Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 7:16

Όταν πάλι εισάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Έτσι και ο Θεός λέγει διά του στόματος του μακαρίου Δαβίδ: «Μία φορά ορκίσθηκα στην αγιότητά μου, ότι δεν θα ψευσθώ προς τον Δαβίδ· το σπέρμα του θα παραμένει στον αιώνα, και ο θρόνος του θα είναι ενώπιόν μου όπως ο ήλιος, και όπως η σελήνη η εδραιωμένη στον αιώνα, και ο μάρτυς στον ουρανό είναι πιστός». Και πάλι: «Θα θέσω στη θάλασσα το χέρι του και στους ποταμούς τη δεξιά του· αυτός θα με επικαλεσθεί: Πατέρας μου είσαι εσύ, Θεός μου και αντιλήπτωρ της σωτηρίας μου· και εγώ θα τον θέσω πρωτότοκο, υψηλό ανάμεσα στους βασιλείς της γης». Αυτός είναι ο Λόγος του Θεού και Υιός μονογενής, και ποιητής των αιώνων, και δημιουργός των πάντων. Από πού λοιπόν εισέρχεται στην οικουμένη; Και πώς είναι πρωτότοκος ο Μονογενής; Πώς; Διά της οικονομίας της ενανθρωπήσεώς του. Αν όμως και μετά την ενανθρώπηση τον προσκύνησαν οι άγγελοι, δεν του απέδιδαν οπωσδήποτε αυτή την τιμή και πριν από την ενανθρώπηση; Και ο Θεός ήταν παντού, και εισήλθε στην οικουμένη ως άνθρωπος· «ήταν μέσα στον κόσμο, και ο κόσμος έγινε δι’ αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήλθε στα ίδια, και οι δικοί του δεν τον παρέλαβαν». Αν λοιπόν ήταν μέσα στον κόσμο, πώς ήλθε; Και αν ήλθε, πώς ήταν μέσα στον κόσμο; Αλλά και μέσα στον κόσμο ήταν ως Θεός, και ήλθε ως άνθρωπος· έτσι και Μονογενής είναι ως Θεός, και πρωτότοκος ως άνθρωπος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Αυτός πάντοτε δεχόταν τον σεβασμό από τους αγγέλους, διότι ήταν πάντοτε Θεός· τον προσκύνησαν όμως και ως άνθρωπο. Και προς μεν τους αγγέλους λέγει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· προς δε τον Υιό: «Ο θρόνος σου, Θεέ, είναι στον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου· αγάπησες τη δικαιοσύνη και εμίσησες την ανομία· γι’ αυτό σε έχρισε ο Θεός σου με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Διά τούτο έδειξε σαφώς ότι οι άγγελοι έχουν κτιστή φύση, ενώ του μονογενούς Υιού η φύση είναι άκτιστη και αΐδια· διότι ως Θεός έχει αιώνιο τον θρόνο, άναρχη τη βασιλεία και ατελεύτητη. Το δε «αγάπησες τη δικαιοσύνη και εμίσησες την ανομία», και όσα ακολουθούν, έχουν λεχθεί κατά το ανθρώπινο· διότι και ο προφήτης Ησαΐας, αφού προανήγγειλε τα περί του Εμμανουήλ, πρόσθεσε και αυτά: «Πριν γνωρίσει το παιδί το καλό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό». Και η χρίση δεν αναφέρεται στη θεότητα, αλλά στην ανθρωπότητα· «Έλαιο γαρ, λέγει, αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Μέτοχοι δε και εμείς και κοινωνοί είμαστε, όχι της θεότητος, αλλά της ανθρωπότητος, καθώς έχει γραφεί: «Και αυτός που αγιάζει και αυτοί που αγιάζονται, όλοι είναι από έναν»· και αυτό είναι ανθρώπινο· διότι κτιστή είναι η φύση που προσέλαβε, και ένας είναι και δικός μας και εκείνης ο Ποιητής. Αλλά δι’ εκείνης αγιαζόμαστε, γι’ αυτό και δεν ντρέπεται να τους αποκαλεί αδελφούς, λέγοντας: «Θα απαγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσον της Εκκλησίας θα σε υμνήσω». Και πάλι: «Εγώ θα έχω την πεποίθησή μου επ’ αυτόν». Και πάλι: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός».

Αλλά αυτή δεν είναι η κατάργηση της αμαρτίας. Διότι ο διάβολος δεν κατειργάσθη την αμαρτία εξ αρχής σε Εκείνον, ώστε, με τον ερχομό Του στον κόσμο και επειδή παρέμεινε αναμάρτητος, να καταργηθεί η αμαρτία· αντίθετα, ο διάβολος κατειργάσθη την αμαρτία, σπέρνοντάς την στη λογική και νοερή φύση του ανθρώπου. Γι' αυτό κατέστη αδύνατο για τη φύση, επειδή είναι λογική και αμάρτησε εκουσίως και βρέθηκε υπό την καταδίκη του θανάτου, να επαναφέρει τον εαυτό της στην ελευθερία, όπως λέει ο Απόστολος: «Διότι εκείνο που ήταν αδύνατο για τον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας». Γι' αυτό ήρθε ο ίδιος ο Υιός του Θεού, για να την αποκαταστήσει στην ίδια της τη φύση από μια νέα αρχή και μέσα από μια θαυμαστή γέννηση· όχι διασπώντας την αρχική της σύσταση, αλλά καταργώντας την παράβαση που είχε επισπαρεί, όπως μαρτυρεί ο προφήτης λέγοντας: «Προτού το παιδί γνωρίσει το καλό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό». Εάν όμως η αναμαρτησία δεν φανερωνόταν μέσα στην ίδια τη φύση που αμάρτησε, πώς κατακρίθηκε η αμαρτία μέσα στη σάρκα, εφόσον ούτε η σάρκα έχει από μόνη της την ικανότητα της πράξης, ούτε η θεότητα γνωρίζει την αμαρτία; Και πώς λέει ο Απόστολος: «Όπου επλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρις»;

Αγάπησε τη δικαιοσύνη και μίσησε την αδικία, επειδή ήταν ο ίδιος πραγματικά και δικαιοσύνη και Θεός. Διότι, εφόσον το παιδί, λόγω ηλικίας, δεν είχε ακόμη τη δυνατότητα να γνωρίζει το κατακριτέο και να επαινεί εκείνο που δεν είναι τέτοιο, πώς θα μπορούσε να αποστραφεί την πονηρία ώστε να επιλέξει το αγαθό; Αλλά ήταν, όπως είπα, Θεός εν σαρκί, και δεν μπορούσε να απομακρυνθεί από τα φυσικά αγαθά που ενυπάρχουν σε αυτόν. Και βέβαια δεν επαινώ αυτό που πρόκειται να πω, αλλά ας θεωρηθεί, αν έτσι νομίζουν σύμφωνα με τον λόγο των ανοήτων, ότι διαθέτει ιδία αρετή αυτός που μεμονωμένα τιμήθηκε με την κατά πρόσωπο ένωση. Όμως θα ρωτήσω όσους τα ισχυρίζονται αυτά: Με ποια κατορθώματα, λοιπόν, θα γινόταν κάποιος τόσο σπουδαίος, μολονότι κατά φύση άνθρωπος, ώστε να αξιωθεί ακόμη και τους θείους θρόνους, να παρακάθεται με τον Θεό και Πατέρα, να ονομάζεται Κύριος ισότιμα με τον κατά φύση, να έχει αγγέλους να τον προσκυνούν και να τον λατρεύει ολόκληρη η κτίση, παρόλο που η Γραφή λέει "Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις" και δεν επιτρέπει να υπάρχει ανάμεσά μας νέος θεός; Αλλά ίσως προστρέξουν στη γνωστή τους δικαιολογία και πουν ότι μέσω της ένωσης με τον Θεό θα περιβληθεί τη δόξα της κατά φύση θεότητας. Ομολόγησε, λοιπόν, ότι η ένωση είναι αληθινή και μη σοφίζεσαι το ζήτημα, διαχωρίζοντας τις φύσεις και τοποθετώντας την καθεμία χωριστά, υποστηρίζοντας ότι η μία είναι ασύνδετη με την άλλη και έχοντας εφεύρει, δεν ξέρω πώς, μόνο την ένωση των προσώπων.

Ο Χριστός, λοιπόν, είναι το απολύτως αγαθό σε όλα, και ένα από όλα είναι και η σοφία και η σύνεση, στην οποία νοείται ότι κατέχει τη λαμπρότητα όχι επειδή τη διδάχθηκε, αλλά ως έμφυτη. Και γι' αυτό ο προφήτης Ησαΐας λέει κάπου για αυτόν: «Διότι πριν το παιδί γνωρίσει το καλό ή το κακό, αρνείται την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». Και βέβαια, δεν θα θεωρήσουμε ανόητα ότι, με τη διάκριση των λογισμών, δηλαδή με την επιλογή του καλύτερου, το θεϊκό και ουράνιο γέννημα αποστρέφεται το φαύλο και προτιμά μάλλον το αγαθό. Αλλά, όπως ακριβώς αν κάποιος έλεγε για τη φωτιά ότι αρνείται το ψυχρό, μη ανεχόμενη να είναι ψυχρή, δεν υποδηλώνει σε αυτήν κάποια επιλογή που προκύπτει από θελήματα, αλλά μάλλον την πιο σταθερή παραμονή της φύσης στο ίδιόν της στοιχείο· έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση του Χριστού. Διότι όλα τα αγαθά υπάρχουν εκ φύσεως στον Θεό, και δεν εισέρχονται από έξω. Έτσι υπήρχε σε αυτόν και η σοφία, ή μάλλον ο ίδιος ήταν η πηγή, κυρίως και ειδικώς η ίδια η σοφία, μέσω της οποίας γίνονται σοφά κατά μέθεξη όσα ουράνια και επίγεια λογικά κτίσματα μετέχουν εν μέρει. <Αποκρίθηκε ο Ιησούς και τους είπε: Η διδαχή μου δεν είναι δική μου, αλλά εκείνου που με έστειλε.> Πραγματικά αληθινό θα διαπιστώσουμε ότι είναι αυτό που έχει γραφεί από κάποιον από τους σοφούς: «Ότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και το αυτί της ακοής αφουγκράζεται τα πάντα».

«Βούτυρο και μέλι θα φάει· προτού να γνωρίσει ή να προτιμήσει τα πονηρά, ώστε να εκλέξει το αγαθό. Διότι προτού το παιδί να γνωρίσει το αγαθό και το κακό, αρνείται την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό. Και η γη, την οποία εσύ φοβάσαι, θα εγκαταλειφθεί έρημη από το πρόσωπο των δύο βασιλέων.» Κάποιοι βέβαια από αυτούς που ερμήνευσαν τις θείες Γραφές απέδωσαν το: «Ιδού η νεάνις θα συλλάβει». Ωστόσο, οι Ιουδαίοι νομίζουν ότι η Μητέρα του Κυρίου πρέπει να υποδεικνύεται με το όνομα της νεάνιδος, και όχι βέβαια να ονομάζεται παρθένος. Νομίζουν, δηλαδή, πως η δύναμη του μυστηρίου θα ακυρωθεί, εάν ονομαστεί νεάνις και όχι παρθένος. Όμως, μπορεί κανείς να διαπιστώσει με πολλούς τρόπους την αμάθειά τους. Πρώτον, διότι, ακόμη κι αν η παρθένος ονομαζόταν νεάνις, δεν θα έπαυε να είναι παρθένος. Έπειτα, ισχυρίζονται ότι ο προφήτης είπε για τη γυναίκα του Άχαζ το «Ιδού η νεάνις θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό», ώστε να εννοήσουμε τον Εζεκία που γεννήθηκε από αυτόν. Αλλά, μην εξετάζοντας σε βάθος τα λόγια της προφητείας, αρπάζουν απερίσκεπτα αυτό που νομίζουν, και έπειτα πιστεύουν ότι στερεώνουν τον δικό τους σκοπό μόνο με αυτό. «Αλλά, άριστοι μου», θα μπορούσε να τους πει κανείς, «ποιος ονόμασε τον Εζεκία Εμμανουήλ;»

Παρατήρησε δε πώς, για να δείξει ότι ο ίδιος είναι αληθινά Θεός και άνθρωπος ταυτόχρονα, του αποδίδει τα θεία και τα ανθρώπινα. Διότι, το ότι έγινε αληθινά σάρκα, προσπαθεί να το βεβαιώσει, λέγοντας ότι έλαβε ως τροφή αυτήν που ταιριάζει στα νήπια, δηλαδή βούτυρο και μέλι. Το ότι όμως, αν και έγινε σάρκα, δεν θα είναι καθόλου λιγότερο ανώτερος από την αμαρτία ως Θεός, το διδάσκει πάλι προσθέτοντας αμέσως: Διότι πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αρνείται την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό. Επειδή οι άνθρωποι που δεν έχουν ακόμη φτάσει στην εφηβεία, ούτε έχουν φτάσει στο μέτρο της ηλικίας που τιμάται με τη φρόνηση την οποία φέρνει ο χρόνος, δεν θα ήταν καθόλου ικανοί να μπορούν να διακρίνουν τι είναι το φαύλο και τι το αγαθό. Όταν όμως έρθει ο κατάλληλος καιρός για αυτό, τότε κάνουν ελεύθερη την επιλογή των πράξεών τους. Η θεία όμως και ύψιστη φύση, όχι στα δικά μας μέτρα, αλλά στα δικά της και στα ύψη που της πρέπουν, είναι πάντοτε απρόσιτη στην πονηρία. Και αποτινάσσει τους τρόπους της φαυλότητας, χωρίς να πειράζεται από πουθενά, χωρίς να υφίσταται ενόχληση, αλλά μάλλον εκ φύσεως και κατ' ουσίαν αρνούμενη την πονηρία.

Και με κανέναν άλλον τρόπο, νομίζω, παρά όπως αν κάποιος έλεγε για το φως, ότι αρνείται να είναι σκοτάδι. Διότι δεν ανέχεται να υποστεί το να μην είναι φως. Επομένως, καταδεικνύει το πάντοτε σταθερό της θείας φύσεως στο αγαθό, λέγοντας ότι «Αρνείται την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». Και αυτό είναι αληθές και για τον ίδιο τον Χριστό. Διότι, αν και γεννήθηκε κατά σάρκα μέσω της αγίας Παρθένου, όντας Θεός εκ φύσεως και ο Λόγος που φανερώθηκε από τον Θεό, εντούτοις ήταν άγιος ως Θεός και εκ μήτρας και πριν από αυτήν, και μάλλον προ παντός αιώνος, χωρίς να εκπέσει από τα δικά του πλεονεκτήματα εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης. Αλλά ούτε παραμέλησε τα ανθρώπινα εξαιτίας της οικονομίας, ώστε να γίνει πιστευτό ότι έγινε αληθινά όμοιος με εμάς, και για να αγιάσει την ίδια τη γέννησή μας.

Λέει δε ότι θα εγκαταλειφθεί η γη, για την οποία ανησυχεί και φοβόταν εξαιτίας των δύο βασιλέων. Είναι δε σαν να λέει ξεκάθαρα: Όταν η Παρθένος συλλάβει και γεννήσει, εσύ, ω οίκε του Δαβίδ, θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ· τότε όλοι όσοι παρενοχλούν την αγία γη θα την εγκαταλείψουν.

Αυτό συνέβη και πάνω στη γη· διότι η δόξα του Θεού περιέλαμψε τους ποιμένες, και υπήρχε πλήθος ουράνιας στρατιάς που δοξολογούσε τον Χριστό. Διότι πάρα πολλοί άγιοι προφήτες γεννήθηκαν κατά καιρούς, αλλά κανένας από αυτούς δεν δοξολογήθηκε ποτέ από φωνή αγγέλων· επειδή ήταν άνθρωποι και, στα δικά μας μέτρα, γνήσιοι δούλοι του Θεού. Ο Χριστός όμως δεν είναι έτσι· διότι είναι Θεός και Κύριος και αποστολέας των αγίων προφητών, και όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Ποιος μέσα στα σύννεφα θα εξισωθεί με τον Κύριο, και ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι σε εμάς, που βρισκόμαστε υπό ζυγό και φυσική δουλεία, κατά χάρη έχει απονεμηθεί από αυτόν το όνομα της υιότητας. Ο Χριστός όμως είναι η αλήθεια, δηλαδή ο κατά φύση Υιός του Θεού και Πατρός, ακόμη και όταν έγινε σάρκα· διότι παρέμεινε αυτό που ήταν, αν και προσέλαβε αυτό που δεν ήταν. Το ότι είναι αληθινό αυτό που λέω, θα το επιβεβαιώσει πάλι ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ· βούτυρο και μέλι θα φάει· πριν μάθει να προτιμά τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό. Διότι πριν γνωρίσει το παιδί το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηριά για να επιλέξει το αγαθό». Αν και πώς δεν είναι σε όλους ξεκάθαρο, ότι ένα παιδί νεογέννητο και τρυφερό, που δεν έχει λόγω του χρόνου και της ηλικίας την ικανότητα να κατανοήσει κάτι, είναι ανίκανο να διακρίνει το πονηρό και το αγαθό πράγμα;

Διότι έτσι και όχι διαφορετικά θα μπορούσε να νοηθεί ο ένας Χριστός και ένας Κύριος, χωρίς να διαιρείται εν μέρει σε άνθρωπο και σε Θεό μετά την άρρητη ένωση, αλλά, ακόμη κι αν νοείται διαφορετική η φύση αυτών που συνενώθηκαν σε ενότητα, γίνεται αποδεκτός και νοείται ως ένας Υιός. Διότι, όπως ακριβώς στους πολυτιμότατους λίθους αναστράφουν κάποιες λάμψεις που λευκαίνουν τα βάθη τους, και αν κάποιος ήθελε να διαχωρίσει λογικά τη σύνθεση, θα παρατηρούσε βέβαια άλλο τον ίδιο τον λίθο καθ' εαυτόν, και άλλο πάλι το φως που διαχέεται μέσα σε αυτόν, πλην όμως από τα δύο νοείται ένα το υποκείμενο, και η διαίρεση οπωσδήποτε θα κατέστρεφε τον περί αυτού λόγο, διαχωρίζοντας ασχημαίνοντας εκείνα που έχουν ενωθεί σε ένα· έτσι λέμε και για τον Χριστό. Διότι συνέδραμαν απορρήτως, και με τρόπο που κανείς δεν θα μπορούσε ούτε να νοήσει ούτε να εκφράσει, προς ένα πλέον νοούμενο, ταυτόχρονα η θεότητα και η ανθρωπότητα, ώστε να νοείται ταυτόχρονα και άνθρωπος σαν κι εμάς, και Θεός πάνω από εμάς· και έτσι είναι μονογενής και πρωτότοκος. Και βέβαια γεννήθηκε από τα παρθενικά σπλάχνα, και ήταν ακόμη βρέφος, αλλά σκεπτόταν τα του Θεού. Και μαρτυρεί γι' αυτό λέγοντας ο μακάριος Ησαΐας: «Διότι πριν γνωρίσει το παιδί το αγαθό ή το κακό, αρνείται την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό.» Διότι, όσον αφορά τον λόγο της ανθρωπότητας, η ηλικία δεν παρείχε ακόμη στο βρέφος την ικανότητα να μπορεί να διακρίνει τις φύσεις των πραγμάτων.

Και θα πουν την ημέρα εκείνη: Ιδού ο Θεός μας, στον οποίο ελπίζαμε, και αγαλλιούσαμε για τη σωτηρία μας, διότι ο Θεός θα δώσει ανάπαυση στο όρος αυτό. Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ. Θα τραφεί με βούτυρο και μέλι, πριν γνωρίσει ή προτιμήσει το πονηρό, θα επιλέξει το αγαθό, διότι πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία.

Μάλλον δε και αυτή η ίδια η απροσεξία είναι αμαρτία, ή τουλάχιστον είναι η αρχή της αμαρτίας. Για τον λόγο αυτόν, τιμωρούμαστε και για τα ακούσια αμαρτήματα. Από εκεί όμως που απουσιάζει το αίτιο, τι είδους παρείσφρηση θα μπορούσε να έχει το αιτιατό; Η προαίρεση, λοιπόν, μιλώντας γενικά, είναι η κίνηση προς αυτό που μπορεί να επιλεγεί, δηλαδή η αυτεξούσια έλλογη ορμή προς το αντικείμενο της θέλησης, η οποία ενυπάρχει εκ φύσεως σε κάθε λογικό ον. Προαίρεση λέγεται επίσης η επιλογή ενός πράγματος έναντι κάποιου άλλου, η οποία πραγματοποιείται αφού προηγηθεί η βουλή (διαβούλευση)· έπειτα ακολουθεί η κρίση, μετά την οποία έπεται η διάθεση προς αυτό που κρίθηκε μέσα από τη βουλή, η οποία ονομάζεται γνώμη· αυτήν τη γνώμη τη διαδέχεται η προαίρεση όπως ορίζεται τώρα, δηλαδή η επιλογή αυτού που θεωρήθηκε καλό. Μια τέτοια προαίρεση, κανένας σώφρων άνθρωπος δεν θα υποστήριζε ότι υπάρχει στον Χριστό. Διότι, ποια διαβούλευση ή ποιο αποτέλεσμα της διαβούλευσης είχε ανάγκη ο Θαυμαστός Σύμβουλος, η Σοφία του Θεού και Πατρός; Ή πώς είναι δυνατόν να υπάρχει σε Αυτόν προαίρεση, όμοια με τη δική μας, εφόσον προεπέλεξε το αγαθό, όπως έχει μαρτυρηθεί; Διότι και ο Ησαΐας προαναφώνησε ότι πριν Αυτός γνωρίσει ή προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό, δηλαδή, ούτε θα γνώριζε ποτέ καθόλου τα πονηρά, ούτε θα τα επέλεγε· αλλά θα εκλέξει το αγαθό ευθύς εξ αρχής. Και πάλι: «Πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αρνείται την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό».

Δηλαδή, πριν από κάθε γνώση, το παιδί, ευρισκόμενο σε άκρα νηπιότητα, μη έχοντας υποταγή ούτε ροπή προς το πονηρό, θα οικειοποιηθεί το αγαθό· η δε φράση «πριν γνωρίσει» έχει λεχθεί κατά το φαινόμενο.

Ο δε Θεοδοτίων: 〈Και είπε: ακούστε λοιπόν, οίκε του Δαβίδ· μήπως είναι μικρό πράγμα από μέρους σας να προκαλείτε αγώνα στους ανθρώπους, ώστε να προκαλείτε αγώνα ακόμη και στον Θεό μου;〉. Το δε νόημα των προκειμένων είναι το εξής: Δεν θα σταματήσετε ποτέ να 〈παρέχετε〉 κόπους, μόχθους και 〈αγώνες〉 για τη δική σας σωτηρία στους ανθρώπους του Θεού, εννοώ τους προφήτες του Θεού, αλλά επιπλέον και τον ίδιο 〈τον Θεό μου〉, τον οποίο εσείς αγνοείτε, τον 〈καταπονείτε〉 προκαλώντας του ταλαιπωρίες και 〈αγώνες〉, επειδή δεν θέλετε να πιστέψετε στις υποσχέσεις του. Διότι Αυτός μεν, ως Θεός, από υπερβολική φιλανθρωπία, σας προστάζει 〈να ζητήσετε〉 από αυτόν ένα σωτήριο 〈σημείο〉, μέσω του οποίου πρόκειται να σωθείτε και να απαλλαγείτε από την αγωνία εξαιτίας 〈των δύο βασιλέων〉 που εκστράτευσαν εναντίον σας. Εσείς όμως, εμμένοντας στη δική σας μοχθηρία, 〈του παρέχετε αγώνα〉 και κόπους, συμπεριφερόμενοι με τον ίδιο τρόπο και στους προφήτες του και στον ίδιο, αφού, μην πιστεύοντάς τους, πολλές φορές μηχανευτήκατε επιβουλές εναντίον τους.

Επικαλέσου τον, λοιπόν, λέει, όχι ως κάποιον που στέκεται μακριά, αλλά ως κάποιον που είναι πάντοτε παρών και συνυπάρχει με εκείνους που τον επικαλούνται. ⌜Εάν, πάλι, απορείς ακούγοντας ότι ο Θεός γεννιέται, πίστεψε ότι θα τραφεί και με νηπιακή τροφή· διότι δεν θα εμφανιστεί στους ανθρώπους κατά φαντασία, ούτε αυτό που γίνεται θα είναι φαινομενικό, αλλά αληθινά θα υπομείνει τέτοια γέννηση, ώστε να μεταλάβει νηπιακή τροφή, εννοώ 〈βούτυρο〉 και 〈μέλι〉, όμοια με τα υπόλοιπα βρέφη. Αυτό, λοιπόν, είναι το ανθρώπινο γνώρισμα, ενώ εκείνο που αποδεικνύει τη θεότητά του θα ήταν το ότι 〈πριν γνωρίσει ή προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό·⌝ διότι πριν γνωρίσει το παιδί το αγαθό ή το κακό, αποκρούει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό〉. ⌜Σημαίνει δε ο λόγος ότι ήδη από την ίδια του τη γέννηση ο 〈Εμμανουήλ〉 είχε διακριτική ικανότητα και δημιουργούσε τα αγαθά, έχοντας αποκτήσει την κριτική ικανότητα από τότε και αποβάλλοντας αφενός 〈το κακό〉, και αποδεχόμενος μόνο 〈το αγαθό〉· διότι, λέει, τέτοιας φύσεως θα είναι ήδη από την ίδια του τη γέννηση.⌝ Ή ας πούμε ότι το ρητό περιγράφει τη μελλοντική γενική κρίση του Σωτήρα μας, κατά την οποία θα αποδοκιμάσει κάθε 〈πονηρό〉 άνθρωπο, ενώ θα αποδεχθεί μόνο τον 〈αγαθό〉 ως άξιο της χάριτός του, και αυτό θα το πράξει ξεκινώντας από την ίδια εκείνη νηπιακή κατάσταση και από την ίδια του τη γέννηση.

Ποιος λοιπόν είναι αυτός, το παρουσιάζει στη συνέχεια λέγοντας: «διότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, υιός και μας δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της Μεγάλης βουλής». Ο ίδιος λοιπόν ήταν αυτός που ονομάζεται «υιός» και «παίς» και «Εμμανουήλ», λαμβάνοντας αυτήν την ονομασία για τρίτη φορά στην ίδια προφητεία και ως «υιός» και ως «παιδίον». Την πρώτη φορά: «ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ», στα οποία πρόσθεσε: «διότι προτού να γνωρίσει το παιδίον το καλό ή το κακό». Τη δεύτερη φορά: «και πλησίασα την προφήτιδα, και συνέλαβε και γέννησε υιό», στα οποία πρόσθεσε: «διότι προτού το παιδίον μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα». Και την τρίτη φορά μέσω του προκείμενου λόγου που λέει: «ότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς». Αυτό λοιπόν το «παιδίον» και αυτός ο «υιός», ο οποίος δόθηκε ως δώρο από τον Θεό σε εμάς που πιστέψαμε σε αυτόν, φέρει πολλά ονόματα στο παρόν χωρίο. Και ονομάστηκε «Άγγελος της Μεγάλης βουλής». Και μπορεί το όνομα αυτό να είναι μέτριο, αν και υπερβαίνει κάθε φύση, όχι μόνο τη θνητή αλλά και την αγγελική· διότι δεν τον αποκάλεσε απλώς «άγγελο», αλλά «Άγγελο της Μεγάλης βουλής». Ποια θα μπορούσε να είναι η «μεγάλη βουλή» και τίνος, αν όχι του μεγάλου Θεού σχετικά με την κλήση και τη σωτηρία όλων των εθνών, της οποίας βουλής παρουσιάστηκε ως «άγγελος» ο ίδιος ο Σωτήρας μας, για να διακονήσει τη φιλάνθρωπη «βουλή» του Πατρός;

Αυτό δε το «παιδίον» που αναφέρεται εδώ, σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα που αναφέρουν: «αναγγείλαμε ως παιδίον ενώπιόν του», ήταν το ίδιο εκείνο για το οποίο είχε γίνει λόγος και πρωτύτερα: «διότι, προτού το παιδίον γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία», και πάλι: «διότι, προτού το παιδίον μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού», και ξανά: «διότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο του». Αυτά τα χωρία αποδείξαμε στις οικείες θέσεις ότι αναφέρονται στον Χριστό του Θεού. Αλλά, αφού πρώτα θεσπίζει τη γέννηση αυτού που προφητεύτηκε ανάμεσα στους ανθρώπους, η οποία προήλθε «από άβατη ή από διψασμένη γη», και τη συναναστροφή του με τους ανθρώπους, στη συνέχεια προχωρά λέγοντας: «δεν έχει είδος ούτε δόξα», αντί του: «δεν είχε ένδοξη μορφή». «Και τον είδαμε», λέει, «και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αντίθετα, η μορφή του ήταν άδοξη και υποδεέστερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων». Όμως εμείς —ο προφήτης εδώ εκφράζεται συλλογικά, συγκαταλέγοντας από φιλανθρωπία και τον εαυτό του ανάμεσα σε εκείνους που δεν υπολόγισαν τον Σωτήρα— «δεν τον υπολογίσαμε» ούτε του δώσαμε σημασία ούτε κατανοήσαμε ποιος πραγματικά ήταν.

Όλο αυτό λοιπόν ενεργήθηκε από τον φιλανθρωπότατο Θεό και τον Λόγο του Θεού για τη θεραπεία και τη σωτηρία όλων των ανθρώπων, σε συμφωνία με τις φωνές των προφητών, οι οποίες από παλιά μαρτυρούσαν εκ των προτέρων τη θαυμαστή γέννησή του από παρθένο. Πολύ αναγκαία, εξάλλου, ο προφήτης θέτει πριν από τη γέννηση του Χριστού από παρθένο την προτροπή για επιστροφή, αναφωνώντας ευθέως προς όσους τα ακούν αυτά το: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε». Στο οποίο προσθέτει στη συνέχεια τα εξής: «[Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε.] Και συνέχισε ο Κύριος να μιλά στον Άχαζ λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα πειράξω τον Κύριο. Και είπε: Ακούστε λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο και στον Κύριο; Γι' αυτό, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημείο: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ. Βούτυρο και μέλι θα φάει· πριν να γνωρίσει ή να προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό. Διότι, πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, θα απορρίψει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό, και θα εγκαταλειφθεί η γη την οποία εσύ φοβάσαι από το πρόσωπο των δύο βασιλέων». Και τα της προφητείας είχαν περίπου έτσι.

Αλλά και ο Εμμανουήλ, που πρόκειται να γεννηθεί από την προαναφερθείσα, φέρει δύναμη μεγαλύτερη από αυτήν του κοινού ανθρώπου, επιλέγοντας το αγαθό πριν γνωρίσει τα πονηρά, και «απορρίπτοντας την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό», και μάλιστα αυτά δεν τα κάνει σε ηλικία ώριμου άνδρα αλλά στην ηλικία του μικρού παιδιού. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό», μέσω των οποίων αποδεικνύεται παντελώς το ότι αυτός που υποδηλώνεται είναι εντελώς αμέτοχος κακίας. Αλλά και επωνυμία ανώτερη από την ανθρώπινη λαμβάνει αυτός που είναι ο «μεθ’ ημών Θεός». Γι’ αυτό και ελέγετο ότι το «σημείο» σχετικά με αυτόν εμπεριέχει «βάθος», αλλά ταυτόχρονα και «ύψος»· βάθος αφενός λόγω της καθόδου του προς τους ανθρώπους ή και της μέχρι θανάτου παρουσίας του, ύψος αφετέρου λόγω της ένθεης αποκατάστασής του από το βάθος ή λόγω της θεολογίας της ένθεης προΰπαρξής του. Ποιος δε άλλος θα μπορούσε να είναι ο «μεθ’ ημών Θεός» παρά ο Θεός και Κύριος που αποδείχθηκε προηγουμένως, ο οποίος θεάθηκε από τον Αβραάμ όχι με άλλον τρόπο παρά με ανθρώπινη μορφή; Εάν δε οι εκ περιτομής αναφέρουν αυτά τα λόγια στον Εζεκία, το παιδί του Άχαζ, ισχυριζόμενοι ότι αυτός είναι εκείνος που προαναγγέλθηκε στον πατέρα, [απαντούμε ότι] ούτε ο Εζεκίας ήταν ο «μεθ’ ημών Θεός» ούτε κάποιο θεοπρεπές σημείο πραγματοποιήθηκε στο πρόσωπό του· αλλά ούτε «αγώνας» ούτε «μόχθος» υπήρξε για τον Θεό σχετικά με τη δική του γέννηση.

Και άλλωστε, πέρα από αυτά, αποδεικνύεται ότι ο Εζεκίας αποκλείεται από τους χρόνους της προφητείας· διότι αυτά προφητεύονταν για τα μέλλοντα κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ίδιου του πατέρα του, του Άχαζ, ενώ ο Εζεκίας αποδεικνύεται ότι είχε ήδη γεννηθεί πριν βασιλεύσει ο Άχαζ. Εάν όμως το περιεχόμενο της προκείμενης προφητείας δεν μπορεί να αναχθεί σε αυτόν, απέχει πολύ από το να αποδοθεί σε οποιονδήποτε άλλον από όσους εμφανίστηκαν μεταξύ των Ιουδαίων μετά τους χρόνους της προφητείας, παρά εκπληρώθηκε μάλλον στη γέννηση του αληθινού Εμμανουήλ, δηλαδή Εκείνου που κατέστη «ο Θεός μαζί μας», και αποκλειστικά στην έλευση ανάμεσα στους ανθρώπους του Σωτήρα μας, του Θεού Λόγου. Διότι, με την καθαίρεση των δύο βασιλέων, εγκαταλείφθηκε έρημη η γη των Ιουδαίων, όπως ακριβώς αναφέρει ο χρησμός ότι θα συμβεί, λέγοντας: «θα εγκαταλειφθεί η γη από το πρόσωπο των δύο βασιλέων». Το οποίο θα μπορούσε και αυτό να ερμηνευθεί ρητώς και κατά λέξη ως εξής: διότι, επί του βασιλιά Άχαζ και του Ησαΐα, υιού του Αμώς, και κατά τους χρόνους της προφητείας, ο βασιλιάς της Συρίας στη Δαμασκό και ο βασιλιάς του Ισραήλ στη Σαμάρεια (όχι εκείνος που βρισκόταν στην Ιερουσαλήμ, αλλά ο βασιλιάς του πλήθους των Ιουδαίων που είχαν αποστατήσει από τον θείο νόμο), αφού σύναψαν συμφωνίες μεταξύ τους, πολιορκούσαν εκείνους που βρίσκονταν υπό την εξουσία των διαδόχων του Δαβίδ.

Προαναγγέλλοντας λοιπόν η προφητεία την καθαίρεση και των δύο αυτών, λέγει ότι οι ίδιοι οι Ιουδαίοι εκείνου του καιρού και οι αλλόφυλοι, οι οποίοι είχαν δώσει τα χέρια μεταξύ τους εναντίον του λαού του Θεού, πολύ γρήγορα θα διαλύονταν και θα αποχωρούσαν από τον πόλεμο, η δε βασιλεία και η διαδοχή τους θα καταλύονταν και θα έσβηναν ολοκληρωτικά κατά τη γέννηση του προφητευόμενου «μεθ' ημών ο Θεός». Πρόσεξε, λοιπόν, πότε καταλύθηκε η βασιλεία των Δαμασκηνών μαζί με αυτή των Ιουδαίων, και σε ποιους χρόνους εγκαταλείφθηκε η γη των Ιουδαίων χωρίς βασιλιά, όπως και η ίδια η χώρα των Δαμασκηνών που παλαιότερα είχε μεγάλη δύναμη, κυβερνώντας άλλοτε με ισχυρό χέρι ολόκληρη τη Συρία. Διότι κατά την εποχή της καθαιρέσεώς τους ήταν απολύτως αναμενόμενο να γεννηθεί ο Εμμανουήλ και να έχει έλθει ο προφητευόμενος. Εάν, λοιπόν, ήταν δυνατόν να δούμε τις βασιλείες των προαναφερθέντων να στέκονται ακόμη όρθιες, δεν θα υπήρχε λόγος να αναζητήσουμε κάτι περαιτέρω, αλλά μόνο να αναρτούμε τις ελπίδες μας σε κάποιον μελλοντικό χρόνο, ακόμη και τώρα· εάν όμως είναι προφανής στην πράξη η καθαίρεση αυτών που αναφέρθηκαν, ώστε ούτε στη Δαμασκό ούτε στην Ιουδαία να φαίνεται πλέον βασιλιάς στην εποχή μας, είναι πρόδηλο ότι εκπληρώθηκε ο λόγος που έλεγε: «και θα εγκαταλειφθεί η γη από το πρόσωπο των δύο βασιλέων, τους οποίους εσύ φοβάσαι, από το πρόσωπό τους», όπου έχουν ονομαστεί οι βασιλείς αντί των βασιλειών.

Ο Σύμμαχος, λοιπόν, λέει: «θα εγκαταλειφθεί η γη, εξαιτίας της οποίας εσύ αποκάμνεις, από το πρόσωπο των δύο βασιλιάδων της», και ο Ακύλας: «θα εγκαταλειφθεί η γη, την οποία εσύ σιχαίνεσαι, από το πρόσωπο των δύο βασιλιάδων της», και ο Θεοδοτίων δε την ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «θα εγκαταλειφθεί η γη, την οποία εσύ βδελύσσεσαι, από το πρόσωπο των δύο βασιλιάδων της». Βλέπεις πώς προφητεύει ότι η γη θα εγκαταλειφθεί και θα μείνει χωρίς βασιλιά; Και ποια γη, αν όχι αυτή των Δαμασκηνών και του Ισραήλ; Διότι δικοί τους ήταν οι δύο βασιλιάδες, για τους οποίους γίνεται ο λόγος. Τη γη των οποίων ο Άχαζ «σιχαινόταν» ή «βδελυσσόταν», αποκάμνοντας ή «χάνοντας το θάρρος του» εξαιτίας της. Πότε, λοιπόν, συνέβη αυτό; Διότι, εφόσον αυτά εκπληρώθηκαν, ήταν απόλυτη ανάγκη να έχει πραγματοποιηθεί και το προηγούμενο μέρος της προφητείας· και αυτό ήταν το να γεννήσει η παρθένος τον «μεθ' ημών Θεόν». Και είναι βέβαια ολοφάνερο σε όσους εξετάζουν την ιστορία, ότι μέχρι την εποχή της εμφανίσεως του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού διατηρούνταν και στη Δαμασκό το βασίλειο από προγονική διαδοχή· ο ιερός απόστολος, άλλωστε, μνημονεύει τον Αρέτα, τον βασιλιά των Δαμασκηνών. Αλλά και στο έθνος των Ιουδαίων εξακολουθούσε ακόμη τότε να υφίσταται η άτακτη και μη νόμιμη βασιλεία· διότι ο Ηρώδης και οι διάδοχοί του, που υπήρξαν κατά την εποχή του Σωτήρος ημών, δεν έφεραν τη διαδοχή της εξουσίας από το γένος του Δαβίδ.

Μετά δε την επιφάνειά Του και το ευαγγελικό προς όλους τους ανθρώπους κήρυγμα για τον Παίδα που γεννήθηκε από την Παρθένο, εγκαταλείφθηκε αμέσως η γη «από το πρόσωπο των δύο βασιλέων»· διότι από τότε, εφόσον η ρωμαϊκή μοναρχία επικράτησε επί των εθνών, καταλύθηκε μεν κάθε κατά τόπους εθναρχία και πολιαρχία, έλαβαν δε τέλος, μαζί με τα άλλα, και τα της προκείμενης προφητείας.

Ομολογεί, λοιπόν, ότι αυτό ακριβώς το Άγιο Πνεύμα έχει έλθει στην προφήτιδα, πράγμα το οποίο σαφώς έχει εκπληρωθεί κατά τη γέννηση του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, όταν «απεστάλη ο άγγελος Γαβριήλ από τον Θεό σε μία πόλη της Γαλιλαίας, που ονομάζεται Ναζαρέτ, προς μία παρθένο η οποία ήταν μνηστευμένη με άνδρα, που ονομαζόταν Ιωσήφ, από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ». Στην οποία και «είπε: Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου, ευλογημένη είσαι εσύ ανάμεσα στις γυναίκες», και πάλι: «Μη φοβάσαι· διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού. Και ιδού, θα συλλάβεις στην κοιλιά σου και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού», και όταν η Μαρία είπε: «Πώς θα γίνει αυτό, επειδή δεν γνωρίζω άνδρα;» εκείνος αποκρίθηκε: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα κληθεί Υιός Θεού». Και στην προφητεία πριν από αυτήν, ταυτόχρονα με τη γέννηση του Εμμανουήλ, «πριν γνωρίσει το παιδί καλό ή κακό», λεγόταν ότι η γη θα εγκαταλειφθεί από τους δύο βασιλείς που την πολιορκούσαν, τον έναν της Σαμάρειας και τον άλλον της Δαμασκού· ενώ στην παρούσα προφητεία λέγεται: «Πριν το παιδί μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και τα λάφυρα της Σαμάρειας», των οποίων τους βασιλείς και πρωτύτερα προφήτευε ότι θα καταλυθούν κατά τη γέννηση του Εμμανουήλ.

Διότι έτσι θα γίνουμε σύσσωμοι και συμμέτοχοι με τον παντέλειο και αιώνιο Θεό, του οποίου την πανήγυρη τελούμε σήμερα, ο οποίος για χάρη μας έγινε κατά σάρκα νήπιο στους έσχατους καιρούς, από τον οποίο προέρχεται κάθε δώρημα τελειωτικό· ο οποίος απέδειξε υπερφυώς την κατά φύση τελειότητα της αρετής και στην ανθρώπινη κατάστασή Του, και η σύναξη της Εκκλησίας θα αποβεί προς τιμήν και δόξαν Του. Διότι έτσι ο προφητικός λόγος, αινιττόμενος την αρτιγενή σωματική θεοφάνειά Του, την περιγράφει με τα χαρακτηριστικά της θεοπρεπούς Του τελειότητας. Διότι λέει: «πριν να γνωρίσει το παιδί το καλό ή το κακό, θα απορρίψει την πονηρία και θα εκλέξει το αγαθό», πράγμα το οποίο αποτελεί γνώρισμα άκρας και τελειότατης διάκρισης και αληθινής φρόνησης. Ο μέγας Απόστολος, προετοιμάζοντάς μας για αυτήν την ομοιότητα, διατύπωσε το προαναφερθέν θεόπνευστο λόγιό του· ώστε, μέσω αυτού, να καθίσταται εμφανώς γνωστή μέσα μας η θεοτευχία του «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν», και να γνωρίζεται η υπεραγιότητα του κάλλους του πρωτοτύπου.

Διότι μόνο αυτός, αφού συνελήφθη άρρητα και κυοφορήθηκε απερίγραπτα, άνοιξε την παρθενική μήτρα που δεν είχε προηγουμένως διανοιχθεί από τον γάμο, διατηρώντας τις σφραγίδες της παρθενίας ανέπαφες και μετά την παράδοξη έξοδό του· και πιστεύεται ότι μόνο αυτός είναι πνευματικά άρρεν, χωρίς να φέρει απολύτως τίποτα από τη θηλυπρεπή αμαρτία, γι' αυτό και επάξια έχει ονομαστεί όντως άγιος. Όπως ακριβώς και ο Γαβριήλ, φέρνοντας στη Θεοτόκο το χαρμόσυνο άγγελμα του ζωοποιού τόκου, σαν να έφερνε στη μνήμη τη νομοθεσία που είχε προκαθοριστεί γι' αυτόν και η οποία αφορούσε αποκλειστικά αυτόν. Γι' αυτό και έλεγε: «το άγιο που γεννάται θα ονομαστεί Υιός Θεού»· επειδή η προσωνυμία του αγίου αρμόζει κατεξοχήν σε εκείνον που άνοιξε την παρθενική μήτρα με θεία θαυματουργία. Και ενώ για τα άλλα πρωτότοκα η ευαγγελική ακρίβεια, έχοντας εγκύψει επισταμένως στο βάθος του Νόμου, διακήρυξε ότι αυτά θα ονομαστούν άγια, καθόσον έλαβαν τον κλήρο να ονομάζονται έτσι εξαιτίας της αφιέρωσής τους στον Θεό· αντιθέτως, στην περίπτωση του πρωτοτόκου όλης της κτίσεως, ο άγγελος αποκάλεσε Άγιο αυτόν που γεννιόταν, επειδή είναι κατεξοχήν τέτοιος, και επειδή απέδειξε την πραγματική αγιότητα με την απομάκρυνση της κακίας και την επιλογή του αγαθού, αμέσως με τη γέννησή του, όπως ακριβώς λέει ο προφήτης.

Του ιδίου. Προτού το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό. Σε ποιο παιδί, όμως, θα τα προσαρμόσεις αυτά; Διότι μόνο ο Χριστός, λέει, δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του, δηλαδή δεν αμάρτησε ούτε με τον λόγο ούτε με το έργο. Από όλους τους άλλους όμως, λέει, κανένας δεν είναι καθαρός από ρύπο.

Γεννιέται, λοιπόν, από την αγία Παρθένο ο μόνος απ' αιώνος αθώος άνθρωπος, ο μόνος που σε καμία περίπτωση δεν ήταν άξιος της εγκατάλειψης του Θεού. Και πριν γνωρίσει το κακό εκλέγει το αγαθό σύμφωνα με την προφητεία· και ζει βίο εντελώς αναμάρτητο, χωρίς να βρεθεί δικαίως άξιος της εγκατάλειψης του Θεού, επειδή ούτε αυτός εγκατέλειψε τον Θεό παραβαίνοντας την εντολή του, όπως ο πρώτος Αδάμ, αλλά έγινε εκπληρωτής κάθε θείας εντολής και κάθε θείου νόμου, και επομένως ήταν δικαίως ελεύθερος από τη δουλεία του διαβόλου. Και έτσι νικιέται από άνθρωπο ο διάβολος, που εξ αρχής είχε νικήσει τον άνθρωπο, και εκείνος που νίκησε τη δημιουργημένη κατ' εικόνα Θεού φύση και καυχιόταν γι' αυτό, γκρεμίζεται από την έπαρσή του, και ο άνθρωπος αναπλάθεται από τον κατά ψυχήν και όντως θάνατο· θάνατο, τον οποίο υπέστη αμέσως μόλις γεύτηκε από το απαγορευμένο ξύλο· θάνατο, με τον οποίο είχαν απειληθεί ο Αδάμ και η Εύα πριν από την παρακοή, όταν ο Θεός τους είπε: «την ώρα που θα φάγετε από το ξύλο, με θάνατο θα πεθάνετε»· διότι στον θάνατο της σάρκας καταδικαστήκαμε μετά την παρακοή, όταν τότε ο Θεός είπε στον Αδάμ ότι «χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις».

Ισσάχαρ «Ο Ισσάχαρ επιθύμησε το καλό και αναπαύθηκε ανάμεσα στους κλήρους. Και βλέποντας ότι η ανάπαυση είναι καλή και η γη εύφορη, υπέβαλε τον ώμο του στον κόπο και έγινε άνδρας γεωργός». Τον Ισσάχαρ, λοιπόν, τον αλληγορεί μεταφορικά ως τον Σωτήρα, ο οποίος μόνος από τη νηπιακή ηλικία επιθύμησε το καλό. Όπως λέει και ο Ησαΐας: «πριν το παιδί μάθει να φωνάζει πατέρα ή μητέρα, απορρίπτει την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». «Αναπαυόμενος», ανάμεσα στον κλήρο των προφητών, για να εκπληρώσει τα όσα ειπώθηκαν από αυτούς. Διότι και στο όρος εμφανίστηκαν ο Μωυσής και ο Ηλίας, στα δεξιά και στα αριστερά να συνομιλούν μαζί του, ώστε να παρουσιαστεί ο Σωτήρας να αναπαύεται ανάμεσά τους. «Βλέποντας λοιπόν την ανάπαυση» των αγίων, «ότι είναι καλή, και τη γη ότι είναι εύφορη, υπέβαλε τον ώμο του στον κόπο και έγινε άνδρας γεωργός». «Υπέβαλε τον ώμο του»· πού αλλού παρά κάτω από τον σταυρό, τον οποίο βαστάζοντας πορευόταν με παρρησία; Όπως λέει και ο Ησαΐας: «του οποίου η εξουσία βρέθηκε πάνω στον ώμο του». Αυτός, βάζοντας τον ώμο του κάτω από το άροτρο και αποδεχόμενος με πόνο όλες τις ύβρεις που έγιναν εναντίον του, έγινε ο άνδρας της εκκλησίας που καλλιεργεί τον καλό αγρό.

«Βούτυρο και μέλι θα φάει, προτού να γνωρίσει ή να προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό». Διότι, προτού το παιδί να γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό. Επειδή το παιδί που γεννιόταν δεν ήταν ούτε απλός άνθρωπος, ούτε μόνο Θεός, αλλά Θεός μέσα σε άνθρωπο, εύλογα και ο προφήτης ποικίλλει τον λόγο του, λέγοντας πότε το ένα και πότε το άλλο, και παραθέτοντας τα παράδοξα, χωρίς να επιτρέπει να τεθεί υπό αμφισβήτηση η θεία οικονομία εξαιτίας της υπερβολής του θαύματος. Διότι, αφού είπε ότι θα γεννήσει η Παρθένος, πράγμα που ήταν ανώτερο από τη φύση, και ότι θα ονομαστεί Εμμανουήλ, που και αυτό ξεπερνούσε κάθε προσδοκία, για να μην ακούσει κάποιος για τον Εμμανουήλ και πέσει στις πλάνες του Μαρκίωνος ή νοσήσει από τις κακοδοξίες του Ουαλεντίνου σχετικά με τη θεία οικονομία, προσέθεσε ρητά και τη σαφέστατη απόδειξή της, επιβεβαιώνοντάς την από την τροφή του. Διότι τι λέει; «Βούτυρο και μέλι θα φάει». Αυτό όμως δεν θα μπορούσε να είναι γνώρισμα της θεότητας, αλλά της δικής μας φύσης. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν έπλασε απλώς έναν άνθρωπο για να κατοικήσει μέσα του, αλλά καταδέχτηκε και την κύηση, και μάλιστα την εννεάμηνη, και τις ωδίνες του τοκετού, και τα σπάργανα, και την τροφή της βρεφικής ηλικίας, ώστε με όλα αυτά να φράξει τα στόματα εκείνων που επιχειρούν να αρνηθούν τη θεία οικονομία.

Και αυτός ο ίδιος ο προφήτης, προχωρώντας, λέει ότι «Αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Αυτό ακριβώς λέει και εδώ, ότι δηλαδή, πριν γνωρίσει ή επιλέξει το πονηρό, από την ηλικία εκείνη που δεν έχει πείρα του κακού, από τα ίδια του τα προοίμια θα επιδείξει την αρετή και δεν θα έχει τίποτα κοινό με την κακία. Διότι, πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία, για να επιλέξει το αγαθό. Πάλι με τις ίδιες λέξεις υπαινίσσεται το ίδιο νόημα και ενδιατρίβει σε αυτόν τον λόγο. Επειδή, δηλαδή, ήταν εξαιρετικά υψηλό αυτό που λέχθηκε, το επιβεβαιώνει με τη συνέχεια της διηγήσεως. Διότι αυτό που φανέρωσε πιο πάνω λέγοντας: «Πριν γνωρίσει αυτός ή επιλέξει το πονηρό», αυτό το υπαινίχθηκε προχωρώντας και λέγοντας: «Πριν γνωρίσει το παιδί»· και χρησιμοποίησε πάλι επεξήγηση λέγοντας: «Το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία, για να επιλέξει το αγαθό». Διότι μόνο σε αυτόν ανήκε αυτό το εξαιρετικό γνώρισμα. Γι' αυτό και ο Παύλος συνεχώς περιστρέφεται γύρω από αυτό, αλλά και ο Ιωάννης, όταν τον είδε, αυτό ανακήρυξε λέγοντας: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου». Εκείνος δε που σηκώνει την αμαρτία των άλλων, πολύ περισσότερο ήταν ο ίδιος αναμάρτητος. Και ο Παύλος, όπως μόλις προείπα, συνεχώς το διακηρύσσει. Επειδή, δηλαδή, επρόκειτο να πεθάνει, για να μην νομίσει κανείς από τους απίστους ότι υφίσταται την τιμωρία για δική του αμαρτία, φέρνει συνεχώς στο προσκήνιο το αναμάρτητό του, ώστε να καταδείξει ότι ο θάνατός του αποτελεί το λυτήριο της δικής μας αμαρτίας.

Και θα εγκαταλειφθεί η γη, την οποία εσύ φοβάσαι, εξαιτίας της παρουσίας των δύο βασιλέων. Ό,τι πράττει συνεχώς ο προφήτης, αυτό έπραξε και εδώ. Μετά την προφητεία, στρέφει τον λόγο προς την ιστορία. Αυτό αποδείξαμε με σαφήνεια ότι το διαμόρφωσε και στην περίπτωση των Σεραφείμ, πράγμα το οποίο έπραξε και εδώ.

Διότι, αφού μίλησε για τα αγαθά που πρόκειται να συμβούν στην οικουμένη, στρέφει πλέον τον λόγο του προς τον βασιλιά. Γι' αυτό και πρόσθεσε λέγοντας: «Και θα εγκαταλειφθεί η γη». Τι σημαίνει το «θα εγκαταλειφθεί»; Θα παραμείνει ανέπαφη, θα είναι ελεύθερη, δεν θα πάθει τίποτε το δυσάρεστο, δεν θα υποστεί τα δεινά του πολέμου. Και θα εγκαταλειφθεί η γη, την οποία εσύ φοβάσαι, για την οποία αγωνιάς, για την οποία τρέμεις εξαιτίας της παρουσίας των δύο βασιλέων, του Δαμασκηνού και του Ισραηλίτη. Έπειτα, για να μη γίνει πιο ράθυμος εξαιτίας της προφητείας των αγαθών, ούτε πιο χαλαρός εξαιτίας της ειρήνης, συσφίγγει και πάλι την ψυχή του λέγοντας: «Αλλά θα επιφέρει ο Θεός σε εσένα, στον λαό σου και στον οίκο του πατέρα σου ημέρες, οι οποίες δεν έχουν έρθει ακόμη, από την ημέρα που ο Εφραίμ αποσχίστηκε από τον Ιούδα, φέρνοντας τον βασιλιά των Ασσυρίων». Διότι με τα λόγια αυτά υποδηλώνει την επιδρομή των βαρβάρων, κατά την οποία ξερίζωσαν την πόλη συθέμελα και, αφού τους έπιασαν αιχμαλώτους, αναχώρησαν. Και τα προλέγει αυτά, όχι για να πραγματοποιηθούν, αλλά για να γίνουν μέσω του φόβου πιο συνετοί και να αποτρέψουν την απειλή. Επειδή, όμως, ούτε από τα ευεργετήματα, τα οποία απόλαυσαν χωρίς να τα αξίζουν, έγιναν καλύτεροι (το ότι μάλιστα τα απόλαυσαν χωρίς να τα αξίζουν, το απέδειξε το φρόνημα του βασιλιά και η υπερβολική του απιστία), ούτε μεταστράφηκαν από την απειλή των φοβερών δεινών, αλλά αντιστάθηκαν σκληρά και στα δύο θεραπευτικά φάρμακα, επιχειρεί πλέον βαθύτερη την τομή, αφαιρώντας τη σήψη και αποκόπτοντας εκείνους που νοσούν ανίατα.

Βούτυρο και μέλι θα φάει· πριν γνωρίσει ή προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό. Διότι πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό. Επειδή το παιδί που γεννιέται δεν ήταν ούτε απλός άνθρωπος ούτε μόνο Θεός, αλλά Θεός εν ανθρώπω, εύλογα και ο προφήτης ποικίλλει τον λόγο του, λέγοντας πότε το ένα και πότε το άλλο, και παραθέτοντας τα παράδοξα, χωρίς να αφήνει περιθώριο να μην πιστευθεί η θεία οικονομία εξαιτίας της υπερβολής του θαύματος. Διότι, αφού είπε ότι η Παρθένος θα γεννήσει, πράγμα που ήταν ανώτερο από τη φύση, και ότι θα ονομαστεί Εμμανουήλ, το οποίο και αυτό ξεπερνούσε κάθε προσδοκία· για να μην πάθει κανείς τα όσα έπαθε ο Μαρκίων, ακούγοντας για τον Εμμανουήλ, και νοσήσει από τις πλάνες του Ουαλεντίνου σχετικά με τη θεία οικονομία, πρόσθεσε ρητώς και την πιο σαφή απόδειξη της ενσάρκωσης, επιβεβαιώνοντάς την από την τροφή του.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχει παραθέσει και το ένα και το άλλο· διότι, αφού είπε, «Βούτυρο και μέλι θα φάει», πρόσθεσε: «Διότι, προτού το παιδί να γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, θα αρνηθεί την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». Πάλι με τις ίδιες λέξεις υποδηλώνει το ίδιο νόημα, και επιμένει σε αυτόν τον λόγο. Επειδή, δηλαδή, αυτό που ελέχθη ήταν εξαιρετικά υψηλό, το επιβεβαιώνει με τη συνέχεια της διηγήσεως.

Διότι αυτό που δήλωσε προηγουμένως λέγοντας, «Προτού να γνωρίσει αυτός ή να προτιμήσει τα πονηρά», αυτό άφησε να εννοηθεί προχωρώντας, με το να πει: «Προτού το παιδί γνωρίσει», και χρησιμοποιεί πάλι επεξήγηση λέγοντας: «Το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό». Διότι αυτό ακριβώς το εξαιρετικό γνώρισμα ανήκε μόνο σε αυτόν. Γι' αυτό και ο Παύλος το επαναλαμβάνει αυτό συνεχώς. Επειδή δηλαδή επρόκειτο να πεθάνει, για να μη νομίσει κανείς από τους απίστους ότι τιμωρείται για δική του αμαρτία, φέρνει συνεχώς στο προσκήνιο το αναμάρτητό του, ώστε να δείξει ότι ο θάνατός του υπήρξε απολυτρωτικός για τη δική μας αμαρτία. Γι' αυτό και έλεγε: «Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, δεν πεθαίνει πλέον». Διότι τον θάνατο που πέθανε, τον πέθανε για την αμαρτία. Και δεν πέθανε εκείνον τον θάνατο επειδή ήταν ένοχος, λέγει, εξαιτίας κάποιας αμαρτίας, αλλά υπέρ του κοινού πταίσματος όλων. Εάν λοιπόν για τον πρώτο θάνατο δεν ήταν υπεύθυνος ως προς αυτό, αποδεικνύεται περίτρανα ότι δεν πρόκειται να πεθάνει πλέον. Αλλά αυτά μεν ειπώθηκαν παρεμπιπτόντως· είναι ώρα όμως πάλι να καταπιαστούμε με τα λόγια του Ευαγγελίου: «Και όταν σηκώθηκε», λέγει, «ο Ιωσήφ από τον ύπνο, έπραξε όπως του πρόσταξε ο άγγελος του Κυρίου, και παρέλαβε τη γυναίκα του».

Έτσι λοιπόν λέει και ο Ησαΐας, ότι «προτού το παιδί γνωρίσει ή επιλέξει τα πονηρά, θα επιλέξει το αγαθό· διότι προτού το παιδί γνωρίσει αγαθό ή κακό, απορρίπτει την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». Διότι το «προτού» δηλώνει ότι, χωρίς να αναζητήσει και να σκεφθεί όπως εμείς, αλλά όντας Θεός και έχοντας λάβει θεϊκώς την κατά σάρκα ύπαρξη, δηλαδή όντας ενωμένος καθ' υπόστασιν με τη σάρκα, από το ίδιο του το είναι και από το ότι γνώριζε τα πάντα, κατείχε το αγαθό εκ φύσεως· διότι οι αρετές είναι φυσικές και ενυπάρχουν φυσικώς και εξίσου σε όλους, έστω και αν δεν ενεργούμε όλοι εξίσου τα της φύσεως.

Εάν δεν προσέλαβε το ανθρώπινο θέλημα, πώς «πριν να γνωρίσει το καλό και το πονηρό, απειθεί στην πονηρία για να εκλέξει το αγαθό»; Διότι το θείο θέλημα ούτε απειθεί ούτε πείθεται ούτε προβαίνει σε εκλογή. Απειθεί, λοιπόν, στην πονηρία και εκλέγει το αγαθό υπακούοντας αυτεξουσίως, ως άνθρωπος, στο πατρικό θέλημα. Διότι η εκλογή είναι γνώρισμα του αυτεξούσιου θελήματος, όμως [εκλέγει] χωρίς να βουλεύεται και να κρίνει όπως εμείς, χωρίς δηλαδή να συλλογίζεται και τα δύο αντίθετα, εννοώ την αρετή και την κακία, και να αποκτά γνώση αυτών, αλλά [εκλέγοντας] μόνο το αγαθό, το οποίο αποτελεί την ευδοκία του θείου θελήματος, και με αυτόν τον τρόπο εξόφλησε το χρέος του Αδάμ. Γι' αυτό [η Γραφή] είπε: «Πριν να γνωρίσει το καλό και το πονηρό»· διότι ο ενανθρωπήσας Θεός Λόγος δεν γνώρισε ούτε συλλογίστηκε το πονηρό εξαιτίας της καθ' υπόστασιν ενώσεως. Δεν είχε λογισμό που να αμφιταλαντεύεται ή να διστάζει, αλλά, όντας ο ίδιος ο ένας Χριστός το ένα και το άλλο, δηλαδή Θεός και άνθρωπος, χρησιμοποιούσε τα ανθρώπινά του, δηλαδή όλα τα φυσικά γνωρίσματα της ανθρωπότητας, προς υπακοή του πατρικού και θείου του θελήματος.

Προαίρεση, λοιπόν, με την απλή έννοια, είναι η πορεία προς το επιθυμητό, δηλαδή η αυτεξούσια έλλογη ορμή προς αυτό που θέλουμε, η οποία υπάρχει εκ φύσεως σε κάθε λογικό ον. Προαίρεση ονομάζεται επίσης η επιλογή ενός πράγματος αντί κάποιου άλλου, η οποία γίνεται αφού προηγηθεί η βουλή (η σκέψη) και έπειτα η κρίση, μετά την οποία ακολουθεί η διάθεση προς αυτό που έχει κριθεί μέσω της βουλής, η οποία ονομάζεται γνώμη. Τη γνώμη τη διαδέχεται η προαίρεση που αναφέρεται εδώ, δηλαδή η επιλογή αυτού που θεωρήθηκε καλό. Τέτοιου είδους προαίρεση κανείς ορθά σκεπτόμενος δεν θα μπορούσε να αποδώσει στον Χριστό. Διότι, ποιας βουλής είχε ανάγκη, ή τίνος πράγματος από όσα προέρχονται από τη βουλή, ο θαυμαστός σύμβουλος, η σοφία του Θεού και Πατρός; Ή πώς θα μπορούσε να αποδοθεί η δική μας προαίρεση σε Εκείνον που εξ αρχής επέλεξε το αγαθό, όπως έχει μαρτυρηθεί; Διότι και ο Ησαΐας προανεφώνησε ότι προτού γνωρίσει Αυτός ή προτιμήσει τα πονηρά, θα επιλέξει το αγαθό· δηλαδή, Αυτός ούτε θα γνωρίσει καθόλου τα πονηρά ούτε θα τα προτιμήσει, αλλά θα επιλέξει το αγαθό από την πρώτη αρχή. Και πάλι: «Προτού το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αρνείται την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό», δηλαδή, πριν από κάθε γνώση το παιδί, σε άκρα νηπιότητα, χωρίς να πείθεται από το πονηρό και χωρίς καμία ροπή προς αυτό, θα οικειωθεί το αγαθό. Το δε «προτού γνωρίσει», έχει λεχθεί κατά το φαινόμενον. Διότι πότε υπήρξε χρόνος που δεν γνώριζε το παιδί, στο οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως, οι οποίοι φανερώνονται στους κατάλληλους καιρούς, στον βαθμό που έπρεπε;