Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 9:12

Διότι τα μεν θηρία, όταν γευθούν ανθρώπινη σάρκα, γρήγορα σταματούν, αισθανόμενα αποστροφή για την αηδιαστική τροφή. Οι πονηροί όμως και οι φθονεροί, καταβροχθίζοντας ολοκληρωτικά τον πιστό με τις λοιδορίες, δεν χορταίνουν. Ας προφυλαχθούμε, αδελφοί, μήπως, χλευάζοντας και συκοφαντώντας τους ομοπίστους μας, βρεθούμε μαζί με τους ανόμους. «Δεν θα λάβουν γνώση όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;», είτε είναι αιρετικοί είτε ομόπιστοι, «οι οποίοι καταβροχθίζουν τον λαό μου». Και ότι ομόπιστοι καταβροχθίζουν ομοπίστους, το λέει ο απόστολος: «Εάν όμως δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον, προσέχετε μήπως αφανιστείτε μεταξύ σας». Παρομοιάζοντας αυτούς που καταβροχθίζουν τον λαό με αλλόφυλα έθνη, τους Σύρους και τους Έλληνες, ο Ησαΐας έλεγε: «Θα φέρω τη Συρία από την ανατολή και τους Έλληνες από τη δύση του ηλίου, αυτούς που καταβροχθίζουν τον λαό μου με ορθάνοιχτο στόμα». Αλλά, ακόμη και αν εξαιτίας των αμαρτιών μας καταβροχθιζόμαστε από τους εχθρούς σαν από λιοντάρια, όμως χάρη στην ευσέβειά μας προς τον Θεό θα τύχουμε δικαιώσεως.

Κατά τον καιρό της κρίσεως, ωστόσο, όταν επιβάλει το χέρι Του πάνω στον λαό, λέγεται ότι και τα όρη θα παροξυνθούν, υποδηλώνοντας ο λόγος ότι ολόκληρη η κτίση συμμετέχει στην τιμωρία των αμαρτωλών. Διότι, όπως κατά τις πληγές των Αιγυπτίων, ο πόλεμος εναντίον τους προερχόταν από παντού (από τον αέρα, από τη γη, από το ύδωρ), έτσι και τώρα, όταν ο Κύριος επιβάλει το χέρι Του επί του λαού για να τον πατάξει, και τα όρη θα παροξυνθούν, και τα πτώματα του λαού, που εξαιτίας της ατιμίας τους θα κείτονται στη μέση του δρόμου σαν κοπριά, θα καταπατηθούν. — Αναλογίσου εκείνους που περιέπεσαν σε αμαρτίες, που παρέμειναν προσκολλημένοι στα πράγματα του παρόντος βίου και καταπατούνται από τις αντίθετες δυνάμεις, για τους οποίους, εξαιτίας της αμετανόητης καρδιάς τους, ο λόγος του Κυρίου αναφέρει ότι δεν θα αποτραπεί ο θυμός Του, αλλά το χέρι Του θα παραμένει ακόμη ψηλά, δηλαδή υψωμένο για εκδίκηση (ονομάζοντας «χέρι» την κολαστική δύναμη, σύμφωνα με τον Ιώβ: «Διότι χέρι Κυρίου είναι αυτό που με άγγιξε»)· όπως επίσης και ο διάβολος χρησιμοποιεί τη λέξη «χέρι» για τον καιρό της τιμωρίας: «Αντίθετα, άπλωσε το χέρι σου και άγγιξε τα οστά του».

Και θα συντρίψει ο Θεός όσους εξεγείρονται στο όρος Σιών εναντίον του, και θα διασκορπίσει τους εχθρούς του, τη Συρία από την ανατολή του ηλίου και τους Έλληνες από τη δύση του ηλίου, εκείνους που καταβροχθίζουν τον Ισραήλ με ορθάνοιχτο το στόμα.

Υπόσχεται, λοιπόν, να τους συντρίψει και να καταβάλει όλους όσοι εγείρονται κατά του όρους Σιών, και να διαλύσει την ασεβή τους συμφωνία εναντίον της αλήθειας. Οι εχθροί δε είναι οι Σύροι και οι Έλληνες· οι μεν κατέχουν τα μέρη προς ανατολάς του ηλίου, οι δε προς δυσμάς. Γι' αυτόν τον λόγο θα διασκορπιστούν, επειδή κατέτρωγαν με όλο τους το στόμα τον Ισραήλ.

Ως στόμα εννοεί εδώ τη σοφιστική δύναμη του λόγου, την οποία είχαν καταχραστεί στο έπακρο για να επιβουλευτούν όσους είχαν πιστέψει στον Θεό με απλότητα. «Παρ' όλα αυτά δεν υποχώρησε ο θυμός, αλλά το χέρι είναι ακόμη υψωμένο. Και ο λαός δεν επέστρεψε, έως ότου δέχθηκε πλήγμα· και δεν αναζήτησαν τον Κύριο των δυνάμεων». Παρ' όλα αυτά, επειδή οι εχθροί του Θεού δεν κατανύχθηκαν ακόμη αν και μαστιγώνονταν, ο θυμός δεν έχει ακόμη υποχωρήσει, αλλά το χέρι, δηλαδή η τιμωρητική δύναμη, παραμένει υψωμένο πάνω σε όσους δεν μετανοούν για την κακία και την πονηριά που διέπραξαν. —Επειδή, λοιπόν, ο λαός αυτός δεν θεραπεύεται μέσω του λόγου, αλλά μέσω του πλήγματος, έχει γραφτεί: Και όλος ο λαός δεν επέστρεψε, έως ότου δέχθηκε πλήγμα.

Όσοι λοιπόν, λέει, τα λένε αυτά με αλαζονεία και υψηλοφροσύνη στην καρδιά, θα γνωρίσουν, δηλαδή θα μάθουν πάλι, πού τελικά θα οδηγήσει η σκέψη τους, και ότι το σχέδιό τους θα καταλήξει και πάλι σε όλεθρο. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι, μετά την καταστροφή του Σενναχηρείμ, στα χρόνια του Ιερεμία, ο Ναβουχοδονόσορ πολέμησε την Ιουδαία και την κυρίευσε ολόκληρη κατά κράτος και λεηλάτησε τη Σαμάρεια, καθώς και την ίδια την Ιερουσαλήμ. Επομένως λέει ο προφήτης Ιερεμίας: «Επικατάρατος εκείνος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο. Και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του». Διότι κανείς δεν πρόκειται να διασώσει αυτόν που έχει περιπέσει στη θεία οργή. «Διότι το υψωμένο χέρι ποιος θα το αποτρέψει;» σύμφωνα με το γεγραμμένο; <Και θα συντρίψει ο Θεός εκείνους που επαναστατούν εναντίον του όρους Σιών και θα σκορπίσει τους εχθρούς: τη Συρία από την ανατολή του ηλίου, και τους Έλληνες από τη δύση του ηλίου, αυτούς που καταβροχθίζουν τον Ισραήλ με όλο τους το στόμα.> Όταν ο Θεός πλήττει εξαιτίας πολλών αμαρτιών, επιφέρει τη θεραπεία σε αυτούς που έχουν υποφέρει, ώστε να καθίσταται φανερό ότι με κάθε τρόπο τους καλεί σε μετάνοια, δηλαδή τόσο μέσω του πόνου όσο και μέσω της παρηγοριάς. Κάτι τέτοιο επαγγέλλεται και τώρα σε αυτούς που υπέστησαν τη λεηλασία. Το προκείμενο χωρίο επιδέχεται ιστορική ερμηνεία, την οποία είναι αναγκαίο, όπως είπα, να εκθέσω με συντομία.

Η Συρία από την ανατολή του ηλίου, και οι Έλληνες από τη δύση του ηλίου. Διότι ο Αντίοχος ήταν Έλληνας στο γένος, ορμώμενος από τη Μακεδονία. Και αυτή βρίσκεται προς δυσμάς. Διότι η χώρα των Μακεδόνων είναι μέρος της Δύσης, μάλιστα όταν νοείται σε σύγκριση, ως προς τη θέση, με εκείνες της ανατολής του ηλίου. Σύροι δε είναι αυτοί και Δαμασκηνοί. Επειδή δε αναφέρει για τους Έλληνες ότι καταβροχθίζουν τον Ισραήλ με όλο τους το στόμα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Αντίοχος συμπεριφέρθηκε με ωμότητα και απανθρωπιά στους Ιουδαίους, και σκότωσε αναρίθμητους με οικτρό και ελεεινό τρόπο, τότε που άθλησαν και οι Μακκαβαίοι, και επιτεύχθηκαν τα σεμνά νικητήρια εκείνων των ανδρών. Αυτά τα εξιστορεί ο Ιώσηπος στο βιβλίο του περί αυτών. Όμως οι απόγονοι των Ελλήνων καταβροχθίζουν τον Ισραήλ και με άλλον τρόπο, και είναι αναγκαίο να πούμε πώς. Διότι οι ποιητές και οι ρήτορες ανάμεσά τους, έχοντας φτάσει στο άκρο της ευγλωττίας, και όντας ικανότατοι και σοφοί στους λόγους, παρασύρουν κάποιες φορές τον νοητό Ισραήλ, δηλαδή τον νου που βλέπει τον Θεό, και εξαπατούν αυτούς που ήδη έχουν πιστέψει στον Χριστό, ώστε να επιλέξουν μαζί με αυτούς να προσκυνούν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Αυτοί καταβροχθίζουν με όλο τους το στόμα τον Ισραήλ, και δεν πρέπει να τους δίνουμε προσοχή.

Διότι, εάν η λαμπρότητα του λόγου φαίνεται να συμπορεύεται με τα αγαθά έργα, θα είναι και αποδεκτή και ευάρεστη στον Θεό. Εάν όμως είναι κενή και απομονωμένη, τι άλλο θα μπορούσε να είναι πλέον, παρά, όπως λέει ο σοφότατος Παύλος, «χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει;» <Παρ' όλα αυτά, ο θυμός δεν αποστράφηκε, αλλά το χέρι παραμένει υψωμένο. Και ο λαός δεν επέστρεψε μέχρι που χτυπήθηκε, και τον Κύριο δεν τον αναζήτησαν.> Διότι ο Θεός των όλων έσωσε τον Ισραήλ, παρόλο που αμάρτανε, και του χάρισε τη βοήθειά Του, ώστε να γίνουν ισχυρότεροι και από εκείνους από τη γειτονική Συρία, και από εκείνους από τη δύση, οι οποίοι τον κατέτρωγαν με ολάνοιχτο στόμα. Πλην όμως, ο θυμός του Κυρίου εναντίον τους, λέει, δεν αποστράφηκε, δηλαδή δεν σταμάτησε, αλλά μάλλον το χέρι Εκείνου που χτυπά παρέμεινε υψωμένο, όντας προφανώς έτοιμο να τους καταφέρει και άλλες πληγές. Για ποια αιτία; Διότι, λέει, ο λαός δεν επέστρεψε, ούτε απείχε από τα δικά του αμαρτήματα.

Είτε δηλαδή, όταν ο ασεβής κυριαρχήσει επί των πενήτων, καθένας που το υφίσταται αυτό, έχοντας βρεθεί υπό την εξουσία και την τυραννία εκείνου, θα σκύψει και θα πέσει· δηλαδή θα ταπεινωθεί και θα κείτεται κατά κάποιον τρόπο στη γη, μοιάζοντας με αυτούς που έχουν πεθάνει στον πόλεμο. Ή ο ίδιος ο ασεβής, όταν κυριαρχήσει επί των φτωχών, δηλαδή των αδυνάτων, θα πέσει· όπως ακριβώς και ο Σατανάς, όταν κυριάρχησε επί των πενήτων, τότε ταπεινώθηκε. <Διότι είπε στην καρδιά του: Ο Θεός έχει ξεχάσει.> (L f. 72.) Νόμισε δε και ο Σατανάς ότι θα κατακυριεύσει τους πένητες, θεωρώντας ότι ο Θεός δεν επιβλέπει πλέον τη γη, αλλά ότι έχει αποστρέψει τελείως το πρόσωπό Του και δεν φροντίζει αυτούς που βρίσκονται σε αυτήν. <Ας υψωθεί το χέρι σου.> (A f. 72, B f. 40·) Ας πατάξει, λέει, το χέρι σου και ας υψωθεί λοιπόν, επιφέροντας σε όσους σφάλλουν τη μάστιγα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Παρά ταύτα όλα, ο θυμός δεν αποστράφηκε, αλλά το χέρι είναι ακόμη υψωμένο»· διότι πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, υψώνεται ψηλά το χέρι αυτών που κτυπούν. Είτε κατανοήσεις έτσι τον στίχο, είτε και με διαφορετικό τρόπο, χέρι του Θεού είναι η παντοδύναμη, ζωντανή και ενυπόστατη δύναμή Του, δηλαδή ο Υιός, ο οποίος, αφού υψώθηκε για εμάς και υπέμεινε τον τίμιο σταυρό, δοξάστηκε. Διότι έτσι κατήργησε το κράτος του θανάτου και επανέφερε την ανθρώπινη φύση από τη φθορά στην αφθαρσία και την αθανασία· επειδή τα πάντα κατεργάζεται μέσω του Υιού.

Διότι όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και η επιτίμηση έχει χαρακτήρα πατρικό· κάθε ψυχή δε που παραμένει ανουθέτητη, είναι αθεράπευτη. Επομένως, δεν είναι βαρύ το να δεχθεί κανείς πλήγμα, αλλά βαρύτερο είναι το να μη συνετιστεί από το πλήγμα. Αναφέρει κάποιος από τους προφήτες, μιλώντας για τον Ισραήλ, που είχε σκληρή και απερίτμητη καρδιά: «Κύριε, τους μαστίγωσες και δεν πόνεσαν· τους παιδαγώγησες και δεν θέλησαν να δεχθούν την παιδαγωγία»· και πάλι: «Και ο λαός δεν επέστρεψε, έως ότου επλήγη»· και: «Γιατί αποστράφηκε ο λαός μου με πονηρή αποστροφή, από την οποία θα συντριβεί ολοκληρωτικά και θα καταστραφεί;»

Και αυτός μεν αναχωρούσε, τρέφοντας τέτοια προθυμία και προχωρώντας κατευθείαν στην ακμή του κινδύνου. Όμως η υπερκείμενη όλων χείρα και βουλή του Θεού ήταν ακόμη υψωμένη, και ο θυμός του Υψίστου δεν είχε αποστραφεί, όπως φάνηκε, εξαιτίας όλων όσων οι Βλάχοι, αφού ενδυναμώθηκαν, είχαν προηγουμένως διαπράξει. Και έτσι τα μάτια του κυβερνήτη κοίταζαν προς τους αποστάτες που τον εξόργιζαν, και στον νου του τα όσα συνέβαιναν μακριά σχηματίζονταν καθαρά, ενώ αυτόν που επρόκειτο να τον ανατρέψει από την εξουσία, αν και βρισκόταν δίπλα του και ήταν στενός συνεργάτης του, τον παρέβλεπε, και το εμπόδιο που βρισκόταν μέσα στο ίδιο του το σπίτι το προσπερνούσε σαν να μην τον ενοχλούσε. Και αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο, επειδή και τις κακίες που παραφυτρώνουν δίπλα στις αρετές, παρότι βρίσκονται πολύ κοντά και αναπτύσσονται μάλιστα παράλληλα, οι περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουμε ή καταφέρνουμε να μην τις βλέπουμε όπως θα έπρεπε. Αφήνω κατά μέρος ότι η φύση έχει κατά κάποιον τρόπο αποτυπώσει και εμφυτεύσει μέσα μας το πάθος για τους οικείους, και συνδέοντάς μας με την αγάπη μάς εξαναγκάζει συχνά να υποχωρούμε και να δείχνουμε επιείκεια στις φαύλες συνήθειες και πράξεις του εαυτού μας και των φίλων μας, και μας καθιστά απρόθυμους να υπακούσουμε εύκολα σε εκείνους που μιλούν μάταια στα αυτιά μας σαν σε τρύπιο πιθάρι και μας υποδεικνύουν τις πράξεις εκείνων προς τους οποίους τρέφουμε συμπάθεια.

Και τι δεν θα μπορούσε να καταφέρει ένας πράκτορας που έχει την εξουσία να ταπεινώνει τον έναν και να ανυψώνει τον άλλον, και που έχει τόση επιρροή στην καρδιά του βασιλιά εξαιτίας της ζύμης των Φαρισαίων και της υποκρισίας, με την οποία έχει ζυμώσει ολόκληρο τον εαυτό του, αυτός που δεν έχει τίποτα το άζυμο της ειλικρίνειας και της αλήθειας; Μετά από όλα αυτά δεν απομακρύνθηκε ο θυμός του, όπως λέει ο άγιος Ησαΐας, αλλά το χέρι του παραμένει ψηλά, και αυτός ακόμη και τώρα σκέφτεται να ξαναστείλει τον Λάζαρο μαζί με κάποιους αποστάτες κατοίκους του χωριού, τους οποίους δίδαξε τι πρέπει να πουν, προσπαθώντας να καταστήσει τη διαταγή της χρηστότητας του βασιλιά σχετικά με το χωρίο άχρηστη για την εκκλησία, και τη δική σας υποστήριξη κενή και ανώφελη για εμάς. Μάλλον επιδιώκει να πείσει τον βασιλιά με τα ψέματα που λέει από μόνος του, να απορρίψει τις διαταγές για την ανταλλαγή και να θεωρήσει τον χρυσόβουλλο λόγο που εκδόθηκε για αυτές ως ιστό αράχνης. Και οργανώνει συνωμοσίες, σκάβει λάκκους και συζητά πώς να κρύψει παγίδα, λέγοντας, ποιος θα τον δει; Και γενικώς μας μεταχειρίζεται σαν να είμαστε κάποιοι ετερόδοξοι. Έπειτα, δεν είναι φοβερό εάν αυτός μείνει ακούραστος και αλύγιστος στην κακία, ενώ η δική σας αγαθότητα θα αποκάμει στο να πράττει το καλό, και θα φανεί ότι ο κοσμοκράτορας έχει μεγαλύτερη δύναμη από τον Παντοκράτορα; Εγώ τουλάχιστον έτσι νομίζω.