Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 66:5

Δηλώνει δε οπωσδήποτε εκείνους που λεηλάτησαν την Ιουδαία και έκαψαν την κάποτε αγία και ξακουστή πόλη· είναι δε φανερό ότι εννοεί τους στρατηγούς των Ρωμαίων. «Διότι θα τους ανταποδώσω», λέει, «τις αμαρτίες τους.» Επειδή επέλεξαν εκείνα που εγώ μίσησα και δεν ήθελα. <Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του: πείτε, αδελφοί μας, σε εκείνους που σας μισούν και σας αποστρέφονται, για να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου και να φανεί μέσα στη χαρά σας, και εκείνοι θα ντροπιαστούν.> Μεταφέρει έπειτα τον λόγο σε κάθε άνθρωπο ταπεινό και ήσυχο, που τρέμει τους λόγους Του, των οποίων ακριβώς υπήρξαν απαρχή, και πρώτοι, και ξεχωριστά εκλεγμένοι οι θεσπέσιοι μαθητές. Και η δύναμη της εντολής επεκτείνεται και σε όλους τους μετέπειτα ηγέτες των λαών, οι οποίοι με θεία απόφαση έχουν χειροτονηθεί ιερουργοί των αγίων Εκκλησιών και των ιερών κηρυγμάτων. Σε αυτούς δίνει εντολή λέγοντας: «Πείτε σε εκείνους που σας μισούν και σας αποστρέφονται: Αδελφοί μας».

Διότι, είτε θέλει να είναι πράοι και ανεξίκακοι, σύμφωνα με τις ευαγγελικές παραδόσεις, και μέσω της άκρας μακροθυμίας να προσελκύσουν σε πνευματική οικειότητα εκείνους που αρνούνται και αποφεύγουν την κοινωνία μαζί τους· είτε ίσως παραγγέλλει εκείνο, δηλαδή το να κηρύξουν στα έθνη και να καλέσουν στην αληθινή θεογνωσία τους πλανημένους και τους προσκυνητές των ακάθαρτων πνευμάτων. Όσο για τους Ιουδαίους, επειδή δεν δέχονταν την πολυθεΐα όπως εκείνοι, αλλά ομολογούσαν έναν και μόνο εκ φύσεως Θεό· αν και «Σας έχουν μισήσει», λέει, «θεωρώντας σας βδελυρούς, ας τους προσφέρεται και έτσι ο λόγος σας, και ας συγκαταλέγονται στην τάξη των αδελφών, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου.» Διότι το πλήθος των εθνών έχει σαγηνευτεί προς δόξα του Χριστού, και Αυτός έγινε εμφανής μέσα στη χαρά τους· διότι, ενώ τα έθνη χαίρονταν για τη δική Του χάρη και σωτηρία, ντροπιάστηκαν όσοι προέρχονταν από τον Ισραήλ ως απορριφθέντες, μισητοί, και εντελώς αμέτοχοι της ελπίδας των αγίων και των όσων Εκείνος δώρισε σε αυτούς που πιστεύουν σε Αυτόν. Είναι δε αναγκαίο να γνωρίζουμε ότι έχει καταργήσει τη νομική εντολή, διατάζοντας να ονομάζουν αδελφούς αυτούς που προέρχονται από τα έθνη. Διότι είχε απαγορευτεί σε όσους προέρχονταν από τον Ισραήλ να έχουν φιλικές συναναστροφές με τους πλανημένους. «

Αφού ο λόγος προφήτευσε ότι τα πάντα θα γίνουν καινούργια κατά τον καιρό των επαγγελιών, σε συνέχεια αυτών, μέσω των όσων ακολουθούν, απευθύνεται σε εκείνους που έχουν προδιδαχθεί αυτά κατά τον παρόντα βίο, λέγοντας: «Ακούστε το ρήμα του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του». Το ποιοι ήταν αυτοί, το δίδαξε στα προηγούμενα, λέγοντας: «Σε ποιον θα επιβλέψω παρά στον ταπεινό και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;». Σε αυτούς, λοιπόν, που έχουν αναδείξει τον ευλαβή και θεοσεβή τρόπο ζωής με το να «τρέμουν τον λόγο του», απευθύνεται λέγοντας: «Ακούστε το ρήμα του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του· πείτε "αδελφοί μας" σε αυτούς που σας μισούν και σας βδελύσσονται». Ακολούθως, τους παραδίδει ένα ευαγγελικό παράγγελμα, το οποίο δεν διαφέρει σε τίποτα από το: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς».

Έτσι παραγγέλλει και η προφητεία, πράγμα το οποίο διδάσκει και το Ευαγγέλιο. Διότι για μεν την τελείωση δεν αρκεί το να τρέμει κανείς μπροστά στα θεία λόγια και να διάκειται απέναντί τους με απόλυτη ευλάβεια, για δε την απόκτηση της ύψιστης αρετής αρμόζει να φτάνει σε τέτοιο άκρο ανεξικακίας, ώστε να ονομάζει αδελφούς τους εχθρούς που μας μισούν και να μη βλέπει ως πολεμίους αυτούς που μας αποστρέφονται, αλλά να τους περιβάλλει με στοργή και να τους αγαπά ως γνήσιους φίλους. Διότι «έτσι θα γίνετε», λέει ο Σωτήρας, «υιοί του Πατρός σας του εν τοις ουρανοίς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε δικαίους και αδίκους και βρέχει σε πονηρούς και αγαθούς».

Η δε προφητεία λέγει τα εξής: «να πράττετε έτσι, ώστε το όνομα του Κυρίου να δοξαστεί και να φανερωθεί μέσα στην ευφροσύνη τους», ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και θα δούμε μέσα στη δική σας ευφροσύνη». Διότι, εάν τα πράττετε αυτά, η δική σας ευφροσύνη θα είναι ολοφάνερη σε όλους κατά το τέλος των αμοιβών· εκείνοι όμως θα καταισχυνθούν, βλέποντας το δικό σας τέλος και μαθαίνοντας εμπράκτως τη δική τους απώλεια κατά τον καιρό της δικαιοκρισίας του Θεού. Διότι, όπου να 'ναι θα φθάσει η ημέρα της ανταποδόσεως, κατά την οποία θα ακουστούν λογής λογής φωνές αυτών που τιμωρούνται, άλλες μεν από την ίδια την πόλη, καθώς οι κάτοικοι θα κραυγάζουν, άλλες δε από τον ίδιο τον ναό, καθώς οι ιερείς και οι λοιποί λειτουργοί θα θρηνούν. Τότε λοιπόν θα ακουστεί και η φωνή του ίδιου του Κριτή, ο οποίος θα αποδίδει ανταπόδοση στους αντιπάλους. Επειδή λοιπόν αυτά περιμένουν όσους σας μισούν και σας βδελύσσονται, για τον λόγο αυτόν, υπομένοντας με ανεξικακία στον παρόντα βίο τα μίση και τις εναντίον σας ύβρεις, να λέτε σε αυτούς που σας μισούν: «αδελφοί μας είστε», και «να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν». Και φαίνεται ότι ο προφητικός λόγος τα λέγει αυτά απευθυνόμενος στο πρόσωπο των αποστόλων του Σωτήρος μας, ωσάν αυτοί να επρόκειτο να καταδιωχθούν από τους Ιουδαίους και μάλιστα από εκείνους που κατοικούσαν στην Ιερουσαλήμ.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΛΟΓΟΙ. ΛΟΓΟΣ Α΄. Εις το άγιο Πάσχα και εις την βραδύτητα. Α΄. Ημέρα Αναστάσεως, και η αρχή είναι αίσια· ας λαμπρυνθούμε, λοιπόν, με την πανήγυρη και ας αγκαλιάσουμε ο ένας τον άλλον. Ας πούμε, αδελφοί, ακόμη και σε αυτούς που μας μισούν, πόσο μάλλον σε εκείνους που από αγάπη έπραξαν ή υπέφεραν κάτι για εμάς: ας τα συγχωρήσουμε όλα χάρη στην Ανάσταση. Ας δώσουμε συγγνώμη ο ένας στον άλλον, τόσο εγώ που δέχθηκα την καλή τυραννία –διότι αυτό προσθέτω τώρα– όσο και εσείς που με τυραννήσατε για καλό σκοπό, εάν με κατακρίνετε κάπως για την καθυστέρησή μου, θεωρώντας ίσως πως αυτή είναι ανώτερη και πιο αξιότιμη ενώπιον του Θεού από την ταχύτητα άλλων. Διότι είναι καλό και το να διστάσει κανείς για λίγο μπροστά στον Θεό, όπως έπραξε παλαιότερα εκείνος ο Μωυσής και αργότερα ο Ιερεμίας, αλλά και το να προστρέξει πρόθυμα σε Αυτόν που τον καλεί, όπως ο Ααρών και ο Ησαΐας, αρκεί μόνο να γίνονται και τα δύο με ευσέβεια· το μεν πρώτο εξαιτίας της επίγνωσης της δικής μας ασθένειας, το δε δεύτερο εξαιτίας της δύναμης Εκείνου που μας καλεί.

Προς εκείνο το προοίμιο του Ησαΐα προέτρεπε: «Πείτε, αδελφοί μας, σε αυτούς που μας μισούν και μας βδελύσσονται, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου.» Προς αυτήν την κατάληξη, μάλιστα, και παρά τη θέλησή τους, εξαναγκάζουν τον λόγο: «Αδελφούς τους ονόμασα, πατέρες τους προσφώνησα, για να μην νομίσει κανείς ότι τους κατηγορώ σαν να ήταν εχθροί ή ότι τους ελέγχω σαν να ήταν πολέμιοι. Τους ίδιους όμως αποκάλεσα σκληροκάρδιους και απερίτμητους, επειδή πρέπει κανείς να προτιμά την αλήθεια από τη συγγένεια, και να μην δείχνει επιείκεια ούτε σε φίλους ούτε σε αδελφούς ούτε σε πατέρες ούτε σε άλλους οικείους όταν παρανομούν.» Ωστόσο, τα παιδιά των Ιουδαίων δεν μπορούσαν να υπομείνουν αυτά τα λόγια, αλλά έτριζαν τα δόντια τους σαν θηρία, βιαζόμενοι να καταβροχθίσουν τον Στέφανο, ενώ εκείνος ακόμη αγόρευε. «Έτριζαν τα δόντια τους». Διότι γι' αυτούς είχε ειπωθεί: «Υιοί των ανθρώπων, τα δόντια τους είναι όπλα και βέλη, και η γλώσσα τους κοφτερό μαχαίρι.» Ο Στέφανος όμως δεν είχε τα μάτια του στραμμένα σε αυτούς, αλλά στον Θεό, και εγκαταλείποντας τη γη έσπευδε προς τις αυλές των ουρανών, και με λαμπρή φωνή διακήρυττε: «Ιδού, βλέπω τους ουρανούς ανοιγμένους». Δηλαδή: το κέρδος είναι κοινό, η οδός είναι έτοιμη για όλους, η πύλη είναι ανοιχτή για όσους επιθυμούν να εισέλθουν.

Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου ... ... και σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον ταπεινό και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου; Ο άνομος όμως που μου θυσιάζει μοσχάρι είναι σαν αυτόν που σκοτώνει σκύλο ... εκείνος που προσφέρει λιβάνι για μνημόσυνο είναι σαν βλάσφημος. Και αυτοί διάλεξαν τους δρόμους τους και τα βδελύγματά τους, τα οποία η ψυχή τους επιθύμησε, και εγώ θα διαλέξω τους εμπαιγμούς τους και θα τους ανταποδώσω τις αμαρτίες τους· διότι τους κάλεσα, και δεν με υπάκουσαν, μίλησα, και δεν άκουσαν, και έπραξαν το πονηρό ενώπιόν μου, και διάλεξαν εκείνα που δεν ήθελα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου εσείς που τρέμετε τον λόγον του: Πείτε, αδελφοί μας, σε εκείνους που μας μισούν και μας αποστρέφονται, για να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου και να φανερωθεί στην ευφροσύνη τους, και εκείνοι θα ντροπιαστούν. Φωνή κραυγής από την πόλη, φωνή από τον ναό, φωνή του Κυρίου που αποδίδει ανταπόδοση στους αντιπάλους. Πριν προλάβει να γεννήσει αυτή που κοιλοπονά, πριν έρθει ο πόνος των ωδίνων, διέφυγε και γέννησε αρσενικό. Ποιος άκουσε κάτι τέτοιο, και ποιος είδε ποτέ κάτι τέτοιο, αν κοιλοπόνησε η γη σε μία ημέρα, αν γεννήθηκε έθνος μεμιάς, επειδή η Σιών κοιλοπόνησε και γέννησε τα παιδιά της; ... και δεν με θυμήθηκες, είπε ο Κύριος. Ιδού, δεν έκανα εγώ εκείνην που γεννά και τη στείρα;

Έπειτα ο Ησαΐας, το χελιδόνι της Εκκλησίας, αναφωνεί με δυνατή φωνή: Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή. Ευφρανθείτε οι ουρανοί, και ας αγαλλιάσει η γη, διότι ο Θεός ελέησε τον λαό του. Πορεύσου, λαέ μου, στο ακροατήριο, ακούστε τι προστάζει ο Κύριος δια του στόματός μου: Πείτε, αδελφοί, σε αυτούς που σας μισούν και σας βδελύσσονται, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου. Έπειτα ο διάδοχος του Ησαΐα, ο Παύλος, η λύρα του Αγίου Πνεύματος, ο τέττιγας της Εκκλησίας, το κατοικητήριο του Χριστού, υψούμενος στον άμβωνα αναφωνεί με λαμπρή φωνή και με παρρησία: Το Πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε για εμάς. Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία προερχόμενη από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση.

Και ύψωσε ο Σαούλ τη φωνή του, έκλαψε και είπε προς τον Δαβίδ: «Είσαι πιο δίκαιος από εμένα, διότι εσύ μου ανταπέδωσες αγαθά, ενώ εγώ σου ανταπέδωσα κακά». «Αυτός που απεργάζεται το καλό, επιζητεί την αγαθή χάρη.» «Μην ανοίγεις υπερβολικά τα χείλη σου· μην πεις: Όπως μου συμπεριφέρθηκε, έτσι θα του συμπεριφερθώ και εγώ, για όσα με αδίκησε.» «Μην πεις: Θα εκδικηθώ τον εχθρό μου· αλλά περίμενε με υπομονή τον Κύριο, για να σε βοηθήσει.» «Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του τροφή, και εάν διψά, δώσε του να πιει. Διότι, πράττοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του, και ο Κύριος θα σου ανταποδώσει αγαθά.» «Οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο.» «Όποιος μνησικακεί, είναι παράνομος.» «Εκείνος που κρύβει έχθρα, μηχανεύεται δόλο.» «Κανείς σας ας μη μνησικακεί στην καρδιά του για το κακό του αδελφού του. Να κρίνετε με δίκαιη κρίση, και να δείχνετε έλεος και ευσπλαχνία ο καθένας προς τον αδελφό του.» «Επιζητήστε το καλό, και όχι το πονηρό, και ο Κύριος θα είναι μαζί σας.» «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, εσείς που τρέμετε στον λόγο Του. Να πείτε, αδελφοί μου, σε όσους σας μισούν και σας αποστρέφονται, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου και να φανερωθεί σε εσάς προς χαρά σας, και εκείνοι θα καταντροπιαστούν.» «Για κανένα αδίκημα μην κρατάς οργή εναντίον του πλησίον σου.» «Συγχώρησε το αδίκημα του πλησίον σου, και τότε, όταν προσευχηθείς, θα συγχωρεθούν οι αμαρτίες σου.» «Να θυμάσαι το τέλος σου, και πάψε να τρέφεις έχθρα.» «Δάνεισε στον πλησίον σου ανάλογα με τη δύναμή σου.» «

Αυτοί είναι οι λόγοι μέσω του Ησαΐα: Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο Του. Πείτε: αδελφοί μας, σε αυτούς που σας μισούν και σας βδελύσσονται, για να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου. Φανερώθηκε μέσα στη χαρά τους, και εκείνοι θα ντροπιαστούν. Φωνή κραυγής από την πόλη, φωνή λαού, φωνή του Κυρίου που αποδίδει ανταπόδοση στους υπερήφανους. Πριν γεννήσει εκείνη που είχε ωδίνες, και πριν έρθει ο πόνος των ωδίνων, γέννησε αρσενικό. Ποιος άκουσε κάτι τέτοιο, και ποιος είδε ποτέ κάτι παρόμοιο; Μήπως κοιλοπόνεσε η γη σε μία ημέρα, ή μήπως γεννήθηκε έθνος μεμιάς; Διότι η Σιών κοιλοπόνεσε και γέννησε τα παιδιά της. Εγώ έδωσα αυτήν την προσδοκία, και δεν θα γεννήσει; είπε ο Κύριος. Ιδού, εγώ έκανα και αυτήν που γεννά και τη στείρα, λέει ο Κύριος. Ευφράνσου, Ιερουσαλήμ, και πανηγυρίστε όλοι όσοι την αγαπάτε. Χαρείτε όλοι όσοι πενθείτε γι' αυτήν, για να θηλάσετε και να χορτάσετε από τον μαστό της παρηγοριάς της, ώστε, αφού θηλάσετε, να απολαύσετε την τρυφή από την έλευση της δόξας Του.

ΜΑ΄. Γνωρίζοντας, λοιπόν, τον φόβο του Κυρίου, καθώς και την αγαθότητα και τη φιλανθρωπία του μέσα από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, ας επιστρέψουμε με όλη μας την καρδιά· και γιατί να χανόμαστε, αδελφοί; Ας καθαρίσουμε τα χέρια μας οι αμαρτωλοί· ας εξαγνίσουμε τις καρδιές μας οι δίψυχοι· ας ταλαιπωρηθούμε και ας πενθήσουμε, και ας κλάψουμε για τις αμαρτίες μας. Ας παύσουμε τις πονηρίες μας· ας πιστέψουμε στην ευσπλαχνία του Κυρίου· ας φοβηθούμε τις απειλές του, ας τηρήσουμε τις εντολές του· ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον με όλη μας την καρδιά. Ας πούμε «αδελφοί μας» ακόμη και σε εκείνους που μας μισούν και μας βδελύσσονται, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου και να φανερωθεί μέσα στην ευφροσύνη του. Ας δώσουμε συγχώρεση ο ένας στον άλλον, όταν πειραζόμαστε αναμεταξύ μας, αφού όλοι πολεμούμαστε από τον κοινό εχθρό. Ας αντισταθούμε στους λογισμούς μας, επικαλούμενοι τον Θεό ως σύμμαχο· και ας φυγαδεύσουμε από μέσα μας τα πονηρά και ακάθαρτα πνεύματα.

Ω της αναλγησίας, ω της ανοίας! Ενώ θα έπρεπε να συμπάσχουν και να θρηνούν μαζί με όσους γενικά υποφέρουν, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει να κλαίμε με εκείνους που κλαίνε, αυτοί μετατρέπουν τη συμφορά των φίλων, των αδελφών, των λοιπών οικείων προσώπων, εκείνων που έχουν ενωθεί σε ένα σώμα και πνεύμα μέσω της μίας πίστεως, σε δική τους χαιρεκακία. Τι πρέπει να πει κανείς για την υπόλοιπη παράταξη, την αιτία τόσων πολλών και τόσο μεγάλων κακών, οι οποίοι, στήνοντας αυτό το φοβερό και άθλιο θέαμα, εκθέτουν δημόσια τη δική τους αλαζονεία πριν από εκείνη των υποτιθέμενων εχθρών τους; Αυτοί, οι οποίοι δεν έμαθαν να αγαπούν τους εχθρούς τους, ούτε να λένε σε αυτούς που τους μισούν: «αδελφοί μας είστε»;