Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 7:11

Αθανάσιος: Εάν δεν σου διαβάσω από τις Γραφές ότι πέθανε με τη θέλησή Του, να με κατακρίνεις ως αμαθή· εάν όμως το αναγνώσεις, να φοβηθείς που Τον περιγελάς, μήπως βρεθείς στην ημέρα της κρίσεως και πεις: «Αυτός είναι εκείνος τον οποίο περιγελούσαμε». Ζακχαίος είπε: Δείξε το από τις Γραφές και πείθομαι. Αθανάσιος: Προς το παρόν, ομολόγησε ότι ο Θεός γεννήθηκε επί της γης· και αυτός είναι ο Εμμανουήλ, για τον οποίο μίλησε ο προφήτης Ησαΐας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει, μαζί μας είναι ο Θεός»· ώστε, αφού προχωρήσεις σε αυτό, να σε πείσω ότι πέθανε με τη θέλησή Του υπέρ όλων ημών. Ζακχαίος είπε: Διότι δεν είναι κάθε δίκαιος άνθρωπος Θεός. Αθανάσιος: Αλλά κανείς δεν είναι Εμμανουήλ, κανείς δεν γεννήθηκε από παρθένο. Ζακχαίος είπε: Μπορείς λοιπόν να με πείσεις ότι η Μαρία γέννησε ενώ ήταν παρθένος; Αθανάσιος είπε: Ο προφήτης είπε: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει, μαζί μας είναι ο Θεός». Ζακχαίος είπε: Ιδού, έχει ειπωθεί «η νεάνις» και όχι «η παρθένος». Αθανάσιος: Και τι είδους σημείο θα ήταν μια νεάνιδα, η οποία δεν είναι παρθένος, να συλλάβει από άνδρα και να γεννήσει, τη στιγμή που ο Θεός λέει: «Ζήτησε ένα σημείο είτε στο βάθος είτε στο ύψος»· και ο προφήτης απάντησε: «Δεν θα ζητήσω ούτε θα δοκιμάσω τον Κύριο»· και γι' αυτό πρόσθεσε: «Μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους; Και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο;»

«Και συνέχισε ο Κύριος να ομιλεί». Η προσθήκη αυτή συνδέει τον λόγο με τα προηγούμενα. Και ήταν βέβαια φυσικό, μετά την προφητεία για τον αφανισμό του Εφραίμ, δηλαδή του Ισραήλ που αποστάτησε, να προφητευθεί τότε με ποιον τρόπο θα επιδημήσει μέσω της αμιάντου Παρθένου ο Εμμανουήλ. Τι είναι λοιπόν αυτό που προστάζει τον Άχαζ ο λόγος; «Ζήτησε», λέγει, «για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο, τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος».

Η Γραφή, βέβαια, ονομάζει σημεία τα παράδοξα γεγονότα και όσα παρασταίνουν κάποιο μυστικό νόημα. Και τι θα μπορούσε να είναι πιο παράδοξο ή πιο θείο άκουσμα ή θέαμα από τη γέννηση του Θεού μας διά της Παρθένου; Γι' αυτό «Ζήτησε από τον Κύριο, τον Θεό σου (επειδή κανένας άλλος δεν μπορεί να το δώσει) σημείο στο βάθος ή στο ύψος». Στη διάταξη, λοιπόν, του κόσμου, υπάρχει αφενός η γη, στην οποία έλαχε από τη φύση της η κάτω χώρα· και αφετέρου ο ουρανός, που είναι το ανώτατο από όλα τα ορατά. Επειδή, λοιπόν, ο Λόγος έγινε σάρκα, η προφητεία, μέσω του «στο βάθος», υποδηλώνει τη γη και τη Σάρκα που ελήφθη από αυτήν· ενώ μέσω του «στο ύψος», τον υπερουράνιο Λόγο, αυτόν που βρίσκεται υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας, τον Λόγο που βρισκόταν εξαρχής προς τον Πατέρα και ο οποίος είναι Θεός. — Ή ίσως το βάθος σημαίνει τα κατώτατα του άδη, και το ύψος την υπερουράνια χώρα, όπως μας το παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας: Μην πεις στην καρδιά σου «Ποιος θα ανεβεί στον ουρανό;», δηλαδή για να κατεβάσει τον Χριστό· ή «Ποιος θα κατεβεί στην άβυσσο;», δηλαδή για να ανεβάσει τον Χριστό από τους νεκρούς. — Επειδή, λοιπόν, Εκείνος που κατέβηκε είναι ο ίδιος με Εκείνον που ανέβηκε, το σημείο στο βάθος και στο ύψος θα μπορούσε να λέγεται για την κάθοδο του Κυρίου· Και Εκείνος που ανέβηκε, είναι ο ίδιος υπεράνω όλων των ουρανών.

Γι' αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο. Και θα το δώσει, λέει, έστω κι αν δεν το ζητάτε. Ακόμη και αν δεν βρίσκει κάποιον άξιο να το υποδεχθεί, εντούτοις, εξαιτίας της προορισμένης οικονομίας της κατά σάρκα γεννήσεως του Κυρίου, ο ίδιος, λέει, ο Κύριος ο Θεός θα δώσει σημείο. Διότι έπρεπε μεν ο Άχαζ να κατανοήσει ότι τα ανθρώπινα δεν επιδέχονται άλλη διόρθωση, παρά μόνο δια της ελεύσεως του Θεού Λόγου στους ανθρώπους, και να ζητήσει το σημείο στο βάθος ή στο ύψος. Επειδή όμως έκρινε τον εαυτό του ανάξιο (όντας απαίδευτος ως προς το να ζητά μεγάλα και ουράνια σημεία), γι' αυτό λέει: Ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο. Δεν το δίνει μέσω κάποιου υπηρέτη, διακόνου και λειτουργού, αλλά ο ίδιος αυτοπροσώπως, ώστε με αυτό τον τρόπο να φανερωθεί το μέγεθος αυτού που δίδεται. Διότι τον μεν νόμο τον θέσπισε μέσω Αγγέλων, δια χειρός του Μεσίτη Μωυσή· το σημείο όμως το έδωσε ο ίδιος στον οίκο του Δαβίδ. Και δεν δίδεται πλέον στον Άχαζ, αλλά σε ολόκληρο τον οίκο του Δαβίδ, διότι ο Κύριος προέρχεται εκ σπέρματος Δαβίδ, κατά σάρκα. Γι' αυτό τον λόγο το ευαγγέλιο της ελεύσεως του Χριστού αφορούσε ολόκληρη τη γενιά του Δαβίδ.

Διότι σε εκείνους που με τις απιστίες τους υβρίζουν τον λόγο του Θεού, δεν θα μπορούσε ποτέ να δοθεί η σύνεση που προέρχεται από αυτόν. Πρέπει, επομένως, χωρίς καμία καθυστέρηση να δεχόμαστε τα όσα προέρχονται από τον Θεό, και να συγκαταβαίνουμε πρόθυμα σε όσα υπόσχεται και λέγει. Διότι έτσι η σύνεση μέσα μας θα είναι αγαθή, και ο φωτισμός της δικής του σοφίας θα καταυγάσει τον νου μας. <Και συνέχισε ο Κύριος να μιλάει στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα πειράξω τον Κύριο.> Τον Άχαζ, ο οποίος κατείχε τον θρόνο της βασιλείας στα Ιεροσόλυμα, και είχε εκτραπεί πάρα πολύ προς την αποστασία, και αγαπούσε να προσκολλάται στις ψευδολατρείες των δαιμόνων, προσπαθεί με κάθε τρόπο να τον επαναφέρει προς το καλύτερο, και στο να κατανοήσει ότι πρέπει να φτάσει στα δόγματα της αλήθειας και να επιλέξει να φρονεί ορθά περί του Θεού. Επειδή, λοιπόν, οι λάτρεις των ειδώλων θεωρούσαν πολύ σπουδαίο και έδειχναν μεγάλο ζήλο στο να περιεργάζονται τις εκβάσεις των πραγμάτων, να ζητούν χρησμούς από τα ιερά και να εξαπατώνται από τα λόγια των ψευδομάντεων όταν τους απειλούσαν κίνδυνοι, (ο Θεός) ανακόπτει εκ των προτέρων, κατά κάποιον τρόπο, τον Άχαζ που σκόπευε να το πράξει αυτό, και τον προτρέπει να ζητήσει κάποιο σημείο όχι από τα συνηθισμένα τους τεμένη, ούτε πλέον από τους ψευδομάντεις, αλλά μάλλον από τον Κύριο τον Θεό.

Και τον τρόπο της αίτησης τον εναπέθεσε στη δική του κρίση, λέγοντας: «Εις βάθος ή εις ύψος», δηλαδή, είτε στον ουρανό, είτε στη γη, και στα ακόμη πιο κάτω. Και τον διαβεβαίωσε με αυτό, και του δίνει να κατανοήσει ότι, εφόσον είναι Θεός και Κύριος των πάντων, πράττει με εξουσία αυτό που εγκρίνει, είτε θα ήθελε να δει κάτι από όσα βρίσκονται στον ουρανό, είτε κάτι από όσα βρίσκονται πάνω στη γη. Ο Άχαζ, βέβαια, το αρνείται, όχι επειδή σέβεται τον Θεό, αλλά μάλλον Τον υβρίζει ο άθλιος, παρόλο που σεμνύνεται με λόγια δήθεν ευλάβειας. Διότι λέει: «Δεν πρόκειται να ζητήσω, ούτε πρόκειται να πειράξω τον Κύριο».

Ή από πού θα μπορούσαν να αποδείξουν ότι, προτού γνωρίσει αυτός το καλό ή το κακό, απέρριψε την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό; Επομένως, απορρίπτοντας τις δικές τους σοφιστείες, θα παραδεχθούμε το ορθό και αληθές, πιστεύοντας ότι η Αγία Παρθένος υποδεικνύεται από τον Θεό μέσω της προφητείας που βρίσκεται ενώπιόν μας. Διότι έτσι το σημείο θα είναι αληθώς παράδοξο και υπερμέγεθες, έχοντας γίνει ταυτόχρονα και σε βάθος και σε ύψος σύμφωνα με τη θεία υπόσχεση. Επειδή ο Μονογενής Υιός, ο οποίος γεννήθηκε άνωθεν και εκ του Θεού Πατρός κατά φύση, εκένωσε τον εαυτό Του και προήλθε από τα παρθενικά σπλάχνα κατά σάρκα, χωρίς η γέννησή Του να προέλθει από ανθρώπινη σπερματική καταβολή, αλλά από τη δύναμη και την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Διότι έτσι ειπώθηκε προς την Αγία Παρθένο δια φωνής του μακαρίου Γαβριήλ: «Πνεύμα Άγιον θα επέλθει σε σένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει». Θα γεννήσει λοιπόν, λέει, υιό. Και εσύ, ω οίκε του Δαβίδ, που τώρα, λέει, παραιτείσαι από το να έχεις πεποίθηση στον Θεό και από το να ζητάς από Αυτόν σημείο προς βεβαίωση όσων έχει υποσχεθεί, επειδή είσαι περισσότερο προσκολλημένος στα είδωλα, εσύ θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, δηλαδή θα ομολογήσεις τον Θεό που φανερώθηκε με ανθρώπινη μορφή. Διότι όταν ο Μονογενής Λόγος του Θεού φανερώθηκε όμοιος με εμάς, τότε έγινε και «μαζί με εμάς». Διότι Αυτός που είναι πάνω από όλη την κτίση, έγινε όμοιος με εμάς.

ΛΟΓΟΣ Ε΄. <Αλλά θα επιφέρει ο Κύριος σε σένα, και στον λαό σου, και στον οίκο του πατέρα σου, ημέρες οι οποίες ποτέ δεν έχουν έλθει, από την ημέρα που αποκόπηκε ο Εφραίμ από τον Ιούδα, τον βασιλιά των Ασσυρίων.> Επειδή ο Άχαζ ήταν πάρα πολύ ταραγμένος από τη συμφωνία των δύο βασιλέων, του Ραασσών και του Φακεέ, ο Θεός των όλων του υποσχόταν μεν τη βοήθειά Του· επειδή όμως ήθελε να τον στηρίξει περισσότερο στην πίστη, τον πρόσταξε να ζητήσει σημείο, «στο βάθος ή στο ύψος». Όταν δε ο Άχαζ το απέρριψε, και με πολύ δύστροπο τρόπο είπε: «Δεν θα ζητήσω, ούτε θα δοκιμάσω τον Κύριο» (διότι επιζητούσε μάλλον τις απάτες των ψευδομάντεων), ο Θεός κατά κάποιον τρόπο πήρε την πρωτοβουλία και έδωσε ο Ίδιος σημείο στον οίκο του Δαβίδ. Έλεγε δηλαδή: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ». Επειδή δε ο λόγος περί αυτών ολοκληρώθηκε πολύ καλά, μετατοπίζει πάλι την προφητεία των μελλοντικών γεγονότων στο ίδιο το πρόσωπο του Άχαζ.

Κατήχηση δωδέκατη προς τους φωτιζομένους, η οποία εκφωνήθηκε στα Ιεροσόλυμα, με θέμα τον σαρκωθέντα και ενανθρωπήσαντα· και ανάγνωσμα από τον Ησαΐα: «Και πρόσθεσε ο Κύριος να μιλήσει στον Άχαζ λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο». Και στη συνέχεια: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· και τα λοιπά. Σύντροφοι της αγνείας και μαθητές της σωφροσύνης, τον Θεό που γεννήθηκε από παρθένο ας τον ανυμνήσουμε με χείλη γεμάτα αγνεία. Όσοι αξιωνόμαστε να μεταλάβουμε τη σάρκα του νοητού προβάτου, ας μεταλάβουμε το κεφάλι μαζί με τα πόδια, εννοώντας ως κεφάλι τη θεότητα, και εκλαμβάνοντας ως πόδια την ανθρωπότητα. Ως ακροατές των αγίων Ευαγγελίων ας πεισθούμε από τον Ιωάννη τον Θεολόγο. Διότι εκείνος που είπε «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος», πρόσθεσε λέγοντας: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα». Διότι ούτε το να προσκυνάμε έναν απλό άνθρωπο είναι όσιο, ούτε το να τον αποκαλούμε μόνο Θεό χωρίς την ανθρωπότητα είναι ευσεβές. Διότι αν ο Χριστός είναι Θεός, όπως και πραγματικά είναι, αλλά δεν προσέλαβε την ανθρωπότητα, τότε παραμένουμε ξένοι προς τη σωτηρία. Ας προσκυνείται λοιπόν ως Θεός, αλλά ας πιστεύεται επίσης ότι ενανθρώπησε. Διότι ούτε το να τον αποκαλούμε άνθρωπο χωρίς τη θεότητα είναι ωφέλιμο, ούτε το να μην ομολογούμε μαζί με τη θεότητα και την ανθρωπότητα είναι σωτήριο. Ας ομολογήσουμε την παρουσία του Βασιλιά και Ιατρού.

Αλλά λένε πάλι οι Ιουδαίοι: αυτό ειπώθηκε στον Άχαζ για τον Εζεκία· ας διαβάσουμε λοιπόν τη Γραφή. «Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος». Και βέβαια, το σημείο οφείλει να είναι κάτι το παράδοξο. Διότι σημείο είναι το νερό που βγήκε από την πέτρα, το σχίσιμο της θάλασσας, η επιστροφή του ήλιου, και τα παρόμοια. Όσα όμως πρόκειται να ειπωθούν, περιέχουν σαφέστερο τον έλεγχο εναντίον των Ιουδαίων.

Έγινε δε άνθρωπος από τη Μαρία αληθινά, έχοντας γεννηθεί χωρίς σπέρμα ανδρός· «και η παρθένος», λέει (διότι ο προφήτης κήρυττε το μέλλον πριν από την πραγματοποίησή του), «θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Εάν λοιπόν είναι παρθένος, η οικονομία της κυήσεως δεν προήλθε από άνδρα, επειδή πριν από αυτόν τον χρόνο είχε ειπωθεί στον Άχαζ: «Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο είτε στο βάθος είτε στο ύψος»· αυτός όμως, ταπεινοφρονώντας, λέει: «δεν πρόκειται να ζητήσω, ούτε θα δοκιμάσω Κύριον τον Θεό μου», αρνούμενος να ζητήσει σημείο. Αμέσως τότε, επειδή αυτός δεν ζήτησε σημείο, ο Θεός, ο οποίος δωρίζει τα μεγάλα στους ανθρώπους, χαρίζει δύο δώρα: από το ύψος στέλνοντας τον Λόγο με το δικό Του θέλημα και με το θέλημα του ίδιου του Λόγου, και από το βάθος οικονομώντας τη σάρκα με τη δική Του ευδοκία μαζί με τον ίδιο τον Λόγο. Διότι λέει ύστερα: «Και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και δεν είπε «θα καλέσω», αλλά «θα καλέσουν»· διότι στους ανθρώπους αποκαλυπτόταν ο Θεός, ο οποίος άλλοτε αγνοούνταν από αυτούς. Αλλά δεν λαμβάνει το όνομα τώρα πρόσφατα· διότι δεν είπε «θα καλέσω το όνομά του Εμμανουήλ», αλλά «θα καλέσουν».

Και βέβαια δεν ισχύει ότι ο Ιωάννης δεν έτρωγε απολύτως τίποτα ή ότι ο Σωτήρας έτρωγε το οτιδήποτε, ώστε να υποθέσει κανείς ότι έτρωγε ακόμη και τα απαγορευμένα· αλλά η Γραφή φανερώνει το νόημα της αλήθειας, καθώς το «να είναι φαγάς και οινοπότης» δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά το να τρώει κρέας και να πίνει κρασί, και το «χωρίς να τρώει και να πίνει» σημαίνει ότι ο Ιωάννης δεν μετείχε σε κρέας και κρασί, παρά μόνο έτρωγε ακρίδες και μέλι, και προφανώς έπινε και νερό. Και ποιος δεν γνωρίζει ότι ο Σωτήρας, αφού αναστήθηκε εκ των νεκρών, έφαγε; Όπως ακριβώς αναφέρουν τα άγια Ευαγγέλια της αλήθειας, ότι «του δόθηκε άρτος και μέρος ψητού ιχθύος, και αφού πήρε, έφαγε και έδωσε στους μαθητές»· όπως έκανε και στη θάλασσα της Τιβεριάδος, και τρώγοντας και δίνοντας. Και μπορούν να λεχθούν πολλά περί αυτού. Πρέπει όμως να προχωρήσω σε λεπτομερή έλεγχο αυτών των αβάσιμων και σαθρών λόγων που κηρύττονται από αυτούς και να προβώ στην αναίρεσή τους. 20. Και πρώτα απ' όλα πρέπει να λεχθεί για τον Χριστό ότι δεν είναι ψιλός άνθρωπος. Διότι δεν δύναται εκείνος που γεννήθηκε κατά πάντα ως άνθρωπος να δοθεί ως σημείο στον κόσμο, όπως προθέσπιζε για αυτόν το Άγιο Πνεύμα, όταν έλεγε στον Άχαζ: «Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο»· και επειδή εκείνος δεν ζήτησε, τότε ο προφήτης λέει: «Ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημείο· ιδού, η παρθένος θα συλλάβει».

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι μέχρι αυτά τα σημεία προχώρησε ο όγδοος τόμος των εξηγητικών υπομνημάτων του Ωριγένη στον προφήτη. Αντί του: «εις βάθος ή εις ύψος», ο μεν Σύμμαχος λέει: «ζήτησε για τον εαυτό σου σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, βάθυνε στον άδη ή στο ύψος επάνω», ο δε Ακύλας: «επερώτησε για τον εαυτό σου σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, βάθυνε στον άδη ή μετεώρισε επάνω», και ο Θεοδοτίων: «ζήτησε για τον εαυτό σου σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, βάθυνε στον άδη ή ύψωσε επάνω». Θα κατανοήσουμε λοιπόν το «εις βάθος ή εις ύψος σημείο» από τη Γραφή του Μωυσή· διότι από τα σημεία που έγιναν στην Αίγυπτο μέσω του Μωυσή, για τα οποία έχει λεχθεί: «εξαπέστειλε σημεία και τέρατα εν μέσω σου, Αίγυπτε», άλλα μεν προέρχονταν από τη γη, όπως οι βάτραχοι, οι ακρίδες, οι σκνίπες και η κυνόμυγα, άλλα δε από τον ουρανό, όπως το χαλάζι, η φωτιά και το τριήμερο σκοτάδι. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι και το σημείο που έγινε επί Εζεκία προήλθε από τον ουρανό, όταν, καθώς ο ήλιος υποχώρησε, η σκιά έτρεξε προς τα πίσω τις δέκα βαθμίδες. «Εκ βάθους» ήταν επίσης το σημείο που έγινε επί Σαούλ, όταν ο Σαμουήλ προαναγγέλλει τα μέλλοντα μετά τον θάνατό του. Ομοίως «εκ βάθους» ήταν το σημείο του Ιωνά, ο οποίος βγήκε από την κοιλιά του κήτους και κήρυξε στους αλλόφυλους άνδρες της Νινευή. Διατάζεται, λοιπόν, ο Άχαζ να «ζητήσει σημείο», μέσω του οποίου επρόκειτο να σωθεί και ο ίδιος και ο λαός που ήταν μαζί του.

Και ο Θεός του δίνει την εξουσία να επιλέξει το «σημείο», είτε «ζητήσει από το βάθος» να του δοθεί αυτό, «από το βάθος» όχι άλλο παρά από αυτό του «άδη»· είτε «από το ύψος», και μάλιστα από τα «άνω» ουράνια σώματα. Αυτός όμως, ακούγοντάς το, αρνείται, καθώς ήταν ασεβής και δεν υπάκουε στην προσταγή του Θεού, ούτε ήθελε να λάβει δοκιμή της θαυματουργικής δυνάμεως του Θεού. Γι' αυτό λέει: «Δεν θα ζητήσω, ούτε πρόκειται να πειράξω τον Κύριο». Έπειτα ο προφήτης, αγανακτώντας με την αφροσύνη του ανδρός, προσθέτει από δικού του προσώπου τα εξής, λέγοντας: «Ακούστε λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε αγώνα σε ανθρώπους; Και πώς προκαλείτε αγώνα στον Κύριο;». Αποκαλούσε εξάλλου και στα προηγούμενα «οίκο του Δαβίδ» αυτούς που έλκουν την καταγωγή τους από τη γραμμή διαδοχής του Δαβίδ, όπου έλεγε: «και αναγγέλθηκε στον οίκο του Δαβίδ, ότι ο Αράμ συμμάχησε με τον Εφραίμ», προς τον ίδιο λοιπόν «οίκο του Δαβίδ» λέει τα προκείμενα, μη θεωρώντας πλέον τον Άχαζ άξιο του λόγου του. Και ποια είναι αυτά που αποκρίνεται προς τον «οίκο του Δαβίδ»; «Μήπως είναι μικρό», λέει, «να προκαλείτε αγώνα σε ανθρώπους; Και πώς προκαλείτε αγώνα στον Κύριο;». Αντί αυτών ο Ακύλας το ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Ακούστε λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως είναι λίγο να κουράζετε άνδρες, ότι κουράζετε ακόμη και τον Θεό μου;»· ο δε Σύμμαχος: «Ακούστε λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως δεν σας είναι αρκετό να καταπονείτε ανθρώπους, ότι καταπονείτε επιπλέον και τον Θεό μου;».

Πλην όμως, αν και εσείς είστε τέτοιοι, εκείνος πάλι ως Θεός, ενεργώντας σύμφωνα με την ίδια του τη φύση, δεν σας αφήνει να χαθείτε, αλλά θα σας παράσχει το σωτήριο σημείο, έστω κι αν δεν το θέλετε. Τι είναι όμως αυτό; Θα γίνει κάποτε ένα παράδοξο θαύμα ανάμεσα στους ανθρώπους και ένα σημείο που δεν έχει ακουστεί ποτέ από καταβολής του αιώνος: διότι παρθένος θα κυοφορήσει χωρίς συνάφεια με άνδρα και θα γεννήσει Θεό, Σωτήρα του γένους των ανθρώπων. Αυτόν ακριβώς, λοιπόν, τον Θεό που πρόκειται να έχει τέτοιου είδους γέννηση, ο Θεός σας τον παρέχει από τώρα ως σωτήριο σημείο. Το οποίο μάλιστα θα επεκταθεί εις βάθος και εις ύψος: εις βάθος αφενός λόγω της κατάβασης που θα κάνει μέχρι τον άδη, εις ύψος αφετέρου λόγω της επανόδου στους ουρανούς. Εσύ, επομένως, οίκος του Δαβίδ, από τώρα κιόλας, κατά τον καιρό της σύγκρουσης με τους παρόντες εχθρούς, να τον επικαλείσαι ονομάζοντάς τον «Εμμανουήλ», όνομα το οποίο με την ερμηνεία του φανερώνει τη δύναμη του νοήματός του· διότι το όνομα δηλώνει «μεθ' ημών ο Θεός». Πιστεύοντας, λοιπόν, στο σημείο αυτό να έχεις θάρρος, και να μην επικαλείσαι πλέον τους θεούς της Δαμασκού, ούτε να επιγράφεις για τον εαυτό σου βοηθούς που δεν υπάρχουν, αλλά να επικαλείσαι τον Εμμανουήλ, ως τον Θεό που πρόκειται κάποτε να συνυπάρξει με τους ανθρώπους, έχοντας θάρρος με τέλεια πεποίθηση και πιστεύοντας στη δύναμη του ονόματός του.

Ψ. Δ΄. Και συνέχισε ο Κύριος να μιλάει στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα θέσω σε δοκιμασία τον Κύριο. Και εκείνος είπε: Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Γι' αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ. Θα φάει βούτυρο και μέλι, προτού γνωρίσει ή προτιμήσει τα πονηρά, θα επιλέξει το αγαθό· διότι, προτού το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αρνείται την πονηρία, για να επιλέξει το αγαθό.

Αλλά και ο Εμμανουήλ, που πρόκειται να γεννηθεί από την προαναφερθείσα, φέρει δύναμη μεγαλύτερη από αυτήν του κοινού ανθρώπου, επιλέγοντας το αγαθό πριν γνωρίσει τα πονηρά, και «απορρίπτοντας την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό», και μάλιστα αυτά δεν τα κάνει σε ηλικία ώριμου άνδρα αλλά στην ηλικία του μικρού παιδιού. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό», μέσω των οποίων αποδεικνύεται παντελώς το ότι αυτός που υποδηλώνεται είναι εντελώς αμέτοχος κακίας. Αλλά και επωνυμία ανώτερη από την ανθρώπινη λαμβάνει αυτός που είναι ο «μεθ’ ημών Θεός». Γι’ αυτό και ελέγετο ότι το «σημείο» σχετικά με αυτόν εμπεριέχει «βάθος», αλλά ταυτόχρονα και «ύψος»· βάθος αφενός λόγω της καθόδου του προς τους ανθρώπους ή και της μέχρι θανάτου παρουσίας του, ύψος αφετέρου λόγω της ένθεης αποκατάστασής του από το βάθος ή λόγω της θεολογίας της ένθεης προΰπαρξής του. Ποιος δε άλλος θα μπορούσε να είναι ο «μεθ’ ημών Θεός» παρά ο Θεός και Κύριος που αποδείχθηκε προηγουμένως, ο οποίος θεάθηκε από τον Αβραάμ όχι με άλλον τρόπο παρά με ανθρώπινη μορφή; Εάν δε οι εκ περιτομής αναφέρουν αυτά τα λόγια στον Εζεκία, το παιδί του Άχαζ, ισχυριζόμενοι ότι αυτός είναι εκείνος που προαναγγέλθηκε στον πατέρα, [απαντούμε ότι] ούτε ο Εζεκίας ήταν ο «μεθ’ ημών Θεός» ούτε κάποιο θεοπρεπές σημείο πραγματοποιήθηκε στο πρόσωπό του· αλλά ούτε «αγώνας» ούτε «μόχθος» υπήρξε για τον Θεό σχετικά με τη δική του γέννηση.

Σε τέτοιου είδους υπηρέτες εμπιστεύεται κανείς χωρίς καχυποψία τον πλούτο του κυρίου τους. Και ποιος ήταν αυτός, μάθε το αμέσως από τα ακόλουθα: Κάνε μαζί μου σημείο αγαθό, και ας το δουν εκείνοι που με μισούν και ας ντροπιαστούν, επειδή εσύ, Κύριε, με βοήθησες και με παρηγόρησες. Δεν ζητά απλώς ένα σημείο, αλλά «αγαθό», δηλαδή, να γίνει προς ευεργεσία του γένους, όπως είναι εκείνο που ο Ησαΐας εξέθεσε λέγοντας στον Άχαζ εκ μέρους του Θεού: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο είτε σε βάθος είτε σε ύψος. Και μετά από αυτό πρόσθεσε: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ. Το να γεννήσει παρθένος, αυτό είναι ολοφάνερα σημείο, αλλά βέβαια και εκείνο που ο ίδιος ο Κύριος έλεγε: Η γενεά αυτή ζητάει σημείο, και σημείο δεν θα της δοθεί, παρά μόνο το σημείο του προφήτη Ιωνά.

Και μίλησε και πάλι ο Κύριος στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στα βάθη είτε στα ύψη. ... Και είπε: Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Γι' αυτό, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημείο: ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ. Βούτυρο και μέλι θα φάει, προτού να μάθει να προτιμά τα πονηρά και να εκλέγει το αγαθό. Διότι, προτού να μάθει το παιδί το αγαθό ή το κακό, θα απορρίψει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό. Και θα εγκαταλειφθεί η γη την οποία εσύ φοβάσαι, από το πρόσωπο των δύο βασιλέων. Αλλά θα επιφέρει ο Θεός επάνω σε εσένα, επάνω στον λαό σου και επάνω στον οίκο του πατέρα σου, ημέρες οι οποίες δεν έχουν έρθει ακόμη, από την ημέρα που ο Εφραΐμ αποσχίστηκε από τον Ιούδα, δηλαδή τον βασιλιά των Ασσυρίων. Και κατά την ημέρα εκείνη, ο Κύριος θα σφυρίξει στις μύγες, που κυριαρχούν στο μέρος του ποταμού της Αιγύπτου, και στη μέλισσα που βρίσκεται στη χώρα των Ασσυρίων. Και θα έλθουν όλες και θα καθίσουν στις φάραγγες της χώρας, στις τρύπες των βράχων, στα σπήλαια, σε κάθε ρωγμή και σε κάθε δέντρο. Κατά την ημέρα εκείνη, ο Κύριος θα ξυρίσει με το μεγάλο και μισθωμένο ξυράφι πέραν του ποταμού, του βασιλιά των Ασσυρίων, το κεφάλι και τις τρίχες των ποδιών, και θα αφαιρέσει και τα γένια.

Διότι, επειδή ο μεν προφήτης είπε: «Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο», εκείνος όμως, υποκρινόμενος τον εξαιρετικά πιστό, έλεγε: «Δεν θα ζητήσω, ούτε θα δοκιμάσω τον Κύριο», δες πώς με πολλή σφοδρότητα ο προφήτης επιφέρει τον οξύ έλεγχο, καθιστώντας δικαιολογημένα βαρύτερη την κατηγορία μετά την απόδειξη της υποκρισίας.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός ο μεγαλοφωνότατος Ησαΐας, επειδή, αφού μίλησε στον βασιλιά με πολλή επιείκεια, τον απάλλαξε από τις συμφορές και τον προέτρεψε να έχει θάρρος για τις παρούσες καταστάσεις, παρέχοντάς του και αποδείξεις για αυτό —με το να φανερώσει τον σκοπό εκείνων που εκστράτευσαν, να ελέγξει την προδοσία, να προφητεύσει την παντελή και ολοκληρωτική άλωση του Ισραήλ και να προσδιορίσει τον χρόνο— δεν αρκέστηκε σε αυτά. Αντιθέτως, προχωρεί και περαιτέρω και δεν περιμένει από εκείνον να ζητήσει σημείο, αλλά τον προτρέπει, ακόμη κι όταν εκείνος δεν το επιθυμεί εξαιτίας της υπερβολικής του απιστίας· και όχι απλώς αυτό, αλλά τον καθιστά και κύριο της επιλογής. Διότι δεν λέει, «αυτό ή εκείνο το σημείο», αλλά λέει, «όπου θέλεις»· πλούσιος είναι ο Δεσπότης, παντοδύναμη η δύναμή Του, ανέκφραστη η εξουσία Του. Αν θέλεις από τους ουρανούς, τίποτα δεν το εμποδίζει· αν θέλεις από τη γη, τίποτα δεν στέκεται εμπόδιο. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει: «Είτε σε βάθος είτε σε ύψος». Επειδή όμως ούτε έτσι δεν τον προσείλκυσε, δεν σιώπησε ούτε και σε αυτό το σημείο, αλλά, αφού του άσκησε έλεγχο —και τούτο για τη διόρθωση εκείνου που τον άκουγε και για να αποδείξει ότι δεν τον απάτησε ούτε τον παρεπλάνησε— αποκαλύπτει μια απόρρητη προφητεία, η οποία επρόκειτο να εκπληρωθεί για τη σωτηρία της οικουμένης και για τη διόρθωση όλων των πραγμάτων. Και λέει ότι το σημείο δεν δίνεται πλέον στον Άχαζ, αλλά στο σύνολο του λαού των Ιουδαίων.

Διότι γνωρίζετε βεβαίως τούτο, ότι και στα δικαστήρια και παντού, τότε κυρίως καθίσταται υπεράνω υποψίας η μαρτυρία, όταν προέρχεται από τους εχθρούς. Διότι δεν θα μπορέσουν βέβαια να ισχυριστούν ότι αυτά τα έχουμε πλάσει εμείς, αφού δεν είμαστε εμείς, αλλά εκείνοι που σταύρωσαν τον Χριστό που μας παρέχουν τα βιβλία τα οποία πραγματεύονται τα περί της οικονομίας Του. Αλλά είτε είναι παρόντες αυτοί, είτε δεν είναι παρόντες, εμείς θα πράξουμε το καθήκον μας και θα καταπιαστούμε με την ερμηνεία. Όμως, εάν συμφωνείτε, ας εξετάσουμε την προφητεία από λίγο πιο πάνω, προκειμένου να καταστούν ευκολονόητα σε εσάς τα λεγόμενα. Και συνέχισε, λέει, ο Κύριος να ομιλεί στον Άχαζ, λέγοντας: «Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος». Και είπε ο Άχαζ: «Δεν πρόκειται να ζητήσω, ούτε θα θέσω σε δοκιμασία τον Κύριο». Και είπε ο Ησαΐας: «Ακούστε λοιπόν, οίκος του Ισραήλ, μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους; Και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο;»

Διότι, αφού του μίλησε με πολλή επιείκεια και τον απάλλαξε από τα δεινά και τον προέτρεψε να έχει θάρρος για την παρούσα κατάσταση, και ως τεκμήριο για αυτά του αποκάλυψε το σχέδιο εκείνων που εκστράτευσαν εναντίον του, και ξεσκέπασε την προδοσία τους, και προείπε την παντελή και ολοκληρωτική άλωση του Ισραήλ, προσθέτοντας μάλιστα και τον χρόνο, δεν αρκέστηκε σε αυτά, αλλά προχωρά και περαιτέρω, και δεν περιμένει να ζητήσει εκείνος κάποιο σημείο, αλλά τον προτρέπει παρότι δεν το ήθελε εξαιτίας της υπερβολικής του απιστίας. Και όχι απλώς αυτό, αλλά τον καθιστά και κύριο της επιλογής· διότι δεν του ορίζει το τάδε ή το δείνα σημείο, αλλά λέει: «Όπου θέλεις». Ο Δεσπότης είναι πλούσιος, η δύναμή Του πανίσχυρη, η εξουσία Του ανέκφραστη· εάν θελήσεις από τους ουρανούς, τίποτα δεν το κωλύει· εάν από τη γη, τίποτα δεν το εμποδίζει. Διότι αυτό σημαίνει το «σε βάθος ή σε ύψος». Επειδή όμως ούτε έτσι τον προσείλκυσε, δεν σιώπησε ούτε σε αυτό το σημείο, αλλά, αφού επέφερε έλεγχο —και μάλιστα για τη διόρθωση του ακροατή, καθώς και για να δείξει ότι δεν τον εξαπάτησε ούτε τον παραπλάνησε— του αποκαλύπτει μια απόρρητη προφητεία, η οποία επρόκειτο να εκπληρωθεί για τη σωτηρία της οικουμένης και για τη διόρθωση των πάντων· και λέει ότι το σημείο δεν δίνεται πλέον στον Άχαζ, αλλά στο σύνολο του λαού των Ιουδαίων.

Ναι, λέγει, και σε βάθος και σε ύψος· σε βάθος μεν εξαιτίας της ανθρωπότητας, σε ύψος δε εξαιτίας της θεότητας. Διότι έτσι, αποκαλύπτοντας την οικονομία μέσω του προφήτη, έλεγε προς τον Άχαζ: «Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου σε βάθος ή σε ύψος»· σε βάθος μεν εξαιτίας της οικονομίας, σε ύψος δε εξαιτίας της θεολογίας. Διότι βαθύ σημείο είναι το να γεννηθεί από Παρθένο, και υψηλό κήρυγμα το να γεννηθεί Θεός από Θεό. Ούτε λοιπόν το ύψος, άνθρωπε, μπορείς να κατανοήσεις περιεργαζόμενος, ούτε το βάθος να ανακαλύψεις πολυπραγμονώντας. Διότι σεπτές είναι οι γεννήσεις του Χριστού· η μία μεν είναι κατά φύση, η άλλη δε παρά φύση. Διότι παρά φύση στους έσχατους καιρούς γεννήθηκε από την Παρθένο, ενώ κατά φύση προ των αιώνων γεννήθηκε από τον Πατέρα, όπως γνωρίζει Εκείνος που τον γέννησε. Και η άνω γέννηση είναι αληθινή. Διότι αληθινά γεννήθηκε Θεός από Θεό, αληθινά γεννήθηκε από την Παρθένο ως άνθρωπος ο Θεός ανάμεσα στους ανθρώπους· άνω μόνος από μόνον Μονογενής, και κάτω μόνος από μόνη Μονογενής· και όπως ακριβώς για την άνω γέννηση είναι ασεβές να υποθέσει κανείς μητέρα, έτσι και για την Παρθένο είναι βλάσφημο να υποθέσει κανείς πατέρα. Ο Πατέρας γέννησε άρρευστα, η Παρθένος γέννησε άφθορα.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΕʹ. — Περί της δοκιμασίας προς τον Θεό, και ότι δεν πρέπει να εκπειράζουμε τον Θεό. «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου.» «Συνέχισε ο Κύριος ο Θεός να μιλά στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από Κύριον τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα εκπειράσω τον Κύριο.» «Ας μην εκπειράζουμε τον Κύριο, όπως ακριβώς τον εκπείρασαν μερικοί από αυτούς, και θανατώθηκαν από τα φίδια.» ΤΙΤΛΟΣ ΚΣΤʹ. — Περί του πλήθους και του δήμου της πόλεως. «Δεν θα ακολουθήσεις τους πολλούς στο κακό. Δεν θα συνταχθείς με τους πολλούς για να διαστρέψεις τη δικαιοσύνη.» «Δεν θα υπακούσεις σε παράνομο έθνος.» «Μην αμαρτάνεις απέναντι στο πλήθος της πόλεως, και μην υποβιβάζεις τον εαυτό σου μέσα στον όχλο.» «Τρία πράγματα φοβήθηκε η καρδιά μου: τη διαβολή της πόλεως, τη συνάθροιση του όχλου και την ψευδή κατηγορία, που είναι όλα πιο οδυνηρά και από τον θάνατο.» Συνηθίζουν τα πλήθη, έστω και αν προς το παρόν συγκρατήσουν την οργή τους, σαν τη φωτιά που φωλιάζει στην ύλη, ή σαν το ρεύμα που συγκρατείται με τη βία, αν βρουν την κατάλληλη ευκαιρία, να αναφλέγονται και να ξεσπούν ορμητικά.

Του προφήτη Ησαΐα. — Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε· και συνέχισε ο Κύριος να ομιλεί προς τον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος· και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα εκπειράσω τον Κύριο· και εκείνος είπε: