Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 2:10

Απόκριση: Αδελφέ, το «να βιάζει κανείς τον εαυτό του σε όλα» και η ταπείνωση οδηγούν τον άνθρωπο στην προκοπή. Διότι και ο Απόστολος έτσι λέει: «Σε όλα δεχόμαστε θλίψεις, αλλά δεν φτάνουμε σε αδιέξοδο.» Και εμείς, όταν παραδώσαμε τα υλικά μας αγαθά στον αββά και δεν κρατήσαμε τίποτε στα χέρια μας, ο Θεός γνωρίζει και μαρτυρεί ότι δεν θεωρούσαμε πως εκείνος μας οφείλει χάρη γι' αυτά, αλλά εμείς του οφείλαμε χάρη, επειδή βάσταξε το φορτίο μας και μας απάλλαξε από τις μέριμνες. Και ο Απόστολος Πέτρος είπε: «Να υποτάσσεστε σε κάθε ανθρώπινο θεσμό ένεκα του Κυρίου.» Και ο Ιάκωβος είπε ότι: «Όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα.» Γι' αυτόν τον λόγο, το ζητούμενο είναι το να μην έχει κανείς δικό του θέλημα, αλλά σε όλα να κατακρίνει τον εαυτό του, και έτσι βρίσκει το έλεος του Θεού. Εάν όμως ο διάβολος τον παρασύρει στο να υπερηφανεύεται ότι έπραξε καλά, χάνει όλα όσα έχει κάνει. Λοιπόν, πράττοντας ό,τι πράττεις, να ταπεινοφρονείς λέγοντας: Συγχώρεσέ με, Κύριε, διότι επιβάρυνα τον αββά ρίχνοντας πάνω του το φορτίο μου.

Ως προς εκείνα, χωρίς τα οποία είναι αδύνατον να εισέλθει κανείς στη βασιλεία των ουρανών, στο μεν κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο αποφαίνεται ο Κύριος και λέει: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Εάν δεν μεταστραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Όποιος δεν δεχθεί τη βασιλεία του Θεού σαν παιδί, δεν θα εισέλθει σε αυτήν». Στο δε κατά Ιωάννην λέει προς τον Νικόδημο: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού»· και πάλι: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Εφόσον, λοιπόν, για όλα αυτά η απόφαση είναι ενιαία, είναι προφανές ότι ο κίνδυνος είναι ίσος για όλα, εάν λείψει έστω και ένα. Διότι, εάν ο Κύριος λέει: «Ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να εκπληρωθούν τα πάντα»· πόσο μάλλον από το Ευαγγέλιο, εφόσον ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν»; Γι' αυτό με παρρησία ο απόστολος Ιάκωβος αποφάνθηκε λέγοντας: «Όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά πταίσει σε ένα σημείο, καθίσταται ένοχος για όλα».

Διότι πάλι είπε ως εξής: «Και ο άνθρωπος, από τον οποίο θα εξέλθει εκσπερμάτιση, θα λούσει όλο το σώμα του με νερό και θα είναι ακάθαρτος μέχρι το βράδυ. Και η γυναίκα, με την οποία θα κοιμηθεί άνδρας με εκσπερμάτιση, θα λούσουν τα σώματά τους με νερό και θα είναι ακάθαρτοι μέχρι το βράδυ.» Διότι είναι ίσα τα παραπτώματα και για τους δύο, και δεν υπάρχει καμία διαφορά. Στην περίπτωση λοιπόν της γονόρροιας, μας περιγραφόταν κατά κάποιον τρόπο ένα μακρύ και συνεχές πάθος· στην προκειμένη όμως περίπτωση, ο σκοπός του νόμου φαίνεται να καταδεικνύει ότι θα είναι κανείς μολυσμένος ακόμη και αν τυχόν δεν νοσεί από απόλυτη και ολοκληρωτική φθορά, αλλά διαπιστώνεται ότι την έχει υποστεί, έστω και εν μέρει και σπανίως. Κάτι τέτοιο υπέδειξε και ο μαθητής του Σωτήρος: «Διότι», λέγει, «όποιος τηρήσει όλον τον νόμο, αλλά σφάλλει σε ένα μόνο, γίνεται ένοχος για όλα. Επειδή εκείνος που είπε, Μην μοιχεύσεις, είπε επίσης, Μην φονεύσεις. Αν λοιπόν δεν μοιχεύσεις, αλλά φονεύσεις, έχεις γίνει παραβάτης του νόμου.» Διότι, για εκείνον που έχει σφάλει άπαξ, δηλαδή που έχει παρανομήσει, έστω και ως προς ένα σημείο και εν μέρει, συνεπάγεται οπωσδήποτε ότι πρέπει να εγκαλεστεί. Μιαρός λοιπόν, σύμφωνα με τον νόμο, είναι κάποιος έστω κι αν δεν έχει φτάσει στο έσχατο σημείο μολυσμού, αλλά έχει διαπιστωθεί ότι τον υφίσταται έστω και εν μέρει. Πλην όμως, δεν απορρίπτεται παντελώς, αλλά καθαρίζεται και αυτός διά του ύδατος εν Χριστώ. Επομένως, το να λέγεται ότι ο μολυσμένος είναι ακάθαρτος μέχρι το βράδυ, υποδηλώνει πάρα πολύ καλά τον καιρό της επίγειας παρουσίας του Κυρίου.

Διότι ένα είναι το όνομα των τριών, ένας ο αγιασμός που προέρχεται από αυτούς, μία η πίστη προς αυτούς. Έχουν λεχθεί βέβαια πολλές φορές στο Ευαγγέλιο αυτά, αλλά πιο αμυδρά. Και κατά τη βάπτιση του Κυρίου, το μεν τρισυπόστατο φανερώθηκε τρανώς, αλλά το συμφυές και ομότιμό τους όχι με τόση σαφήνεια. Τώρα όμως ο Κύριος παραγγέλλει να κηρύσσονται αυτά σε όλους και να εναποτίθενται από την αρχή στην καρδιά των πιστών, επειδή δεν είναι δυνατόν χωρίς αυτό το δόγμα και την πίστη σε αυτό να τεθεί καν αρχή θεοσεβείας. Όχι όμως μόνο βαπτίζοντας, αλλά «και διδάσκοντας να τηρούν όλα όσα σας έχω παραγγείλει». Ώστε δεν αρκεί μόνο το βάπτισμα για να καταστήσει τον άνθρωπο μαθητή του Ευαγγελίου, αλλά χρειάζεται και η τήρηση των θείων εντολών, και μάλιστα όλων ανεξαιρέτως. διότι λέει «διδάσκοντας να τηρούν», όχι μερικές, αλλά «όλα όσα σας έχω παραγγείλει». Καλώς λοιπόν έγραψε ο Ιάκωβος ο αδελφόθεος, λέγοντας: «Όποιος τηρήσει όλον τον νόμο, αλλά σφάλλει σε ένα, καθίσταται ένοχος για όλα». Διότι εκείνος που υποπίπτει σε οποιαδήποτε αμαρτία και δεν ανορθώνει τον εαυτό του μέσω της μετανοίας από το βάραθρο της αμαρτίας, γίνεται παραβάτης του νόμου της χάριτος. Έτσι λοιπόν, λέει, να μιλάτε και έτσι να πράττετε, ως άνθρωποι που πρόκειται να κριθούν από τον νόμο της ελευθερίας. διότι ο νόμος του Χριστού είναι νόμος ελευθερίας, επειδή μας ελευθέρωσε μέσω του θείου βαπτίσματος από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου.

Εκείνοι δε που εκπληρώνουν όλες τις εντολές του Θεού, διαθέτουν την παρρησία που προέρχεται από τη συνείδηση. Πότε όμως είναι το «τότε»; Όταν, σύμφωνα με τον προφήτη Δανιήλ, οι δίκαιοι θα αναστηθούν για την αιώνια ζωή, ενώ οι αμαρτωλοί για την αιώνια ντροπή. Παρακαλεί λοιπόν ο προφήτης να μην ντροπιαστεί τότε. Και πώς επιτυγχάνεται αυτό; Με το να προσέχει κανείς όλες τις εντολές· όχι τη μία να την εφαρμόζει και την άλλη να την παραμελεί. Διότι Εκείνος που είπε, «Μην μοιχεύσεις», είπε επίσης, «Μην πορνεύσεις»· και Εκείνος που είπε, «Μην πορνεύσεις», είπε επίσης, «Μην αδικήσεις». Και όποιος εκπληρώσει ολόκληρο τον νόμο, αλλά πταίσει σε ένα μόνο σημείο, έχει γίνει ένοχος για όλα, σύμφωνα με τον απόστολο Ιάκωβο. «Θα σε δοξολογήσω [Εξομολογήσομαί σοι] με ευθύτητα καρδιάς, όταν θα έχω μάθει τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Την ευχαριστία την ονομάζει εξομολόγηση. Τότε θα μπορέσω να σου προσφέρω καθαρό ύμνο, όταν κατανοήσω πλήρως όλα τα κρίματά σου και ζήσω σύμφωνα με αυτά. Διότι όποιος έχει αγαθές πράξεις, εκείνος εξομολογείται «με ευθύτητα καρδιάς», μετανοώντας με όλη του την καρδιά, όπως ο Δαβίδ για τη μοιχεία, και όπως ο τελώνης που φώναζε το «Ήμαρτον» και το «Ιλάσθητι». Εξομολογήθηκε και ο Ιούδας, λέγοντας: «Αμάρτησα, παραδίδοντας αθώο αίμα»· αλλά όχι «με ευθύτητα καρδιάς»· διότι κυριαρχούνταν από τη φιλαργυρία. Εξομολογήθηκε και ο Φαρισαίος· επειδή όμως είχε καρδιά υπερήφανη και όχι ευθεία, κατέβηκε [από τον ναό] χωρίς να δικαιωθεί, λέγοντας ότι, «Δεν είμαι όπως αυτός ο τελώνης».

Υποδηλώνει δε ο λόγος ότι πρέπει να αγαπούμε τις εντολές πάνω από κάθε πλούτο, τόσο τον συνολικό όσο και τον επιμέρους. Διότι αυτή είναι η τελειότητα του Χριστιανού· καθώς είπε ο Κύριος: «Όταν τηρείτε τις εντολές μου, θα μείνετε στην αγάπη μου». Γι' αυτό κατηύθυνα ορθά τον εαυτό μου σύμφωνα με όλες τις εντολές σου και μίσησα κάθε άδικη οδό. Διότι ο πόθος κατεργάζεται την προθυμία· και η προθυμία αφενός παρακινούσε στο να ακολουθείται η ευθεία οδός, αφετέρου βδελυσσόταν το μονοπάτι της αδικίας. Εκείνος, λοιπόν, που εκπληρώνει όλες τις εντολές, οπωσδήποτε μισεί και την άδικη οδό. Διότι όποιος τηρήσει όλον τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, έχει γίνει ένοχος για όλα. Επειδή εκείνος που είπε, «μη φονεύσεις», είπε επίσης, «μην πορνεύσεις»· και εκείνος που είπε, «μην αδικήσεις», είπε επίσης, «μη λοιδορήσεις»· και εκείνος που είπε, «μην ψευσθείς», είπε επίσης, «μην ορκισθείς».

Δίκαιος είναι εκείνος που μισεί και αποστρέφεται εντελώς, με λόγο και με έργο, τις άδικες και παράνομες πράξεις, διότι, όπως λέει, «αν κάποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά φταίξει σε ένα, έχει γίνει ένοχος για όλα»· δίκαιος είναι εκείνος που φροντίζει απόλυτα τις δίκαιες πράξεις με έργο και με λόγο και με τη διάνοια· δίκαιος είναι εκείνος που αγαπά τον Χριστό και τηρεί τις εντολές του, «επειδή όλες οι εντολές του είναι δικαιοσύνη» και όλες οι εντολές του είναι αξιόπιστες και «όποιος με αγαπά», λέει, «θα τηρήσει τις εντολές μου»· των οποίων προηγείται η μετάνοια μαζί με την εξομολόγηση —«μετανοείτε», λέει, «γιατί πλησίασε η βασιλεία των ουρανών» και βαπτίζονταν «εξομολογούμενοι τις αμαρτίες τους»— έπειτα η σωφροσύνη, η εγκράτεια, η καθαρότητα του βίου, το κατά Θεόν πένθος, η πραότητα, η αγάπη, η ταπεινοφροσύνη, η ελεημοσύνη, η πνευματική πτωχεία, η υπομονή, η χρηστότητα, η επιείκεια, η μακροθυμία, η ακεραιότητα, η αγαθοσύνη και καθετί καλό και δίκαιο στο οποίο μας εκπαιδεύουν οι εντολές του Χριστού, τις οποίες δεν θέλησα να αναφέρω λεπτομερώς, φροντίζοντας για τη συντομία του λόγου.

Αυτό ακριβώς αποτελεί τεκμήριο της άκρας αμάθειας και ασυνεσίας εκείνων που σήμερα ερευνούν τέτοια ζητήματα. Διότι τι θα απαντήσουν σε εκείνον που είπε ότι «Εάν κάποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά σφάλλει σε ένα σημείο, έχει γίνει ένοχος για όλα;» Και αυτά ισχύουν για τις πράξεις του νόμου, πόσω μάλλον για την αμώμητη και ακίβδηλη πίστη μας. Δεν μας επιτρέπεται λοιπόν να φιλονικούμε για αυτά, εφόσον το να τιμώνται τα άγια ισότιμα μεταξύ τους το ορίζουν ρητά και οι θεσμοί των ιερών Πατέρων, οι οποίοι έχουν διατυπωθεί θεοπρεπώς.

Λόγος ΚΖ'. Αδελφοί και πατέρες, δεν ακούτε τον Κύριο και τους αποστόλους του που διακηρύσσουν: «Εάν κάποιος», λέει, «τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα», και πάλι: «Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα»; Και για να κάνει πιο σαφές αυτό που λέει, προσθέτει τα εξής: «Διότι σε ό,τι έχει κανείς ηττηθεί, σε αυτό έχει και υποδουλωθεί». Επομένως, αδελφοί, αυτός που είναι υποδουλωμένος σε ένα και οποιοδήποτε πάθος, από αυτό και εξουσιάζεται και δεν μπορεί να υπακούσει στις εντολές του Κυρίου. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, εφόσον κυριεύεται από ξένο δεσπότη; Γιατί όμως δεν κατανοούμε και από μόνοι μας την αληθινή δύναμη των δεσποτικών και αποστολικών λόγων, βγάζοντας ορθά συμπεράσματα από τα ορατά πράγματα;

Τι σημαίνει λοιπόν, όπως προείπαμε προηγουμένως, το να προσέχει κανείς και να εξετάζει τον εαυτό του; Το να προσέχει ο καθένας τον εαυτό του είναι το εξής, το να λέει μέσα του: «Μήπως άραγε με κατέχει κάποιο πάθος; Διότι, όπως ακούω στις θείες Γραφές, αυτός που έχει έστω και ένα μόνο πάθος δεν εισέρχεται στη βασιλεία των ουρανών, καθώς είναι γραμμένο: 'Αν κάποιος τηρήσει όλον τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα'.» Παρομοίως και το να εξετάζει τον εαυτό του σημαίνει να λέει μέσα του: «Μήπως τυχόν παραμέλησα αυτήν ή εκείνη την εντολή, ή αμελώ και την περιφρονώ και δεν την εφαρμόζω; Διότι λέει ο Χριστός και Θεός: 'Ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο των εντολών μου, μέχρι να εκπληρωθούν όλα', και πάλι: 'Εκείνος που θα αθετήσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές και θα διδάξει έτσι τους ανθρώπους, θα ονομαστεί ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών'.» Αλλά πρέπει να προσέχουμε και τις θείες Γραφές, και όταν αυτές διαβάζονται, οφείλει ο άνθρωπος να παρατηρεί τον εαυτό του, να κατανοεί και να εξετάζει την ψυχή του σαν σε καθρέφτη, για να δει σε ποια κατάσταση βρίσκεται. Τι εννοώ με αυτό; Ακούει τον Κύριο να λέει: «Μετανοείτε, γιατί έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών». Οφείλει λοιπόν να αναλογιστεί πώς περνάει τις ημέρες του. Και αν μετανοεί σωστά, ας αυξήσει και ας εντείνει την πνευματική του εργασία· αν όμως το κάνει με αμέλεια, ας διορθωθεί.

Κεφάλαιο ΙΓ'. Όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, λέει ο απόστολος, αλλά σφάλει μόνο σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα, και πάλι: Εκείνος που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα. Και για να κάνει πιο σαφές αυτό που λέει, προσθέτει τα εξής: Διότι από ό,τι έχει νικηθεί κανείς, σε αυτό και έχει υποδουλωθεί.

Και πάλι, ότι έχουν αθετήσει ολόκληρο το Ευαγγέλιο εξαιτίας των προηγούμενων παρανομιών τους, ω ιερή και θεία κορυφή, επειδή και ένα μόνο ανόμημα αρκεί για να ανατρέψει ολόκληρο τον νόμο. Διότι όλες οι εντολές συνδέονται μεταξύ τους, λέει ο Μέγας Βασίλειος, έτσι ώστε με την αθέτηση της μίας να καταλύονται αναγκαστικά και οι υπόλοιπες, λέγοντάς το αυτό όχι από τον εαυτό του, αλλά από τον Χριστό που ομιλεί μέσα του, ο οποίος λέει: καθένας που θα καταλύσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές, θα ονομαστεί ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών, δηλαδή θα απολεστεί. Και ο θεσπέσιος Ιάκωβος λέει: όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά φταίξει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα.

Διότι δεν είναι μικρή και αφανής η ασέβεια που διαπράττεται, αλλά πάρα πολύ μεγάλη και προφανής σε όσους έχουν νου. Την οικονομία του Χριστού, ω αγιώτατε, την ανέτρεψαν από μέρους τους, δογματίζοντας ότι η παράβαση του ευαγγελίου μέσω της μοιχοζευξίας και της μοιχείας αποτελεί σωτήρια οικονομία για την εκκλησία, επιβάλλοντας ανάθεμα σε όσους δεν το αποδέχονται έτσι. Το ευαγγέλιο το διέλυσαν καταλύοντας μία εντολή του, αφού αποφάνθηκαν ότι η κατάλυση αυτή αποτελεί οικονομία Θεού. Διότι, εάν, όπως έχει γραφτεί, όποιος τηρήσει ολόκληρο τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα, αυτοί όμως ισχυρίζονται πως το σφάλμα, ή μάλλον τα σφάλματα, τόσο του μοιχού όσο και αυτού που τέλεσε τον μοιχικό γάμο, των συνεργατών της μοιχείας και όλων όσοι συντάχθηκαν με τον μοιχό (διότι δεν είναι δυνατόν να διαχωριστούν μεταξύ τους αυτοί που έπραξαν και αυτοί που παρασύρθηκαν μαζί τους), δεν τους καθιστούν ενόχους, αλλά οικονόμους Θεού, τότε αποδεικνύεται ψεύτης εκείνος που αποφάνθηκε ότι είναι ένοχοι, και οι άγιοι αποξενώνονται από τους οικονόμους του Θεού, επειδή κανένας άγιος δεν παρέβηκε τον νόμο του Θεού, ούτε όποιος τον παρέβηκε μπορεί να ονομάζεται άγιος.

Διότι εγώ ο ταλαίπωρος δεν αποθαρρύνομαι, ούτε αρνούμαι, αλλά, κάνοντας ήδη την αρχή με πολλή επιθυμία και φλεγόμενη καρδιά, θα καλοδεχθώ κάθε ερχόμενο (όχι εγώ, αλλά ο Θεός που έδωσε την εντολή, και έπειτα και αυτοί μαζί με εμένα· διότι όλοι είμαστε ένα), ντύνοντας τον γυμνό και ζεσταίνοντας αυτόν που κρυώνει, φορώντας υποδήματα στον ανυπόδητο και περιμαζεύοντας τον άστεγο, τρέφοντας τον πεινασμένο και ποτίζοντας τον διψασμένο· αυτά τα πράττω στο όνομα του Ιησού Χριστού, του αληθινού Θεού μας, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως λύτρο για τις αμαρτίες μας, έχοντας απόλυτη πεποίθηση στις αψευδείς υποσχέσεις του ότι δεν θα αφήσει να στερηθούν ούτε να λιμοκτονήσουν οι ψυχές των δικαίων, όπως ακριβώς είστε εσείς (διότι δεν τους κατηγόρησα όλους), οι αγόγγυστοι, εσείς που χαίρεστε με την εκπλήρωση των εντολών του Θεού μέσα στην πληθώρα της αδελφότητας, εσείς που υπομένετε με καρτερία τις δοκιμασίες του Θεού, που τα απαρνείστε όλα και αντέχετε μέχρι θανάτου, αντί να ανεχθούμε να παραβλέψουμε μία και μόνη από τις γεγραμμένες εντολές, εξαιτίας της οποίας καθίστανται έωλες και οι υπόλοιπες· διότι «εκείνος που τηρεί όλο τον νόμο, αλλά σφάλλει σε ένα μόνο σημείο, έχει γίνει ένοχος για όλα», καθώς είναι γεγραμμένο.

Ελέησόν με, Κύριε, για να μην απολεστώ· διότι εάν εσύ δεν με στηρίξεις και δεν με καθαρίσεις ολοσχερώς, και ο εχθρός καταλάβει έστω και ένα ελάχιστο μέρος μέσα μου, θα γίνω υποχείριό του. Διότι έχει γραφτεί: Εάν κάποιος τηρήσει όλον τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, έχει γίνει ένοχος για όλα.

«Ελέησέ με, Κύριε, για να μην χαθώ· διότι, εάν δεν με στηρίξεις με τη μακροθυμία σου και βρει μέσα μου ο εχθρός κάποιο μερίδιο από τα δικά του έργα, θα γίνω υποχείριός του, καθώς είναι γραμμένο: “Εάν κάποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά σφάλει σε ένα σημείο, γίνεται ένοχος για όλα”. Πιστεύω όμως ότι η μεγάλη σου ευσπλαχνία, Κύριε, θα με βοηθήσει· και θα διδαχθώ να πορεύομαι τον δρόμο των αγίων σου, επεκτεινόμενος πάντοτε προς τα εμπρός και λησμονώντας όσα βρίσκονται πίσω. Διότι οι από αιώνων άγιοί σου, βοηθούμενοι από τη χάρη σου, καταντρόπιασαν τον εχθρό και έλαμψαν δοξασμένα. Εγώ, όμως, πώς θα διδάξω, Κύριε, εκείνους που υποσχέθηκες να καλέσεις δι’ εμού στη μοναχική πολιτεία, εάν δεν νικήσω προηγουμένως τα πάθη που πολεμούν την ψυχή μέσω της σάρκας και αν δεν διαφυλάξω άμεμπτα τον νόμο σου; Αλλά πιστεύω, Κύριε, ότι έχοντας τη δική σου βοήθεια, θα πράξω τα ευάρεστα ενώπιόν σου και θα μου συγχωρήσεις όλες μου τις αμαρτίες». 16. Ενώ εξομολογούνταν αυτά και άλλα παρόμοια με κλάματα, περνούσε δακρύζοντας όλη τη νύχτα μέχρι τα ξημερώματα· και από τον πολύ ιδρώτα —διότι ήταν καλοκαίρι και ο τόπος ήταν θερμότατος— κάτω από τα πέλματα των ποδιών του σχηματίστηκε λάσπη σαν πηλός.