Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 7:21

Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, να τρέφει ένας άνθρωπος μια δαμάλα και δύο πρόβατα, και επειδή θα παράγουν πλείστο γάλα, βούτυρο και μέλι θα φάει καθένας που θα έχει απομείνει πάνω στη γη. Όταν επέλθει η ανάπαυση στον Ισραήλ, ο οποίος θα έχει λυτρωθεί από την αιχμαλωσία, και ατιμαστεί ο βασιλιάς που τον επιβουλεύεται, έχοντας απογυμνωθεί από το μισθωμένο ξυράφι, τότε, λέγει, θα υπάρξει τόση ευφορία στη χώρα, ώστε μία δαμάλα και δύο πρόβατα να χορηγούν άφθονο γάλα στον κάτοχό τους· ώστε αυτός να έχει περίσσευμα βουτύρου, διότι όλοι όσοι κατοικούν πάνω στη γη θα τρέφονται με βούτυρο και μέλι. —Ίσως όμως είναι πρεπωδέστερο να εκλαμβάνουμε τις διδασκαλίες περί των ζώων με υψηλότερα νοήματα. Διότι, αντί να πει ότι ο καθένας θα τρέφει το φιλόπονο και γεωργικό στοιχείο της ψυχής, ανέφερε τη δαμάλα, το γεωργικό ζώο που είναι συνεργός μας· και αντί για το ήμερο, επιεικές και ευμετάδοτο ήθος, τα ονόμασε αλληγορικά πρόβατα.

Διότι, όπως ακριβώς από αυτό το ζώο παρέχεται σε εμάς το υλικό της σκέπης, έτσι και από την περιβολή της αρετής είναι φυσικό να κατακοσμείται η ζωή των σπουδαίων ανθρώπων. Επειδή λοιπόν και τρέφεται πνευματικά και έχει κατακοσμηθεί, για τον λόγο αυτόν θα θρέψει μία δάμαλη και δύο πρόβατα.

Διότι ο Ναβουχοδονόσορ μετέφερε στα όρη των Περσών και των Μήδων σχεδόν όλο τον Ισραήλ. <Και κατά την ημέρα εκείνη θα συμβεί, να τρέφει ένας άνθρωπος μία δαμάλα και δύο πρόβατα· και επειδή αυτά θα παράγουν πάρα πολύ γάλα, βούτυρο και μέλι θα φάει καθένας που θα έχει απομείνει στη γη.> Ο σκοπός του είναι να καταστήσει φανερή την ενέργεια του ξυραφιού, του μεθυσμένου και μεγάλου, δηλαδή της μάχαιρας των Βαβυλωνίων. Διότι λέγει ότι ολόκληρη η χώρα των Ιουδαίων θα αποψιλωθεί, και θα φτάσει σε τέτοιο βαθμό φτώχειας και ταυτόχρονα ολιγανδρίας, ώστε εκείνος που θα απομείνει και θα διασωθεί από τα χέρια των εχθρών, παραμένοντας στη γη, θα είναι κύριος μιας μόνο δαμάλας και δύο προβάτων, αν και παλαιότερα οι κάτοικοι σε όλη την Ιουδαία συνήθιζαν να κατέχουν και να βόσκουν πάρα πολλά κοπάδια προβάτων καθώς και βοδιών. Επομένως, αυτή είναι σαφής απόδειξη έσχατης φτώχειας. Το ότι θα είναι και απολύτως ελάχιστοι σε αριθμό κατά τόπους, το αποδεικνύει επιπλέον λέγοντας: «Και θα συμβεί, επειδή θα παράγουν πάρα πολύ γάλα, βούτυρο και μέλι θα φάει καθένας που θα έχει απομείνει στη γη». Λέγει ότι από δύο πρόβατα και μία δαμάλα θα υπάρχει τόσο πολύ γάλα, ώστε να αρκέσει σε όλους όσοι έχουν απομείνει μέχρι χορτασμού, εφόσον βεβαίως επιθυμούν να τρέφονται με τροφές από γάλα. Δεν είναι λοιπόν ολοφάνερο ότι θα είναι εντελώς ολιγάριθμοι αυτοί που θα ξεφύγουν από το ξυράφι και θα έχουν παραμείνει σε κάθε τόπο της Ιουδαίας;

Διότι πόσοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί στους οποίους θα αρκούσε για τροφή και χορτασμό το γάλα δύο προβάτων και μιας δαμάλεως; Το ποιο θα είναι λοιπόν το όφελος που θα προκύψει από αυτό για εμάς τους πνευματικούς, μπορεί να το δει κανείς μέσα από τα ίδια τα πράγματα. Όσοι μεν επιδιώκουν την ανυπακοή και υψώνουν υπερήφανα τον αυχένα τους απέναντι στον Θεό, θα λιώσουν από την έλλειψη των πνευματικών αγαθών, και θα γίνουν εντελώς ολιγάριθμοι, και θα βρεθούν να στερούνται παντελώς από κάποιον που γνωρίζει πώς να τους τρέφει προς την νοητή ευεξία και που έχει την ικανότητα να τους ανυψώσει, και μάλιστα πάρα πολύ γρήγορα, «εις άνδρα τέλειον, εις μέτρον ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Οι τέτοιοι άνθρωποι θα ακούσουν τον Θεό να λέει μέσω της φωνής του αγίου: «Ιδού, οι δούλοι μου θα φάνε, εσείς όμως θα πεινάσετε. Ιδού, οι δούλοι μου θα πιουν, εσείς όμως θα διψάσετε». Διότι είναι εξαιρετικά άφθονη η μετοχή σε κάθε αγαθό από τον Θεό για εκείνους που έχουν αποφασίσει να φρονούν τα δικά Του, προς τους οποίους και ο Ίδιος έχει απευθυνθεί λέγοντας: «Φάγετε και πίετε και μεθύστε, οι πλησίον μου». <Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, κάθε τόπος όπου υπάρχουν χίλια κλήματα αξίας χιλίων σίκλων, θα μεταβληθεί σε χέρσο έδαφος και σε αγκάθια· με βέλη και τόξα θα έλθουν εκεί· διότι όλη η γη θα γίνει χέρσα και γεμάτη αγκάθια.> Αυτό θα ήταν έργο του μεγάλου και μεθυσμένου ξυραφιού, και σαφής απόδειξη της ολιγανδρίας του έθνους.

Γι' αυτό λέει: «εκείνη την ημέρα ο Κύριος θα ξυρίσει με το μεγάλο και μισθωμένο ξυράφι» του βασιλιά των Ασσυρίων «όχι μόνο το κεφάλι» που παλαιότερα είχε πλούσια κόμη, όταν οι Ασσύριοι κυριαρχούσαν στην οικουμένη, αλλά «και τις τρίχες των ποδιών», δηλαδή την ανδρική υπόσταση, «και το γένι», δηλαδή τον φυσικό στολισμό που αρμόζει στους ανθρώπους. Ως «μισθωμένο ξυράφι» από τον Κύριο ο προφητικός λόγος ονόμασε κάποιο σκληρό γένος εχθρών, μέσω του οποίου (ο προφήτης) είπε ότι ο Θεός θα ξυρίσει τον βασιλιά των Ασσυρίων, δηλαδή ολόκληρη τη βασιλεία και τη δυναστεία τους, ώστε να αποδειχθεί αυτή ταπεινωμένη, άνανδρη, αστόλιστη και άσχημη. Αυτό ακριβώς πραγματοποιήθηκε με το νεύμα του Θεού και την κρίση Του, όταν επήλθαν οι Μήδοι και κατέλυσαν την εξουσία των Ασσυρίων, και όταν οι Πέρσες ανέλαβαν την κυριαρχία ολόκληρης της Ασίας. Υπερβολική φτώχεια και πενία αινίσσεται με αυτά ο λόγος, αλλά και έλλειψη και σπάνη της τροφής από σιτάρι· διότι το να μην έχει ένας άνθρωπος αγέλες βοδιών, αλλά να κατέχει μόνο μία «δαμάλα», και το να μην έχει ποίμνια «προβάτων», αλλά να «τρέφει μόνο δύο πρόβατα», θα αποτελούσε σύμβολο της έσχατης ανέχειας. Αλλά και το να τρέφεται «με βούτυρο και μέλι καθένας που έχει απομείνει πάνω στη γη», φανερώνει λιμό άρτου.

Αλλά ακόμη κι αν βρισκόταν, λέει, ανάμεσά τους κάποιος λογικός άνδρας που να αξίζει την ονομασία του ανθρώπου, ακόμη και αυτός σπάνια θα έβρισκε ανάμεσά τους μία «δαμάλα ή δύο πρόβατα», εξαιτίας του ότι θα είχε ερημωθεί ολόκληρη η χώρα της ψυχής του. Και αυτός ο προαναφερθείς άνθρωπος δεν θα αποκτήσει τίποτε περισσότερο από τα εν λόγω θρέμματα παρά μόνο τη νηπιώδη τροφή, «γάλα και βούτυρο και μέλι», ώστε να τα καρπωθεί αυτά ο «εναπομείνας» άνθρωπος ανάμεσά τους. Και πάλι, όμως, ποιος θα ήταν ο «εναπομείνας» σε αυτούς, παρά μόνο κάποιος σπάνιος που διασώθηκε από την απώλεια των πολλών και διεφύλαξε τον λογικό του χαρακτήρα, ο οποίος και ο ίδιος, μέσω της ιουδαϊκής διδασκαλίας, αν ποτέ μαθήτευε σε αυτήν, θα αποκτούσε έναν ή δεύτερο γνώριμο, σαν κάποια «δαμάλα βοών και δύο πρόβατα», δηλαδή ήμερα και καθαρά ζώα; Πλην όμως και αυτά σπάνια θα τα βρει, επειδή όλοι οι υπόλοιποι θα έχουν μεταβληθεί σε λύκους ή σκύλους ή άγρια θηρία ή ιοβόλα ερπετά. Γι' αυτό, βρίσκοντας σπάνια κάπου μία «δαμάλα ή δύο πρόβατα», αυτός ο «εναπομείνας άνθρωπος» ανάμεσά τους θα τα «θρέψει» και θα λάβει από αυτά καρπό που δεν θα είναι στερεός ούτε κατάλληλος για τροφή τέλειων ανδρών, αλλά κάποιον γαλακτώδη και κατάλληλο για νήπια, επειδή δεν θα μπορούν να προσφέρουν κάτι καλύτερο από αυτά εξαιτίας της νηπιότητας του νου τους.

Σπανίως δε κάπου και αυτός έτρεφε τη «δαμάλη και τα δύο πρόβατα», εξαιτίας της ερήμωσης που είχε καταλάβει τις ψυχές του πλήθους τους, την οποία παρουσιάζει ο λόγος λέγοντας: «ότι χέρσα και αγκάθια θα γίνει όλη η γη», και πάλι: «όπου υπάρχουν χίλια αμπέλια, θα γίνουν χέρσα και αγκάθια». Αυτά ακριβώς έπαθαν εξαιτίας των αόρατων εχθρών που είχαν πολιορκήσει την ψυχή τους, για τους οποίους αναφέρεται στη συνέχεια: «με βέλος και τόξο θα εισέλθουν εκεί, διότι όλη η γη θα γίνει χέρσα και αγκάθια». Και όχι μόνο «όλη η γη» τους «θα γίνει χέρσα και αγκάθια», αλλά «και κάθε όρος» που παλαιότερα «οργωνόταν», στο οποίο δεν αναμενόταν «φόβος» λόγω του υψηλού και μετέωρου της περιοχής του.

Αυτό, λοιπόν, υπονοώντας λέει: «και πάλι θα παραδοθεί σε λεηλασία, σαν την τερέβινθο και το βελανίδι όταν πέσει από το περίβλημά του». 〈〈ΛΘ΄〉.〉 «Και θα συμβεί την ημέρα εκείνη, ένας άνθρωπος να εκθρέψει μια αγελάδα και δύο πρόβατα· και, λόγω του ότι θα παράγουν άφθονο γάλα, θα φάει βούτυρο, και μέλι θα φάει καθένας που θα έχει απομείνει πάνω στη γη».

Εδώ, αναζητώντας τη δηλούμενη ημέρα, θα μπορούσες να βρεις τον χρόνο της επιφανείας του Σωτήρος μας. Διότι, αφού ο προφήτης είπε «ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό», και πάρα πολλά στο ενδιάμεσο, προαναγγέλλει τα όσα πρόκειται να συμβούν κατά την ίδια εκείνη ημέρα, δηλαδή γύρω στον χρόνο της επιφανείας του Σωτήρος μας. Διότι λέει ότι αόρατες δυνάμεις και κάποιοι νοητοί εχθροί και πολέμιοι, που σύμφωνα με τους κανόνες της αλληγορίας ονομάζονται «μύγες» και «μέλισσες», πρόκειται να επιδράμουν στη χώρα των Ιουδαίων, και ότι ο Κύριος, με το «ξυράφι» των πολεμίων, θα ξυρίσει το ιουδαϊκό έθνος σαν να ήταν ένα μεγάλο σώμα, αφαιρώντας «το κεφάλι, τις τρίχες των ποδιών και τα γένια», και, για να το πούμε συνοπτικά, θα ξυρίσει όλον τον στολισμό τους. Ενώ δε αυτά πρόκειται να συμβούν κατά την προφητευόμενη ημέρα εκείνου που θα γεννηθεί από την παρθένο, προφητεύει ότι ο άνθρωπος που θα διασωθεί από την καταστροφή ολόκληρου του έθνους, δηλαδή καθένας από αυτούς που θα πιστέψει στον Χριστό του Θεού, θα εκθρέψει «μία δαμάλα και δύο πρόβατα», και «επειδή θα παράγουν άφθονο γάλα», «θα τραφεί με βούτυρο και μέλι». Θα κατανοήσεις δε ότι και αυτά, σύμφωνα με τη μυστική θεωρία, έχουν εκπληρωθεί στα πρόσωπα των αποστόλων του Σωτήρος μας.

Καθένας από αυτούς, στις εκκλησίες τις οποίες ίδρυσε με τη δύναμη του Χριστού, αφού εξέθρεψε δύο πρόβατα —δηλαδή δύο τάξεις που δίκην προβάτων προσέρχονται στο ποίμνιο του Χριστού, εκ των οποίων η μεν πρώτη ακόμη κατηχείται, η δε δεύτερη έχει ήδη φωτιστεί μέσω του λουτρού του βαπτίσματος— και επιπλέον αυτών μία «δαμάλα», δηλαδή την εκκλησιαστική εξουσία των προέδρων, με τις ένθεες και λογικές τροφές, αποκόμισε από αυτά γόνιμο «γάλα» και «μέλι», τον καρπό της τροφής για την οποία κοπίασε. Το πώς, λοιπόν, ο θείος λόγος συνηθίζει να παρομοιάζει τα πλήθη των ατελεστέρων με πρόβατα, δεν χρειάζεται καθόλου να το πούμε, καθώς ολόκληρη η Γραφή το διδάσκει. Το πώς όμως παραβάλλει τον πιο τέλειο και τον ηγούμενο της εκκλησίας, που καλλιεργεί πνευματικά τους πολλούς, με το φιλόπονο βόδι, το επιβεβαιώνει ο ιερός απόστολος λέγοντας: «Μήπως για τα βόδια ενδιαφέρεται ο Θεός, ή μήπως το λέει οπωσδήποτε για εμάς; Διότι αυτός που οργώνει οφείλει να οργώνει με ελπίδα, και αυτός που αλωνίζει με την ελπίδα ότι θα μετάσχει στους καρπούς».

Κατά το γράμμα, λοιπόν, αυτά [σημαίνουν]. Κατά διάνοια, όμως, ο λόγος της προφητείας σημαίνει την ευστάθεια, τη γαλήνη και την ειρήνη κάθε ψυχής, η οποία έχει αποδεχθεί τον γεννηθέντα Θεό, τον ίδιο τον Εμμανουήλ. Διότι, εφόσον ο ένας Χριστός και ο λόγος που κηρύχθηκε από αυτόν βασιλεύει στην ψυχή των ανθρώπων, τρέπονται σε φυγή οι προηγούμενοι εχθροί, δηλαδή οι δύο τρόποι της ασέβειας, τόσο εκείνος που υποβάλλει στους ανθρώπους την ειδωλολατρία και την ετεροδοξία των ποικίλων δογμάτων, όσο και εκείνος που ενεργεί τη διαστροφή των ηθών. Αυτών λοιπόν έφεραν τα σύμβολα οι σωματικοί βασιλείς που αναφέρθηκαν παλαιότερα· εκ των οποίων, ο μεν βασιλιάς των Δαμασκηνών αποτελούσε εικόνα της πλάνης των εθνών γύρω από τα είδωλα, ενώ ο άλλος [αποτελούσε εικόνα] εκείνων που αποστάτησαν από την Ιερουσαλήμ, δηλαδή εκείνων που εξέπεσαν από τη λατρεία η οποία ήταν σύμφωνη με τον νόμο του Θεού. Το ότι, βέβαια, αρμόζει να τα εκλαμβάνουμε αυτά αλληγορικά, κατά διάνοια, θα μπορούσε να το μάθει κανείς και από όσα προστίθενται στη συνέχεια, μέσω των οποίων ο λόγος προαναγγέλλει ότι, κατά την ημέρα του Εμμανουήλ, θα επιτεθούν στο έθνος των Ιουδαίων κάποιες μύγες και μέλισσες, οι μεν από την Αίγυπτο, οι δε από τους Ασσυρίους, ... ότι θα ξυρίσει το κεφάλι, τα πόδια και τα γένια, ότι ένας άνθρωπος θα θρέψει «ένα δαμάλι βοδιών και δύο πρόβατα», και κάποια άλλα γεγονότα που θα συμβούν κατά τον ίδιο χρόνο, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν νοούνται κατά λέξη, αλλά κατανοούνται αποκλειστικά και μόνο κατά διάνοια.

Στη συνέχεια αυτών, ας κατανοήσουμε τι και πόσα λέγεται ότι θα συμβούν «εκείνη την ημέρα», δηλαδή, όπως είναι σαφές, κατά τον χρόνο της εμφανίσεως του Εμμανουήλ. «Θα σφυρίξει», λέει, «ο Κύριος στις μύγες, οι οποίες θα κυριεύσουν μέρος του ποταμού της Αιγύπτου, και στη μέλισσα που βρίσκεται στη χώρα των Ασσυρίων· και θα έλθουν και θα αναπαυθούν μέσα στις φάραγγες της χώρας και στις τρύπες των βράχων και στα σπήλαια και σε κάθε ρωγμή και σε κάθε δέντρο. Εκείνη την ημέρα ο Κύριος θα ξυρίσει με το μεγάλο μισθωμένο ξυράφι από την άλλη πλευρά του ποταμού, του βασιλιά των Ασσυρίων, το κεφάλι, και θα αφαιρέσει τις τρίχες των ποδιών και τα γένια. Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, ένας άνθρωπος να τρέφει μία δαμάλα και δύο πρόβατα· και, επειδή αυτά θα παράγουν πάρα πολύ γάλα, θα τρώει βούτυρο, διότι βούτυρο και μέλι θα τρώει καθένας που θα έχει απομείνει πάνω στη γη. Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, κάθε τόπος όπου υπήρχαν χίλια κλήματα αξίας χιλίων σίκλων, να μετατραπεί σε χέρσα γη και αγκάθια· με βέλη και τόξα θα εισέλθουν εκεί, διότι όλη η γη θα είναι χέρσα και γεμάτη αγκάθια· και κάθε βουνό που καλλιεργείται, θα οργωθεί· δεν θα φτάσει εκεί φόβος, διότι από χέρσα γη και αγκάθια θα μετατραπεί σε βοσκότοπο προβάτων και σε μέρος όπου θα πατούν τα βόδια». Τόσα πολλά περιέχει η παρούσα προφητεία ότι θα συμβούν κατά την ημέρα του Εμμανουήλ· και ποια πνευματική θεώρηση αυτά ενέχουν, είναι ώρα πλέον να το εξετάσουμε, αναπτύσσοντας συνοπτικά το νόημά τους. «

Ή αλλιώς, ερμηνεύοντας αλληγορικά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι με τον εναπομείναντα επί της γης υπαινίσσεται τον χορό των προερχόμενων από την περιτομή αποστόλων και ευαγγελιστών που πίστεψαν στον Σωτήρα και Κύριό μας, από τους οποίους ο καθένας, έχοντας γίνει «υπόλειμμα κατά την εκλογή της χάριτος», και γι' αυτόν τον λόγο ονομαζόμενος «ο εναπομείνας επί της γης», λέγεται ότι θα θρέψει «μια δαμάλα από τα βόδια και δύο πρόβατα», τρία δηλαδή τάγματα σε κάθε εκκλησία, ένα μεν αυτό των ηγουμένων, δύο δε αυτά των κατωτέρων, καθώς ο λαός της Εκκλησίας του Χριστού είναι διαιρεμένος σε δύο τάγματα, τόσο σε αυτό των πιστών όσο και σε εκείνων που δεν έχουν ακόμη αξιωθεί την «παλιγγενεσία διά του λουτρού», στους οποίους λέει και ο θείος απόστολος: «γάλα σας πότισα, όχι στέρεη τροφή». Εκείνους δε που βρίσκονται ήδη σε πιο τέλεια πνευματική κατάσταση τους αποκαλεί εύλογα «δαμάλα βοών», επειδή τυγχάνουν γεννήματα τελειότερων βοδιών, όπως ήταν και ο ίδιος ο απόστολος, λέγοντας για τον εαυτό του και για εκείνους που κοπίαζαν παρόμοια με αυτόν: «Μήπως για τα βόδια ενδιαφέρεται ο Θεός; Ή μήπως το λέει εξ ολοκλήρου για εμάς;». Και θα μπορούσε ολόκληρο το τάγμα των προεστώτων της Εκκλησίας, στους οποίους έχει ανατεθεί να οργώνουν και να καλλιεργούν τις ψυχές των ανθρώπων, να ονομάζεται «δαμάλα βοών», τυγχάνοντας γέννημα των αποστολικών τρόπων και διδασκαλιών, οι οποίοι λέγεται ότι θα προοδεύσουν τόσο πολύ στην αρετή, ώστε χάρη στην πολυκαρπία τους να προσφέρουν μέσω των εισαγωγικών διδασκαλιών τόσο πολύ γόνιμο και λογικό γάλα, ώστε να τρέφονται από αυτούς αναρίθμητοι άλλοι.

Αλλά επειδή τόσα πολλά πρόκειται να συμβούν κατά την ημέρα του Εμμανουήλ σχετικά με το ιουδαϊκό έθνος, σύμφωνα με την άλλη ερμηνεία λέγεται ότι θα είναι πολύ σπάνιος «αυτός που θα απομείνει» από αυτούς, για τον οποίο λέει ο απόστολος: «έχει απομείνει ένα υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος», ο οποίος βέβαια «θα θρέψει μια δαμάλα και δύο πρόβατα, και επειδή θα παράγουν πάρα πολύ γάλα, θα φάει βούτυρο και μέλι». Τέτοιος ακριβώς αποδείχθηκε σε εμάς, σύμφωνα με τη δεύτερη ερμηνεία, ολόκληρος ο αποστολικός χορός των μαθητών του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Και όπως προφητεύεται ότι «αυτός που θα απομείνει» θα είναι τέτοιος, έτσι, ενώ ολόκληρη η χώρα του ιουδαϊκού έθνους και ο αμπελώνας τους θα έχουν μεταβληθεί σε χέρσα γη και αγκάθια και για τον λόγο αυτό θα έχουν παραδοθεί στους εχθρούς, αντίθετα από την άλλη πλευρά προφητεύεται ότι «κάθε βουνό που οργώνεται, θα οργωθεί». Θεωρώ δε ότι με αυτόν τον τρόπο υπονοείται η Εκκλησία του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, για την οποία και ο Ίδιος λέει: «δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό» (διότι θεωρώ ότι μέσω αυτών των λόγων ονομάζεται βουνό το εξυψωμένο, μετέωρο και υψιπετές πολίτευμα της Εκκλησίας). Αυτό λοιπόν, λέει, «το βουνό που οργώνεται, θα οργωθεί», έτσι ώστε «να μην έρθει εκεί φόβος», αλλά και θα μεταβληθεί σε τέτοιο βαθμό από την προηγούμενη ερημιά, τη χέρσα γη και τα αγκάθια, ώστε να καταστεί κατάλληλο «για βοσκή προβάτων και για πάτημα βοδιών».

Και κατά την ημέρα εκείνη, ο άνθρωπος θα θρέψει μια δαμάλα και δύο πρόβατα· και από το άφθονο γάλα που θα πιει, βούτυρο και μέλι θα φάει καθένας που θα έχει απομείνει πάνω στη γη. Και κατά την ημέρα εκείνη, κάθε τόπος όπου θα υπάρχουν χίλια κλήματα αξίας χιλίων σίκλων, θα μεταβληθεί σε χέρσα γη και αγκάθια· με βέλος και τόξο θα μπαίνουν εκεί, διότι όλη η γη θα είναι χέρσα και αγκάθια· και κάθε βουνό που οργωνόταν, θα οργωθεί· και δεν θα έλθει εκεί φόβος· διότι από χέρσα γη και αγκάθια θα μεταβληθεί σε βοσκότοπο προβάτων και σε καταπάτημα βοδιών.

Και θα συμβεί κατ' εκείνη την ημέρα, να τρέφει ένας άνθρωπος μια δαμάλα και δύο πρόβατα. Και θα συμβεί, από την άφθονη παραγωγή γάλακτος, να τρώει βούτυρο, διότι βούτυρο και μέλι θα τρώει καθένας που θα έχει απομείνει πάνω στη γη. Αυτά καταδεικνύουν, όπως ανέφερα προηγουμένως, μεγάλη ερήμωση. Διότι η γη που παρήγαγε σιτάρι και κριθάρι, αφού ερημωθεί από τους ανθρώπους, θα παρέχει άφθονη βοσκή στα πρόβατα, και τόσο άφθονη, ώστε εξαιτίας της πλουσιοπάροχης αυτής τροφής να αρκούν δύο μόνο πρόβατα και μία δαμάλα για να παρέχουν στον κάτοχό τους πηγές γάλακτος. Επομένως, η αφθονία της τροφής των άλογων ζώων αποτελεί το μεγαλύτερο τεκμήριο της ερήμωσης των ανθρώπων. Αλλά και το μέλι αυτό ακριβώς υπονοεί· διότι οι μέλισσες συνηθίζουν να συχνάζουν στα ερημικά μέρη και εκεί όπου μπορούν να απολαμβάνουν άφθονη νομή και όπου δεν υπάρχει κανείς για να τις ενοχλεί.