Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 9:3

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 Αυτό πιες πρώτα· κάνε το γρήγορα, χώρα του Ζαβουλών, γη του Νεφθαλείμ, και οι υπόλοιποι της παραλίας, και πέραν του Ιορδάνου, Γαλιλαία των εθνών. Ο λαός που πορεύεται στο σκοτάδι, δείτε μέγα φως· όσοι κατοικείτε σε χώρα και σκιά θανάτου, φως θα λάμψει πάνω σας. Το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο οδήγησες με την ευφροσύνη σου· και θα ευφρανθούν ενώπιόν σου, όπως ευφραίνονται εκείνοι κατά τον θερισμό, και όπως ακριβώς χαίρονται όσοι μοιράζονται τα λάφυρα. Διότι αφαιρέθηκε ο ζυγός που βρισκόταν πάνω τους και η ράβδος που ήταν στον τράχηλό τους. Διότι συνέτριψε τη ράβδο των καταπιεστών, όπως κατά την ημέρα της Μαδιάμ. Επειδή κάθε στολή που συγκεντρώθηκε με δόλο και ιμάτιο με ανταλλαγή θα τα αποτίσουν· και θα επιθυμήσουν να είχαν καεί στη φωτιά. Διότι Παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, Υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο του, και το όνομά του καλείται: Μεγάλης βουλής Άγγελος. Διότι θα φέρω ειρήνη στους άρχοντες, ειρήνη και υγεία σε αυτόν. Μεγάλη είναι η εξουσία του και η ειρήνη του δεν έχει όριο. Επί του θρόνου του Δαβίδ και επί της βασιλείας του, για να την ανορθώσει και να την στηρίξει με κρίση και με δικαιοσύνη από τώρα και έως τον αιώνα. Ο ζήλος του Κυρίου Σαβαώθ θα τα επιτελέσει αυτά.

Έπειτα, ο λόγος μεταβαίνει στο ίδιο το πρόσωπο του Κυρίου. Τι λέγοντας; «Το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο οδήγησες στην ευφροσύνη σου». Διότι δεν δέχθηκαν όλοι τον λόγο, αλλά οι περισσότεροι ακολούθησαν Εκείνον που τους καλεί στην αιώνια ευφροσύνη, οι οποίοι και θα ευφρανθούν ενώπιον του Θεού, όπως αυτοί που ευφραίνονται κατά τον θερισμό. Διότι ό,τι σπείρει ο καθένας, αυτό και θα θερίσει.

Κατά την ημέρα, λοιπόν, της ανταποδόσεως, εκείνοι που δέχθηκαν τον λόγο και καρποφόρησαν αναλόγως με όσα είχαν προηγουμένως καταβάλει εδώ, λαμβάνοντας από τον δίκαιο Κριτή τις ανταμοιβές, θα ευφρανθούν όπως ευφραίνονται εκείνοι κατά τον θερισμό και με τον τρόπο που χαίρονται όσοι μοιράζονται λάφυρα.

Αυτοί μεν που ευφραίνονται κατά τον θερισμό, αντλούν από τους δικούς τους κόπους την πηγή της ευφροσύνης· αυτοί δε που πλουτίζουν από λάφυρα, δέχονται αθρόα την αφορμή του πλούτου. Γι' αυτόν τον λόγο ανέφερε και τα δύο: και τα αγαθά που δίδονται ως ανταπόδοση, και εκείνα που πρόκειται να δοθούν κατά χάριν από τον Μεγαλόδωρο. Διότι έχει αφαιρεθεί ο ζυγός που βάραινε τα έθνη, αποτίναξαν τον βαρύ ζυγό εκείνου που τους είχε υποζεύξει στη δουλεία της αμαρτίας και με ράβδο έκαμπτε τον τράχηλό τους, έτσι ώστε, έχοντας εναποθέσει το αποστολικό κήρυγμα μέσα στην ψυχή τους, να μην υποκύψουν πλέον στη δουλεία της αμαρτίας.

Αυτό όμως θα συμβεί, λέει, μέχρι ενός καιρού, δηλαδή, δεν θα φτάσει τώρα στο τέλος του. Τότε δηλαδή που έγινε και ο λόγος της προφητείας γι' αυτούς. Αλλά στον κατάλληλο καιρό, κατά τον οποίο θα ανατείλει σε αυτούς που βρίσκονται στη γη ο Εμμανουήλ. Διότι τότε κλήθηκε το πλήθος των εθνών. <Αυτό πρώτα πιες, κάνε το γρήγορα, χώρα του Ζαβουλών, γη του Νεφθαλείμ, οδός της θάλασσας, και οι υπόλοιποι που κατοικούν στην παραλία και πέραν του Ιορδάνου, Γαλιλαία των εθνών. Ο λαός που πορεύεται στο σκοτάδι, δείτε φως μέγα. Εσείς που κατοικείτε σε χώρα και σε σκιά θανάτου, φως θα λάμψει πάνω σας· το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο οδήγησες στην ευφροσύνη σου· και θα ευφρανθούν ενώπιόν σου όπως αυτοί που ευφραίνονται κατά τον θερισμό, και όπως εκείνοι που μοιράζονται τα λάφυρα.> Λέγοντας ότι θα καταπιεστούν με σκληρή πείνα και μάλιστα με ανέχεια όσοι επέλεξαν να απειθήσουν στον Εμμανουήλ, έχοντας προαναφέρει ότι δεν θα περιέλθουν σε ανέχεια αυτοί που βρίσκονται σε στενοχώρια μέχρι ενός καιρού, σύμφωνα βέβαια με το νόημα που έχει ήδη αποδοθεί προηγουμένως. Αρχίζει να φανερώνει και ποιοι είναι αυτοί που πίστεψαν πρώτοι και έγιναν η απαρχή εκείνων που κλήθηκαν στην επίγνωση του Εμμανουήλ, ο οποίος λέει: Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός, ο οποίος και έγινε για σημεία και τέρατα στον οίκο του Ισραήλ από τον Κύριο Σαβαώθ, ο οποίος κατοικεί στο όρος Σιών.

Λέει δε ότι κατοικούν σε χώρα και σκιά θανάτου, επειδή δεν υπάρχει σε αυτούς, δηλαδή στις χώρες τους, τίποτε άλλο εκτός από απόλυτη ομίχλη και σκοτάδι, το νοητό προφανώς, και ότι βρίσκονται σε κατάσταση όμοια με τους νεκρούς, αν και ζουν ακόμη. Διότι η σκιά των σωμάτων μιμείται οπωσδήποτε τα σχήματά τους και δεν διαφέρει απολύτως σε τίποτε, όσον αφορά την ομοιότητα ως προς το σχήμα εννοώ· το να μη γνωρίζει όμως κανείς τον κατά φύσιν και αληθινό Θεό, είναι κατά κάποιον τρόπο μίμημα και σκιά θανάτου. Αλλά σε όσους έπασχαν από αυτά ανέτειλε φως, μετά προφανώς τα όσα έπραξε ο Χριστός και το ευαγγελικό θέσπισμα. Από εκεί προήλθε το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο επανέφερες με την ευφροσύνη σου. Διότι είναι πάρα πολλοί οι καλεσμένοι από τα έθνη σε σύγκριση με αυτούς που πίστεψαν από τον Ισραήλ. Επομένως, είδε μέγα φως, λέει, το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο επανέφερες με την ευφροσύνη σου. Και το «επανέφερες» το έχει θέσει αντί του «ανεκάλεσες» και «ελύτρωσες», σαν να είχαν γίνει αιχμάλωτοι από τη διαβολική πλεονεξία. «Αυτοί θα ευφρανθούν ενώπιόν σου, όπως ευφραίνονται εκείνοι κατά τον θερισμό, και όπως ακριβώς εκείνοι που μοιράζονται τα λάφυρα». Θα κατανοήσουμε δε με δύο τρόπους τη σημασία των προκειμένων.

Διότι, αν οι θεσπέσιοι μαθητές είναι εκείνοι που ευφραίνονται στον θερισμό και μοιράζονται τα λάφυρα, λέμε ότι, συγκεντρώνοντας τους εθνικούς σαν σιτάρι στη δεσποτική αποθήκη, και αποκόπτοντάς τους από την αρχαία πλάνη, ευφραίνονται με τον ίδιο τρόπο όπως αυτοί που θερίζουν στους αγρούς· αρπάζοντας δε, σαν από τυραννική πλεονεξία, αυτούς που είχαν εξαπατηθεί από τον Σατανά, και μεταφέροντάς τους μέσω της πίστης στην ευσέβεια, χαίρονται σαν αυτούς που μοιράζονται τα λάφυρα. Διότι άλλοι έπειθαν αυτούς και άλλοι εκείνους· και για τον καθένα το κέρδος ήταν οι σωσμένοι, όπως ακριβώς για τους νικητές τα λάφυρα του πολέμου. Αν πάλι πει κανείς ότι αυτά έχουν ειπωθεί για εκείνους που πίστεψαν, ας σκεφτούμε ότι, κατά τον καιρό της πλάνης τους, ενώ δεν είχαν κανέναν καρπό δικαιοσύνης, απέκτησαν πλούσιο αυτόν τον καρπό πιστεύοντας στον Χριστό. Αλλά, ενώ παλαιότερα λεηλατούνταν και διαρπάζονταν από τα δαιμόνια και τον Σατανά, νίκησαν μέσω του Χριστού εκείνους που τους σκύλευαν παλαιότερα, και αποδείχθηκαν ανώτεροι από την κακία εκείνων. Επομένως, ευφραίνονται και αυτοί, όπως λέει ο προφήτης, σαν αυτούς που ευφραίνονται κατά τον θερισμό, και με τον τρόπο εκείνων που μοιράζονται λάφυρα. <Διότι θα αφαιρεθεί ο ζυγός που βρίσκεται πάνω τους, και η ράβδος που είναι στον τράχηλό τους.

Σε αυτή τη χώρα, πρώτα, απέκτησε πάρα πολύ λαό, ώστε να εκλέξει και τον αποστολικό χορό από αυτούς. Γι' αυτό στη συνέχεια αναφέρεται: «το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο κατήγαγες στην ευφροσύνη σου». Αντί του «κατήγαγες», οι υπόλοιποι μετέφρασαν «εμεγάλυνας». Αν, λοιπόν, όλοι όσοι κατοικούσαν στη Γαλιλαία είχαν πιστέψει στον Χριστό του Θεού, ο παρών λόγος θα είχε κάνει μνεία σε όλους· τώρα όμως, επειδή πάρα πολλοί μεν πίστεψαν, αλλά περισσότεροι παρέμειναν στην απιστία, εύλογα αναφέρεται ότι «το μεγαλύτερο μέρος του λαού» συμμετείχε στη σωτήρια ευφροσύνη. Διαμέσου αυτών υποδηλώνει, ως προς την προφανή έννοια των λέξεων, την πράξη του Σωτήρα μας που αναφέρεται στο Ευαγγέλιο, κατά την οποία άλλοτε μεν, με πέντε άρτους, έθρεψε πλήθος περίπου πεντακισχιλίων ανδρών στην εν λόγω χώρα, άλλοτε δε, με επτά άρτους, έθρεψε «τετρακισχιλίους άνδρες χωρίς τα παιδιά και τις γυναίκες». Γι' αυτό και σύμφωνα με τον Σύμμαχο έχει λεχθεί: «θα ευφρανθούν ενώπιόν σου με ευφροσύνη όπως με την ευφροσύνη του θερισμού»· διότι έτσι συνηθίζουν όσοι τρέφονται κατά τον θερισμό, να συνεστιάζονται συγκεντρωμένοι και στο ίδιο μέρος.

Και πνευματικά δε, οι απόστολοι του Σωτήρος ημών και οι διάδοχοί τους, καθώς και εκείνοι που μέχρι σήμερα προΐστανται των εκκλησιών Του, συμμετείχαν στην ένθεη 〈ευφροσύνη〉 ενώπιον του Σωτήρος τους, εργαζόμενοι σαν θεριστές· επειδή ακριβώς ήταν ‹εργάτες› του 〈θερισμού〉 των εθνών, όπως φανέρωνε ο Ίδιος λέγοντας: «Ο μεν 〈θερισμός〉 είναι πολύς, οι δε εργάτες λίγοι· παρακαλέστε, λοιπόν, τον Κύριο του 〈θερισμού〉 να βγάλει εργάτες για τον 〈θερισμό〉 Του». Διότι «λίγοι» ήταν πραγματικά οι μαθητές και απόστολοι του Σωτήρος ημών, καθώς και οι ηγέτες των εκκλησιών Του, σε σχέση με τον μεγάλο και άφθονο 〈θερισμό〉 των εθνών. Και αυτοί οι ίδιοι μοιράζονταν μεταξύ τους τα λάφυρα της πολυθεϊστικής και δαιμονικής πλάνης, τα οποία τους είχε δώσει ως λεία ο ίδιος ο Σωτήρας. Γι' αυτό και στα προηγούμενα ανέφερε: «Ταχέως σκύλευσον, οξέως προνόμευσον»· διότι, καταρρίπτοντας τότε την πλάνη της ειδωλολατρίας, αφού κατέστησε ελεύθερες τις ψυχές των ανθρώπων που είχαν παλαιότερα ‹σκυλευθεί›, τις μοίρασε στους μαθητές και αποστόλους Του, καθώς και στους διαδόχους τους, για να τις φροντίζουν και να τις θεραπεύουν.

Αυτοί δε που τα αποδέχθηκαν, όπως 〈εκείνοι που ευφραίνονται κατά τον θερισμό και με τον τρόπο που μοιράζονται〉, όπως 〈εκείνοι που ευφραίνονται με τα λάφυρα〉 χαίρονταν ⌜γεμάτοι ευφροσύνη για το πλήθος των λαφύρων σε κάθε εκκλησία.⌝ 〈Και επειδή αφαιρέθηκε ο ζυγός〉 ⌜που παλαιότερα 〈επικαθόταν〉 στα λάφυρα 〈και η ράβδος η πάνω στον τράχηλο〉 των ίδιων αυτών λαφύρων· διότι 〈ζυγός〉 βαρύς ήταν αυτός 〈που επικαθόταν〉 στις υποδουλωμένες στον διάβολο ψυχές 〈και η ράβδος〉 θανατηφόρα που λύγιζε 〈τον τράχηλό τους〉 και τις έκανε να γέρνουν προς τα κάτω, με την 〈αφαίρεση〉 των οποίων δικαιολογημένα χαίρονταν 〈αυτοί που μοιράζονταν〉 αυτά τα 〈λάφυρα〉.⌝ Το πώς δε 〈σηκώθηκε ο ζυγός από αυτούς και η ράβδος που βρισκόταν πάνω στον τράχηλό τους〉, το αποσαφηνίζει λέγοντας στη συνέχεια: 〈διότι συνέτριψε τη ράβδο των καταπιεστών〉.

Και λέγει ότι αυτά θα συμβούν 〈πριν από τον θερισμό〉, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο τις καρποφορίες μέσα στις εκκλησίες του Θεού, οι οποίες ανθίζουν και πληθαίνουν δίκην σταχύων, για τις οποίες και παραπάνω δήλωνε λέγοντας: «και θα ευφρανθούν ενώπιόν σου όπως εκείνοι που ευφραίνονται κατά τον θερισμό»· και ο Σωτήρας ομοίως, με όσα έλεγε: «σηκώστε τα μάτια σας και δείτε τους αγρούς, ότι είναι κιόλας λευκοί για 〈θερισμό〉», και πάλι: «ο μεν 〈θερισμός〉 είναι πολύς, οι δε εργάτες λίγοι· παρακαλέστε λοιπόν τον κύριο του 〈θερισμού〉 να στείλει εργάτες στον 〈θερισμό〉 του».

Και «των ισχυρών μοίρασε τα λάφυρα», δηλαδή των εχθρικών δυνάμεων και των πονηρών δαιμόνων, από τους οποίους, αφού άρπαξε τις ψυχές που είχαν γίνει αιχμάλωτές τους, τις έκανε δικά του «λάφυρα», τα οποία «λάφυρα» μοίρασε στους μαθητές του, συγκροτώντας από αυτές διάφορες εκκλησίες. Γι' αυτό ελέγετο πιο πάνω: «και θα ευφρανθούν ενώπιόν σου, όπως εκείνοι που ευφραίνονται κατά τον θερισμό και με τον τρόπο που χαίρονται εκείνοι που μοιράζονται λάφυρα». Όλα αυτά έχει τη δύναμη να τα πράξει και θα τα πράξει, «επειδή παραδόθηκε στον θάνατο η ψυχή του», έχοντας λάβει αυτό σαν κάποιου είδους ανταμοιβή από τον Πατέρα, εννοώ δηλαδή το να συγχωρεί τις αμαρτίες όσων είχαν προηγουμένως αμαρτήσει και να τους εντάσσει στον δικό του κλήρο. Διότι, επειδή «παραδόθηκε στον θάνατο η ψυχή του και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων» και επειδή «ο ίδιος ανέλαβε τις αμαρτίες πολλών και εξαιτίας των ανομιών τους παραδόθηκε», για τον λόγο αυτόν «θα λάβει ως κληρονομιά πολλούς και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών». Το πώς δε «συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων» το διδάσκει το Ευαγγέλιο, λέγοντας ότι εκπληρώθηκε η προφητεία κατά τον χρόνο που «σταυρώνονταν μαζί του» εκατέρωθεν «οι ληστές»· αναφέρεται, λοιπόν, στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο: «και μαζί του σταύρωσαν δύο ληστές, έναν από τα δεξιά και έναν από τα αριστερά. Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει: "και συγκαταλέχθηκε μαζί με τους ανόμους"».

Εδώ λοιπόν πλέον μνημονεύει και την κληρονομιά του Χριστού, σύμφωνα με τον δεύτερο ψαλμό, διά του οποίου ο λόγος, αφού προφήτευσε ονομαστικά για την επιβουλή που εξυφάνθηκε εναντίον του με το «παρατάχθηκαν οι βασιλιάδες της γης, και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν μαζί εναντίον του Κυρίου και εναντίον του Χριστού του», στη συνέχεια προσθέτει: «Ο Κύριος μου είπε, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης». Αυτά ακριβώς τα έθνη υπονόησε και ο προφήτης λέγοντας: «Γι’ αυτό αυτός θα κληρονομήσει πολλούς», και προσθέτει: «και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών». Διότι, αφού ελευθέρωσε τις υποδουλωμένες ψυχές από τις αντίπαλες δυνάμεις, οι οποίες παλαιότερα εξουσίαζαν τα έθνη, τις μοίρασε στους δικούς του μαθητές σαν να ήταν κάποια λάφυρα. Γι’ αυτό λέει ο Ησαΐας γι’ αυτούς: «και θα ευφρανθούν ενώπιόν σου όπως εκείνοι που μοιράζονται λάφυρα». Και ο ψαλμωδός: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη. Ο βασιλιάς των δυνάμεων του αγαπητού, θα χαρίσει στην ωραιότητα του οίκου το να μοιραστεί λάφυρα». Εύλογα, λοιπόν, και εδώ αναφέρει για τον Χριστό: «Γι’ αυτό αυτός θα κληρονομήσει πολλούς, και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών».

Έπειτα, επειδή κατά τη διάρκεια του πειρασμού «διέτριβε με τα θηρία» σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, αλλά δεν καταγράφεται με ποια ακριβώς, η προφητεία του ψαλμού το δηλώνει αυτό σαφέστερα, υπαινισσόμενη τα είδη των θηρίων, λέγοντας: «Επάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο θα πατήσεις, και θα καταπατήσεις λιοντάρι και δράκοντα». Ο ίδιος, λοιπόν, έχει μαρτυρηθεί ότι θα καταπατήσει τα κυρίαρχα από τα νοητά θηρία, το λιοντάρι και τον δράκοντα, την ασπίδα και τον βασιλίσκο, δηλαδή τον ίδιο τον διάβολο και τις αρχοντικές και πονηρές δυνάμεις που βρίσκονται υπό την εξουσία του. Στους μαθητές και αποστόλους του όμως, οι οποίοι απέκτησαν αρετή παρόμοια με τη δική του, ο ίδιος δωρίζει «την εξουσία να πατούν επάνω σε φίδια και σκορπιούς», μην επιτρέποντας να πειραστούν περισσότερο από όσο μπορούσαν να αντέξουν. Διότι μόνο σε αυτόν ανήκε το να καθαιρεί με την ένθεη δύναμή του τις χείριστες σε πονηρία δυνάμεις και τον ίδιο τον άρχοντα των πάντων και τύραννο αυτού του αιώνα. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Αυτό πιες πρώτα, κάνε το γρήγορα, χώρα του Ζαβουλών, η γη του Νεφθαλείμ, και οι υπόλοιποι που κατοικείτε στα παράλια, και πέρα από τον Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών, ο λαός που πορεύεται στο σκοτάδι, να δείτε φως μέγα· και σε όσους κατοικούν σε χώρα και σκιά θανάτου, φως θα λάμψει επάνω σας. Το μεγαλύτερο μέρος του λαού, το οποίο συνάγαγες μέσα στη χαρά σου, θα ευφρανθεί ενώπιόν σου όπως ευφραίνονται εκείνοι κατά τον θερισμό, και όπως εκείνοι που μοιράζονται τα λάφυρα».

Αναφέρει δε ότι αιτία αυτής της ευφροσύνης υπήρξε η έκλαμψη του μεγάλου φωτός, για εκείνους οι οποίοι, πριν από την έλευση του Χριστού, καθήμενοι στο σκότος, ζούσαν «σε χώρα και σκιά θανάτου». Με την ανατολή όμως σε αυτούς του σωτηρίου φωτός, «θα ευφρανθούν» με αυτόν τον τρόπο, όπως «εκείνοι που ευφραίνονται κατά τον θερισμό, και όπως εκείνοι που μοιράζονται τα λάφυρα». Και αυτά εκπληρώνονταν έμπρακτα, όταν ο Σωτήρας και Κύριός μας, αφού προσκάλεσε τους αποστόλους από τη Γαλιλαία, τους επιδείκνυε τα παράδοξα έργα και τη διδασκαλία Του. Η προφητεία προαναγγέλλει ότι θα ευφρανθούν ενώπιόν Του, όπως ακριβώς εκείνοι που ευφραίνονται «κατά τον θερισμό». Σε ποιον θερισμό όμως αναφέρεται, παρά σε εκείνον για τον οποίο Εκείνος διδάσκοντας έλεγε: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε τα χωράφια, ότι είναι ήδη λευκά για θερισμό»; Μέσω αυτών των λόγων δήλωνε τη σύναξη των εθνών. Για τους ίδιους δε έχει ειπωθεί ότι «θα ευφρανθούν όπως εκείνοι που μοιράζονται τα λάφυρα». Αφού λοιπόν οι μαθητές και ευαγγελιστές του Σωτήρα μας μοίρασαν μεταξύ τους τις χώρες των εθνών και όλη την υφήλιο, λαφυραγώγησαν αναρίθμητους άρχοντες αυτού του αιώνα, οι οποίοι προηγουμένως κυριαρχούσαν στα έθνη. Επιπλέον, αναφέρει και μια άλλη αιτία της ευφροσύνης τους: το ότι αφαιρέθηκε από αυτούς ο σωματικός ζυγός του νόμου, ο οποίος από παλιά βάραινε πάνω τους, και τον οποίο ούτε οι ίδιοι ούτε οι πατέρες τους μπόρεσαν να βαστάσουν.