Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 1:4

Διότι πρέπει εμείς σε αυτά να φαινόμαστε γενναίοι, «Γνωρίζοντας ότι η δοκιμασία της πίστεώς μας κατεργάζεται υπομονή. Αλλά η υπομονή, λέει, ας έχει έργο τέλειο, για να είστε τέλειοι και ολοκληρωμένοι, χωρίς να υστερείτε σε τίποτα.» Και λίγο παρακάτω. Επομένως, εκείνοι που διεξήγαγαν γενναία τους αγώνες υπέρ της ευσέβειας, και έχουν συνηθίσει να διακρίνονται μέσα από πειρασμούς, και έπειτα έχουν νικήσει, και έχουν φτάσει στο τέλος της ελπίδας, λένε: «Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.» (E f. 122) Πύρωση δε, όπως είπα, ονομάζει τη θλίψη μέσα στους αγώνες· και με τα ύδατα πάλι παρομοιάζει τις κακοβουλίες των διωκτών, δηλαδή τις ακάθεκτες ορμές και τις αφόρητες επιθέσεις· διότι αφόρητη είναι η επίθεση των ποτάμιων υδάτων. <Έθεσες θλίψεις επί των νώτων μας.> (K f. 118 b) Διότι πού διακρίνεται η επιδεξιότητα εκείνου που γνωρίζει να παλεύει, παρά φανερά όταν προβάλλονται αγώνες και υπόσχονται στεφάνια; Και πού φαίνεται ο στρατιώτης; Άραγε όχι όταν οι περιστάσεις τον καλούν σε μάχη; Επομένως, και τον γενναίο εραστή της ευσέβειας τον δοκιμάζουν οι κόποι, τον λαμπρύνουν οι πειρασμοί. Διότι ο Θεός τον εισήγαγε στην παγίδα, όχι διότι προετοίμασε τον πειρασμό, αλλά μάλλον παραχωρώντας το να δοκιμαστεί, ώστε να φανούν γνήσιοι, για να λάβουν τον αμάραντο στέφανο. <Ολοκαυτώματα γεμάτα μυελό θα σου προσφέρω, κ.τ.λ.> (A f. 331 b. Κυρίλλου, Αθανασίου, Βασιλείου.)

Καταπονώντας δε το σώμα με τις νηστείες, ας προσθέτουμε απαραιτήτως τους τρόπους της επιείκειας. Διότι έτσι θα είμαστε τέλειοι και ολοκληρωμένοι, χωρίς να υστερούμε σε τίποτα. Επειδή, κατά κάποιον τρόπο, συνηθίζουν πάντοτε να ακολουθούν τους κόπους της σωματικής άσκησης και τα καυχήματα που προέρχονται από τα αγαθά έργα.

Άκου, αδελφέ, ότι λαμβάνει γνώση Θεού αυτός που καταγίνεται με τη Γραφή με αληθινή καρδιά. Γι' αυτό, αδελφέ μου, μην αμελήσεις την ψυχή σου, αλλά να αφιερώνεις χρόνο στην ανάγνωση και στις άγιες προσευχές, ώστε να φωτιστεί η διάνοιά σου, ώστε να γίνεις τέλειος και ολοκληρωμένος, χωρίς να υστερείς σε τίποτα. Άλλοι καυχώνται για τη συνομιλία τους με μεγιστάνες, άρχοντες και βασιλιάδες· εσύ όμως καυχάσαι ενώπιον του Βασιλιά, όχι του επίγειου, αλλά του επουράνιου, και των αγίων Αγγέλων, συνομιλώντας με το Άγιο Πνεύμα μέσω των θείων Γραφών· διότι το Άγιο Πνεύμα είναι αυτό που λαλεί μέσα από αυτές. Φρόντιζε λοιπόν να εντρυφάς στις θείες Γραφές και να επιμένεις στις άγιες προσευχές. Διότι όσες φορές επικοινωνείς με τον Θεό μέσω αυτών, τόσες φορές αγιάζεται η ψυχή και το πνεύμα σου. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτό, αδελφέ μου, ότι δηλαδή και οι δύο αυτές ασκήσεις σε αγιάζουν, φρόντισε να ασχολείσαι με αυτές συχνότερα. Και αν τα χέρια σου δεν ευκαιρούν, να προσεύχεσαι και πάλι με τη διάνοια· διότι και η μακαρία Άννα, η μητέρα του προφήτη Σαμουήλ, προσευχόταν και τα χείλη της δεν κινούνταν· η προσευχή της όμως έφτασε στα αυτιά του Κυρίου Σαβαώθ· και πράγματι της δόθηκε αυτό που ζήτησε. Γι' αυτό, αδελφέ μου, ακόμα και αν δεν ευκαιρούν τα χέρια σου, εσύ να προσεύχεσαι με τη διάνοια· διότι ο Θεός ακούει και εκείνους που σιωπούν. Εάν πάλι δεν ξέρεις να διαβάζεις, προσκολλήσου εκεί όπου μπορείς να ακούσεις και να ωφεληθείς.

Ακούς, αδελφέ μου, ότι λαμβάνει γνώση Θεού εκείνος που αφιερώνεται στις θείες Γραφές με αληθινή καρδιά; Γι' αυτό, αδελφέ, μην παραμελήσεις την ψυχή σου, αλλά αφιερώσου στην ανάγνωση και στις προσευχές, ώστε να φωτιστεί η διάνοιά σου και να γίνεις τέλειος και ολόκληρος, χωρίς να υστερείς σε τίποτα. Άλλοι καυχώνται για τη συνομιλία τους με μεγιστάνες, άρχοντες και βασιλείς· εσύ όμως καυχάσαι ενώπιον των Αγγέλων του Θεού, επειδή συνομιλείς με το Άγιο Πνεύμα μέσω των αγίων Γραφών· διότι το Άγιο Πνεύμα είναι εκείνο που λαλεί μέσω αυτών. Φρόντιζε, λοιπόν, να μελετάς τις θείες Γραφές και να προσκαρτερείς στις προσευχές. Διότι, όσες φορές συνομιλείς με τον Θεό μέσω αυτών, τόσες φορές αγιάζεται το σώμα και η ψυχή σου. Γνωρίζοντας το αυτό, λοιπόν, αδελφέ μου, φρόντιζε να τις μελετάς πιο συχνά. Εάν δεν ευκαιρούν τα χέρια σου, προσεύχου και πάλι με τη διάνοια· διότι και η μακαρία Άννα, η μητέρα του προφήτη Σαμουήλ, προσευχόταν και κινούνταν μόνο τα χείλη της· η προσευχή της όμως έφτασε στα αυτιά του Κυρίου Σαβαώθ και της δόθηκε το αίτημά της.

Από πού προέρχεται λοιπόν η υπομονή στους πειρασμούς; Από τη δοκιμασία της πίστεως στον Θεό. Επομένως, οι πειρασμοί αποτελούν δοκιμασία για τους πιστούς. Γι' αυτό, ο αδελφός του Κυρίου Ιάκωβος, αφού μας προέτρεψε να χαιρόμαστε όταν περιπέσουμε σε πειρασμούς, πρόσθεσε ότι «η δοκιμασία της πίστεώς σας κατεργάζεται υπομονή· και η υπομονή», λέει, «ας έχει έργο τέλειο». Να μην περικόψεις, λέει, κανένα από τα έργα της αρετής σου επειδή δείλιασες όταν επήλθαν οι πειρασμοί, αλλά μαζί με την υπομονή ας υπάρχει σε σένα και η τελειότητα της αρετής. Επειδή όμως ο άνθρωπος δεν τελειοποιείται μόνο μέσω των ακούσιων, αλλά πρέπει να προστίθενται και τα εκούσια, τα οποία είναι η σωφροσύνη, η δικαιοσύνη, η αγάπη προς τον Θεό και προς αλλήλους, και όσα την ακολουθούν, εφόσον και αυτά μας είναι αναγκαία για την τελείωση· γι' αυτό προσθέτει γράφοντάς μας αυτός ο θείος απόστολος: «η δε υπομονή ας έχει έργο τέλειο, για να είστε τέλειοι και ολοκληρωμένοι, χωρίς να υστερείτε σε τίποτα», λέγοντας ξεκάθαρα αυτό, ότι αν θέλετε να δείξετε τέλεια την πίστη σας προς τον Θεό, όχι μόνο να υπομένετε γενναία όσα πάσχετε εξωτερικά, αλλά και εσείς οι ίδιοι αφ' εαυτού σας να πράττετε τα θεάρεστα, έστω κι αν είναι κοπιαστικά· διότι όταν η πράξη και το πάθος για το αγαθό ενωθούν μεταξύ τους, τελειοποιούν τον κατά Θεόν άνθρωπο.

Ο Εχθρός επιφέρει άλλοτε μεν ανέσεις, άλλοτε δε θλίψεις. Διότι προς ό,τι διαπιστώνει ότι ρέπει η διάθεση του ανθρώπου, προς αυτό εκστρατεύει και ο ίδιος, παρατασσόμενος με πανουργία. Γι' αυτό, αδελφέ μου, να νήφεις με ασφάλεια και φρόντιζε να είσαι πάντοτε προσκολλημένος στην ανάγνωση, ώστε να σε διδάξει πώς πρέπει να ξεφύγεις από τις παγίδες του Εχθρού και να κατακτήσεις την αιώνια ζωή. Διότι η ανάγνωση των θείων Γραφών συγκεντρώνει τον περιπλανώμενο νου και δωρίζει τη γνώση του Θεού· είναι άλλωστε γραμμένο: «Αποτραβηχτείτε από τις μέριμνες και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός»· το ακούς, αδελφέ, ότι τη γνώση του Θεού λαμβάνει εκείνος που αφιερώνει τον χρόνο του στις θείες Γραφές με αληθινή καρδιά. Γι' αυτό, αδελφέ μου, μην αμελήσεις την ψυχή σου, αλλά να αφιερώνεσαι στην ανάγνωση και στις προσευχές, ώστε να φωτιστεί η διάνοιά σου και να γίνεις τέλειος και ολοκληρωμένος, χωρίς να υστερείς σε τίποτα. Άλλοι καυχώνται για τη συνομιλία τους με μεγιστάνες, άρχοντες και βασιλείς· εσύ όμως να καυχάσαι ενώπιον των αγγέλων του Θεού, συνομιλώντας με το Άγιο Πνεύμα μέσω των θείων Γραφών· διότι το Άγιο Πνεύμα είναι αυτό που λαλεί μέσα από αυτές. Φρόντιζε, λοιπόν, να μελετάς τις θείες Γραφές και να προσκαρτερείς στις άγιες προσευχές.

Αλλά αυτά και τα παρόμοια, τα οποία νομίζω ότι έχετε κιόλας ξεχάσει, πολλές φορές σας τα έχω πει δια ζώσης. Τώρα, όμως, αφού ακούτε πάλι γραπτώς τα ίδια με τότε, κατανοήστε και γνωρίστε ότι δεν είναι δυνατόν να σωθεί κανείς χωρίς πειρασμούς και ότι δεν έχω πάθει τίποτα το φοβερό, αλλά έχει εκπληρωθεί η επιθυμία της καρδιάς μου. Και λοιπόν, αν θέλετε, συγχαρείτε με, διότι και εγώ συγχαίρω όσους αξιώνονται μακαρισμό. Και ακούστε με ποιον τρόπο αυτοί γίνονται μέτοχοί του. Για παράδειγμα, ο αδελφόθεος Ιάκωβος προτρέπει όλους τους πιστούς λέγοντας: «Να το θεωρήσετε υπέρτατη χαρά, αδελφοί μου, όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς, γνωρίζοντας ότι η δοκιμασία της πίστης σας κατεργάζεται την υπομονή. Η δε υπομονή ας έχει τέλειο το έργο της, ώστε να είστε τέλειοι και ολοκληρωμένοι, χωρίς να σας λείπει τίποτα». Και πάλι: «Μακάριος ο άνθρωπος που υπομένει τον πειρασμό, διότι, αφού δοκιμαστεί, θα λάβει τον στέφανο της ζωής, τον οποίο υποσχέθηκε ο Κύριος σε όσους Τον αγαπούν».

Διότι, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, ο τρόπος των πειρασμών είναι διπλός: ο ένας είναι ηδονικός και ο άλλος οδυνηρός, και ο ένας είναι προαιρετικός και ο άλλος απροαίρετος. Ο μεν πρώτος είναι γεννήτορας της αμαρτίας, στον οποίο έχουμε λάβει την εντολή να προσευχόμαστε να μην εισέλθουμε, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Κυρίου, ο οποίος λέει: «Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμὸν» και «Γρηγορεῖτε καὶ προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν». Ο δεύτερος είναι τιμωρός της αμαρτίας, ο οποίος κολάζει τη φιλαμαρτήμονα διάθεση με ακούσιες επιφορές πόνων. Εάν κάποιος τον υπομείνει, και μάλιστα χωρίς να είναι καρφωμένος με τα καρφιά της κακίας, θα ακούσει τον μεγάλο Ιάκωβο να διακηρύσσει ξεκάθαρα: «Να θεωρήσετε απόλυτη χαρά, αδελφοί, όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς, διότι η δοκιμασία της πίστης σας κατεργάζεται την υπομονή, η δε υπομονή τη δοκιμή, και η δοκιμή ας έχει τέλειο έργο». Και τους δύο αυτούς πειρασμούς, τον εκούσιο και τον ακούσιο, τους μεταχειρίζεται κακοβούλως ο Πονηρός: τον πρώτο τον σπέρνει και ερεθίζει την ψυχή με τις σωματικές ηδονές, απεργαζόμενος να απομακρύνει την έφεσή της από τη θεία αγάπη, ενώ τον δεύτερο τον ζητά με πανουργία, επιθυμώντας να φθείρει τη φύση μέσω της οδύνης, ώστε να εκβιάσει την ψυχή, όταν πια καταβληθεί από την εξάντληση των πόνων, να στρέψει τους λογισμούς της προς τη διαβολή του Κτίστη.

Γι' αυτό νομίζω ότι, αφενός ο Κύριος και Θεός, διδάσκοντας τους μαθητές Του πώς πρέπει να προσεύχονται, τους λέγει να απεύχονται το είδος των πειρασμών που προέρχονται από την ανθρώπινη βούληση· «καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», διδάσκοντας δηλαδή τους μαθητές Του να προσεύχονται ώστε να μην εγκαταλειφθούν και υποστούν τη δοκιμασία των ηδονικών, των γνωμικών και των εκούσιων πειρασμών. Αφετέρου δε ο μέγας Ιάκωβος, ο ονομαζόμενος αδελφός του Κυρίου, αναφερόμενος στο είδος των ακούσιων πειρασμών και διδάσκοντας εκείνους που αγωνίζονται υπέρ της αλήθειας να μη δειλιάζουν, λέγει: «πᾶσαν χαρὰν ἡγήσασθε, ἀδελφοί μου, ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε ποικίλοις», εννοώντας προφανώς τους πειρασμούς τους ακούσιους, αυτούς που έρχονται παρά τη θέλησή μας και προκαλούν πόνους. Και το δηλώνουν αυτό με σαφήνεια, αφενός εκεί ο Κύριος όταν προσθέτει: «ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ», και αφετέρου εδώ ο μέγας Ιάκωβος λέγοντας: «γινώσκοντες ὅτι τὸ δοκίμιον ὑμῶν τῆς πίστεως κατεργάζεται ὑπομονήν· ἡ δὲ ὑπομονὴ ἔργον τέλειον ἐχέτω, ἵνα ἦτε τέλειοι καὶ ὁλόκληροι, ἐν μηδενὶ λειπόμενοι». Τέλειος είναι αυτός που μάχεται ενάντια στους εκούσιους πειρασμούς με την εγκράτεια και εγκαρτερεί στους ακούσιους με την υπομονή, και ολοκληρωμένος είναι αυτός που και την πράξη την επιτελεί με γνώση και τη θεωρία δεν τη βιώνει χωρίς πράξη.

Και πάλι: «Να θεωρήσετε απόλυτη χαρά, αδελφοί μου», λέει ο θείος αδελφόθεος, «όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς», γνωρίζοντας «ότι η δοκιμασία της πίστης σας κατεργάζεται υπομονή· η δε υπομονή ας έχει τέλειο έργο». Συμφωνώντας με αυτά και ο θείος Παύλος αναφέρει, λέγοντας: «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει».

Επομένως, εφόσον τέτοιες είναι οι επαγγελίες, ας μην υπομείνουμε απλώς, αλλά και με χαρά ας αντέξουμε όλα τα παρόντα, και όσα φημολογούνται και όσα προσδοκώνται, ακούγοντας τον Απόστολο που λέει: «Τώρα χαίρω στα παθήματα υπέρ υμών, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου, υπέρ του σώματός Του, που είναι η Εκκλησία»· και πάλι τον άγιο Ιάκωβο να αναφέρει: «Να το θεωρήσετε απόλυτη χαρά, αδελφοί μου, όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς, γνωρίζοντας ότι η δοκιμασία της πίστης σας κατεργάζεται υπομονή. Η δε υπομονή ας έχει έργο τέλειο, για να είστε τέλειοι και ακέραιοι, χωρίς να υστερείτε σε τίποτα». Βλέπεις ότι στους πειρασμούς υπάρχει η χαρά, και στις θλίψεις η ευφροσύνη; Διότι έτσι είναι οι κατά Θεόν ανταποδόσεις· και έτσι πολιτεύθηκαν οι άγιοι· έτσι και εμείς, βιάζοντας και πιέζοντας τον εαυτό μας και ακολουθώντας τα ίχνη τους, θα κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΠΑ'. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΑ ΜΗΝ ΑΣΧΟΛΕΙΤΑΙ ΚΑΝΕΙΣ ΜΕ ΤΑ ΜΑΤΑΙΑ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΑΛΛΑ ΝΑ ΑΓΩΝΙΖΕΤΑΙ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ. Αδελφοί και πατέρες, με επιθυμία σας απευθύνω τον λόγο, όχι από ανάγκη, παρόλο που μου επιβάλλεται το καθήκον να σας ομιλώ. «Διότι τρέφω για εσάς ζήλο Θεού», αν και είμαι αμαρτωλός, και χαίρομαι πάρα πολύ για την πνευματική σας πρόοδο. Εάν όμως, όπως συμβαίνει συχνά, σας λυπώ, όπως την προηγούμενη φορά, πάντως και αυτό γίνεται «όχι για να λυπηθείτε, αλλά για να γνωρίσετε την αγάπη, την οποία τρέφω σε αφθονία για εσάς» —εφόσον αυτός που αγαπά, παιδαγωγεί με επιμέλεια· και ποιος είναι ο υιός τον οποίο δεν παιδαγωγεί ο πατέρας του;— «έτσι ώστε να είστε τέλειοι και ολοκληρωμένοι, χωρίς να υστερείτε σε τίποτε». Επειδή κατά τα άλλα και αποδέχομαι και ομολογώ πως είστε και υπάκουοι και πειθήνιοι και εκτελεστές των πατρικών εντολών, όσο δεν γνωρίζω αν είναι οποιοιδήποτε άλλοι από τους υποτασσομένους αυτής της γενεάς· και δεν τα λέω αυτά κολακεύοντας, αλλά λέγοντας την αλήθεια.

Επομένως, και εμείς, στηριζόμενοι στις αποστολικές διδασκαλίες, αλλά και σε εκείνες των αγίων πατέρων μας —διότι τα ίδια διακηρύσσουν και εκείνοι συμφωνώντας με τον Απόστολο— ας απέχουμε από την κοινωνία των αιρετικών και των ασταθών που παρασύρθηκαν από αυτούς, και ας κρατήσουμε την ακριβή ομολογία, «στην οποία στεκόμαστε και καυχόμαστε με την ελπίδα της δόξας του Θεού», ρυθμίζοντας τη ζωή μας και με όλα τα άλλα πνευματικά κατορθώματα, «για να είμαστε τέλειοι και ακέραιοι, χωρίς να υστερούμε σε τίποτα», «και η ειρήνη του Θεού, που υπερέχει από κάθε νου, θα φρουρήσει τις καρδιές μας και τα νοήματά μας εν Χριστώ Ιησού» τον Κύριό μας, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων.