοτε καινός, συνομιλώντας με τον Θεό.

Εγώ όμως καταθέτω τη δική μου άποψη, ότι αυτή κυρίως θα μπορούσε να ονομαστεί καινή. Εξάλλου, ούτε αποδέχομαι ότι έχει λεχθεί γι' αυτό εκείνο το χωρίο: «Ο ουρανός θα είναι καινός». Διότι, γιατί άραγε στο Δευτερονόμιο, όπου λέει ότι «Ο ουρανός θα είναι χάλκινος», δεν έθεσε προς αντιδιαστολή το «εάν όμως υπακούσετε, θα είναι καινός»; Και μάλιστα, γι' αυτόν τον λόγο λέει ότι θα δώσει άλλη διαθήκη, επειδή δεν παρέμειναν πιστοί στην προηγούμενη. Αυτό εγώ το αποδεικνύω μέσα από εκείνα που λέει: «Διότι εκείνο που ήταν αδύνατο για τον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας»· και πάλι: «Γιατί πειράζετε τον Θεό, με το να επιθέσετε ζυγό στον τράχηλο των μαθητών, τον οποίο ούτε οι πατέρες μας ούτε εμείς μπορέσαμε να βαστάξουμε;». Επειδή ακριβώς αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί, λέει.

Επομένως, όλα όσα υπόκεινται σε γένεση υπόκεινται και στη φθορά σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, ακόμη και οι ουρανοί, όμως με τη χάρη του Θεού συνέχονται και συντηρούνται. Μόνο δε το θείο είναι από τη φύση του άναρχο και ατελεύτητο. Γι' αυτό και έχει λεχθεί: «Αυτοί θα καταστραφούν, εσύ όμως παραμένεις» (όμως οι ουρανοί δεν θα αφανιστούν ολοκληρωτικά)· «διότι θα παλαιωθούν και σαν ένδυμα θα τυλιχτούν και θα αλλαχθούν» και «θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη».

Διότι ο ένας από τους προφήτες λέει: «Ο ουρανός θα είναι καινούργιος και η γη καινούργια». Ο άλλος όμως λέει: «Τα εστερέωσε στον αιώνα», δηλαδή κατά τον παρόντα αιώνα που ρέει και φθείρεται, «και εις τον αιώνα του αιώνος», δηλαδή κατά τον μέλλοντα εκείνο που είναι σταθερός και άφθαρτος. Έπειτα, για να δείξει ότι η σύστασή τους είναι αμετάβλητη, προσθέτει: «Έδωσε πρόσταγμα, και δεν θα παρέλθει». Και αυτά μεν λένε οι προφήτες.

Διότι έτσι μίλησε ο Ησαΐας για αυτήν τη χιλιετία: Επειδή θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, και δεν θα θυμηθούν τα προηγούμενα ούτε πρόκειται να έλθουν αυτά στην καρδιά τους, αλλά θα βρουν σε αυτήν ευφροσύνη και αγαλλίαση για όσα εγώ δημιουργώ. Διότι ιδού, εγώ καθιστώ την Ιερουσαλήμ αγαλλίαση και τον λαό μου ευφροσύνη, και θα αγαλλιάσω για την Ιερουσαλήμ και θα ευφρανθώ για τον λαό μου. Και δεν θα ακουστεί πλέον σε αυτήν φωνή κλαυθμού ούτε φωνή κραυγής, και δεν θα υπάρξει πλέον εκεί άνθρωπος που θα πεθάνει πρόωρα, ούτε γέροντας που δεν θα συμπληρώσει τον χρόνο της ζωής του. Διότι ο νέος θα είναι εκατό ετών, ενώ ο αμαρτωλός που πεθαίνει σε ηλικία εκατό ετών θα είναι επικατάρατος. Και θα οικοδομήσουν σπίτια και οι ίδιοι θα κατοικήσουν σε αυτά, και θα φυτέψουν αμπελώνες και οι ίδιοι θα φάνε τους καρπούς τους. Δεν θα οικοδομήσουν για να κατοικήσουν άλλοι, και δεν θα φυτέψουν για να φάνε άλλοι. Διότι οι ημέρες του λαού μου θα είναι όμοιες με τις ημέρες του ξύλου της ζωής, και τα έργα των κόπων τους θα πλεονάσουν. Οι εκλεκτοί μου δεν θα κοπιάσουν μάταια ούτε θα τεκνοποιήσουν για κατάρα. Διότι θα είναι σπέρμα δίκαιο και ευλογημένο από τον Κύριο, και οι απόγονοί τους μαζί με αυτούς. Και θα συμβεί το εξής: πριν ακόμη αυτοί φωνάξουν προς εμένα, εγώ θα τους εισακούσω. Ενώ ακόμη θα μιλούν, θα τους πω: Τι συμβαίνει; Τότε λύκοι και αρνιά θα βοσκήσουν μαζί, και το λιοντάρι θα φάει άχυρο όπως το βόδι, ενώ το φίδι θα τρώει χώμα σαν ψωμί.

4. Έτσι, νέο ουρανό και νέα γη δημιούργησε η Παρθένος· μάλλον δε, αυτή είναι η νέα γη και ο νέος ουρανός· γη μεν, επειδή από εκεί προέρχεται· νέα δε, επειδή σε τίποτα δεν σχετιζόταν με τους προγόνους, ούτε κληρονόμησε κάτι από την παλαιά ζύμη, αλλά αυτή, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, έγινε νέο φύραμα, και αποτέλεσε την αρχή ενός νέου γένους. Αλλά βέβαια για ποιον λόγο είναι ουρανός, ποιος το αγνοεί; Νέος δε (ουρανός), επειδή βρίσκεται μακριά από κάθε γήρας, εφόσον είναι απολύτως ανώτερος από κάθε φθορά, και επειδή χθες και προχθές, στα έσχατα τούτων των ημερών, δόθηκε στους ανθρώπους, σύμφωνα με τη θεία επαγγελία, την οποία ανήγγειλε ο Ησαΐας: νέο ουρανό και νέα γη θα σας δώσω. Αν θέλεις όμως, η Παρθένος είναι και κάποια υπερφυής και παράδοξη γη και ουρανός, διότι από τη γη μεν βλάστησε, τον δε ουρανό τον ξεπέρασε και σε καθαρότητα και σε μέγεθος· το μεν (μέγεθος), διότι αυτόν που εκείνος δεν μπορούσε να χωρέσει, τούτον τον είχε ένοικο· σε καθαρότητα δε, διότι, όσα δεν ήταν δυνατόν να δουν με τα μάτια τους οι άνθρωποι, αν δεν σχίζονταν ή δεν άνοιγαν οι ουρανοί, κανείς δεν τους εμποδίζει να τα απολαμβάνουν μέσω αυτής· μάλλον δε, αυτή και καθοδηγεί εκείνους που υψώνονται προς τον Θεό, ενώ εκείνος (ο ουρανός) παρεμβάλλεται. Και εκείνος (ο ουρανός) πρέπει να παραμεριστεί· ενώ, αν εκείνη δεν στεκόταν στη μέση μεταξύ Θεού και ανθρώπων, δεν θα ήταν δυνατόν οι κάτω να γίνουν κοινωνοί των υπερκόσμιων αγαθών.