Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 2:19

Αυτοί είναι χειρότεροι και από τα θηρία και από τα κτήνη· διότι τα κτήνη και τα θηρία γνωρίζουν τον Θεό που τα εποίησε, και τον ευλογούν· οι δε άνθρωποι, οι οποίοι πλάστηκαν από τα χέρια του και φέρουν την εικόνα του, δεν γνωρίζουν αυτόν που τους εποίησε· αλλά με το μεν στόμα τους τον ομολογούν, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται: «Εσύ πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν· η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος ομολογώντας ότι υπάρχει Θεός, όταν με τα πονηρά του έργα τον αρνείται; Πώς ομολογεί ότι έχει Δεσπότη, όταν δεν τον υπηρετεί; Διότι για αυτόν τον λόγο υπακούει στον κύριό του, και οι δούλοι γνωρίζουν αυτούς που τους αγόρασαν και τους τιμούν, έτσι και εμείς οφείλουμε να τον τιμούμε, όχι μόνο με λόγια αλλά και με έργα· διότι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μαρτύρησε στο Ευαγγέλιο λέγοντας: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε». Και πάλι: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω». Και πάλι μας πρόσταξε λέγοντας: «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου». Θέλεις, λοιπόν, να μάθεις ότι τα θηρία και τα κτήνη γνωρίζουν τον Θεό και τον ευλογούν;

Και ο λόγος αυτός είναι αληθινός· διότι το να γνωρίζει κανείς απλώς ότι υπάρχει Θεός, δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι έχει και γνώση του Θεού· διότι το ότι υφίσταται και υπάρχει ο Θεός, «και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν», όπως είναι γεγραμμένο. Μαζί δε με το να γνωρίζει κανείς ότι υπάρχει, είναι επόμενο και να έχει γι' αυτόν αντιλήψεις που του πρέπουν και του οφείλονται· για παράδειγμα λέω το εξής: το τι πραγματικά είναι κατά φύσιν ο υπάρχων Θεός, νομίζω ότι κανένας συνετός άνθρωπος δεν θα το περιεργαζόταν· διότι είναι αδύνατον να το βρει· όμως τα γνωρίσματα που του ανήκουν, και ίσως αυτά που δεν του ανήκουν, μπορεί κάποιος να τα γνωρίσει πάρα πολύ εύκολα, αν ενδιατρίψει στις Ιερές Γραφές. Διότι γνωρίζουμε και έχουμε πιστέψει ότι είναι δυνατός· και γνωρίζουμε ότι δεν είναι ασθενής, γνωρίζουμε ότι είναι αγαθός, γνωρίζουμε ότι δεν είναι πονηρός, γνωρίζουμε ότι είναι δίκαιος και, πάλι, ότι δεν είναι άδικος. Γνωρίζουμε ότι είναι αΐδιος, έχουμε την πεποίθηση και πιστεύουμε ότι δεν περιορίζεται από τον χρόνο, ούτε είναι πρόσκαιρος όπως εμείς. Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, ενώ ομολογούσαν σαφώς με λόγια και φωνές ότι ο Θεός είναι Θεός τους, παρόλα αυτά δεν τον αγνοούσαν λιγότερο, και δεν θα τους βρούμε να έχουν κατανοήσει ότι είναι άφθαρτος και αΐδιος. Διότι αν το γνώριζαν, νομίζω, δεν θα είχαν ολισθήσει σε τέτοια παραφροσύνη, ώστε να προσδοκούν ότι θα πεθάνει ο Μονογενής Υιός που προήλθε από την ουσία Του· αλλά ούτε, προβάλλοντάς Του τον θάνατο του Αβραάμ και των προφητών, θα έλεγαν ανόητα: «Ποιον κάνεις τον εαυτό σου;».

Και βέβαια ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, υποδεικνύοντάς μας αυτό με σαφήνεια, λέει: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Διότι η πίστη δεν αποδεικνύεται με ανενεργές κολακείες λόγων, αλλά δοκιμάζεται από την ποιότητα των πράξεων. Γι' αυτό άλλωστε η Θεία Γραφή λέει ότι η πίστη είναι νεκρή όταν δεν ακολουθείται από έργα. Διότι, το να γνωρίζει κανείς ότι ο Θεός είναι ένας, δεν θα το βρούμε μόνο στις ανθρώπινες διάνοιες, αλλά και στα ίδια τα ακάθαρτα δαιμόνια, τα οποία φρίττουν έστω και ακούσια μπροστά στη δύναμη του Δημιουργού. Όμως, το να συνοδεύεται η πίστη από τη λαμπρότητα που προέρχεται από τα έργα, θα φαινόταν ότι ταιριάζει και διαλάμπει μόνο σε εκείνους που αγαπούν αληθινά τον Θεό. Επομένως, απόδειξη της αγάπης και τελειότατο κριτήριο της πίστεως είναι η τήρηση των ευαγγελικών δογμάτων και η φύλαξη των θείων εντολών. Και ίσως να μην ήταν καθόλου δύσκολο να προσθέσουμε σε αυτά και άλλα που έχουν παρόμοιο νόημα, αλλά νομίζω ότι δεν είναι του παρόντος χρόνου. Γι' αυτό, λοιπόν, πρέπει να επανέλθουμε και πάλι σε όσα είναι πιο κατάλληλα για το θέμα μας: «Εάν με αγαπάτε», λέει, «να τηρήσετε τις εντολές μου».

Και για κάθε τέτοιον άνθρωπο είπε και ο ίδιος ο Χριστός: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει "Κύριε, Κύριε", αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Ότι δε η πίστη μόνη της και από μόνη της, εάν δεν λάβει τη συνδρομή της λαμπρότητας που προέρχεται από τα έργα, δεν θα επαρκεί για να μπορέσει να εξασφαλίσει την οικειότητα με τον Θεό, το επισημαίνει και ο μαθητής του Χριστού λέγοντας: «Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν». Έπειτα, κάποιος θα μπορούσε να πει σε όσους νομίζουν ότι θα τους αρκέσει γυμνή και μόνη η πίστη για να μπορέσουν να αποκτήσουν την άνωθεν οικειότητα: «Άραγε και το ίδιο το πλήθος των δαιμόνων θα ανέλθει σε οικειότητα με τον Θεό, επειδή γνωρίζει και έχει πιστέψει ότι είναι ένας;» Και πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό; Διότι το να γνωρίζει κανείς μόνο ότι ο Θεός είναι ένας, ο ποιητής και δημιουργός των πάντων, είναι ανώφελο· νομίζω δε ότι πρέπει μαζί με την πίστη να συμπορεύεται και το καύχημα της ευλάβειας προς αυτόν. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος και στον Χριστό μένει, και θα φανεί ότι κατέχει τα λόγια του, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στο βιβλίο των Ψαλμών προς τον Θεό: «Στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγια σου, για να μην αμαρτήσω σε σένα».

Αυτή λοιπόν είναι, λέει, η αιώνια ζωή: το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό. Άραγε λοιπόν, θα ρωτήσει κάποιος από τους φιλομαθείς ακροατές, οι οποίοι φροντίζουν να μην ασχολούνται επιφανειακά με τα θεία δόγματα: εφόσον λέμε ότι η γνώση είναι η αιώνια ζωή, θα αρκέσει σε κάποιον το να γνωρίζει τον όντως και εκ φύσεως αληθινό Θεό για να έχει την πλήρη ασφάλεια της ελπίδας, και δεν θα χρειαστεί τίποτε άλλο; Τότε πώς συμβαίνει η πίστη χωρίς τα έργα να είναι νεκρή; Όταν βέβαια λέμε πίστη, εννοούμε την αληθινή γνώση για τον Θεό και τίποτε άλλο· διότι μέσω του πιστεύειν έρχεται η γνώση. Και αυτό το μαρτυρεί ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας σε κάποιους: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε». Και ότι οι συγγραφές των αγίων μας αποδεικνύουν πως η γνώση που περιορίζεται σε απλές θεωρίες είναι πράγμα εντελώς ανώφελο, νομίζω ότι θα το κατανοήσουμε και από το εξής: διότι κάπου είπε ένας από τους αγίους μαθητές: «Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις, αλλά και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν». Τι θα πούμε λοιπόν σε αυτά; Πώς θα αληθεύει ο Χριστός, όταν λέει ότι αιώνια ζωή είναι το να γνωρίσει κανείς τον ένα και αληθινό Πατέρα και Θεό, και μαζί με αυτόν τον Υιό;

«Και εγώ θα αναγγείλω τη δικαιοσύνη μου, και τα κακά σου, τα οποία δεν θα σε ωφελήσουν. Όταν αναβοήσεις, ας σε ελευθερώσουν στη θλίψη σου. Διότι όλους αυτούς θα τους πάρει ο άνεμος, και θα τους παρασύρει η καταιγίδα.» Είπε κάπου ο Θεός διά φωνής του Ιεζεκιήλ προς τη μητέρα των Ιουδαίων, εννοώ δηλαδή τη Συναγωγή: «Καθώς έπραξες, έτσι θα γίνει σε εσένα· η ανταπόδοσή σου θα ανταποδοθεί στο κεφάλι σου.» Βεβαίως και ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Αλίμονο στον άνομο, πονηρά πράγματα σύμφωνα με τα έργα των χεριών του θα του συμβούν.» Κάτι τέτοιο υποδηλώνεται και τώρα μέσα από τα προκείμενα. Διότι επειδή απέρριψες τη γνώση για εμένα, λέει, θα παραβλεφθείς από εμένα, και θα υποστείς τιμωρία ίση με τα παραπτώματά σου. Αλλά κάποιος λησμονεί τον Θεό τον κατά φύση και αληθινό, και αυτόν που εξουσιάζει τα πάντα, όχι βέβαια φτάνοντας σε πλήρη λήθη του ότι υπάρχει Θεός (διότι και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν, κατά τη φωνή του αποστόλου), αλλά μάλλον επειδή αμέλησε να θέλει να υποτάσσεται σε αυτόν, και φρόντισε ελάχιστα για τα όσα έχουν διαταχθεί από αυτόν· ώστε να φαίνεται ατίθασος και απειθής, και ολοκληρωτικά στραμμένος προς το εντελώς αντίθετο από αυτά που έπρεπε να εκπληρώνει. Λησμονεί δε ο Θεός, δηλαδή παραβλέπει αυτούς που τον ξεχνούν, σχεδόν αποσύροντας το βοηθητικό του χέρι, και απογυμνώνοντάς τους από κάθε προστασία· πράγμα το οποίο ακριβώς έπαθε ο Ισραήλ.

Αλλά ο Χριστιανός μάς προβάλλει τον γραμματέα των Ιουδαίων, χωρίς να ακούει τον Σωτήρα που λέει: «Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί», και τον θαυμάζει που βεβαιώνει με όρκο ότι «ένας είναι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν», αγνοώντας ότι και τα «δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν». Παρατήρησε δε πώς από τις ίδιες τις προφητικές γραφές συνάγει τα περί του λόγου, ο οποίος διδάσκει τα πρακτέα· τον οποίο και τα παιδιά των Ιουδαίων θα ομολογήσουν ότι γνωρίζουν, εφόσον τον έχουν παραλάβει πριν από εμάς. Αλλά ούτε και ο ίδιος ο Σαβέλλιος αγνοούσε έναν τέτοιον λόγο. Πώς, λοιπόν, επικρίνοντας τους Ιουδαίους και τον Σαβέλλιο, ισχυρίστηκε, μέσα από τις δικές του φράσεις που παρέθεσα, ότι δεν έχουν γνωρίσει τον λόγο; Και επειδή ο ίδιος έχει αποφανθεί προηγουμένως ότι κανείς δεν μπορούσε να γνωρίσει τον Θεό ούτε να γνωρίσει τον λόγο Του, εάν δεν είχε προσλάβει την εικόνα του αόρατου Θεού, δηλαδή τη σάρκα, όπως ο ίδιος ανέφερε (διότι ισχυριζόταν ότι μόνο μέσω της εικόνας γνωρίζεται ο Θεός και ο λόγος Του, θεωρώντας ότι η σάρκα είναι η εικόνα), πρέπει να υπενθυμίσουμε, με βάση τα προκείμενα, ότι και χωρίς την ένσαρκη παρουσία όλοι οι Ιουδαίοι γνώριζαν με ακρίβεια τον λόγο του Θεού και τους λόγους των προφητικών γραφών που παραγγέλλουν τα όσια έργα, μελετώντας τους επισταμένως από την τρυφερή τους ηλικία, και ομολογούσαν τον Θεό ως ποιητή και δημιουργό των πάντων, όπως ακριβώς και ο γραμματέας που το βεβαίωνε αυτό με όρκο.

Διότι έτσι θα έχει και αληθινή πίστη. Επειδή η πίστη που δεν μαρτυρείται μέσω των έργων της σωτηρίας δεν είναι περισσότερο πίστη παρά απιστία, ούτε περισσότερο ομολογία παρά άρνηση. Και αυτό το αποδεικνύει εκείνος που λέει για τέτοιους ανθρώπους: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται, όντας βδελυροί και απειθείς και για κάθε αγαθό έργο αδόκιμοι». Ένας άλλος δε από τους συναποστόλους λέει: «Δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου». Και: «Ποιος είναι πιστός; Ας δείξει από την καλή του αναστροφή τα έργα του». Διότι ποιο είναι το όφελος, εάν κάποιος λέει ότι έχει πίστη, δεν έχει όμως έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Σε καμία περίπτωση. Εσύ πιστεύεις ότι ο Χριστός είναι ένας Θεός μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα· καλά κάνεις· αλλά και τα «δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν» λέγοντας: «Γνωρίζουμε ποιος είσαι, ο Υιός του Θεού του Υψίστου»· όμως είναι δαιμόνια και αντίθεα, εξαιτίας της αντίθεσής τους προς τον Θεό μέσα από τα έργα τους.

Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι νεκρή καθ' εαυτήν. Αλλά θα πει κάποιος: Εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω από τα έργα μου την πίστη μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις· και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν.

Εάν, λοιπόν, επιθυμείς και εσύ να διαφύγεις τη φλόγα, απόθεσε από πριν ως θησαυρό την ελεημοσύνη, και έτσι ούτε καν θα δοκιμάσεις το πυρ εκείνο. Διότι, εάν μεν πιστέψεις εδώ σε όσα λέγονται, δεν θα αντικρίσεις καν αυτό το καμίνι όταν αναχωρήσεις για εκεί· εάν όμως δεν τα πιστέψεις τώρα, εκεί θα τα μάθεις καλά εκ πείρας, όταν πλέον δεν θα είναι δυνατόν να διαφύγεις. Και τούτο, διότι η κόλαση είναι αναπόφευκτη για εκείνους που δεν έχουν επιδείξει ορθό βίο. Διότι δεν αρκεί μόνο το να πιστεύει κανείς· επειδή και οι δαίμονες φρίττουν ενώπιον του Θεού, αλλά παρόλα αυτά θα τιμωρηθούν. Επομένως, απαιτείται από εμάς πολλή επιμέλεια για τον βίο μας. Γι' αυτόν τον λόγο σας συγκεντρώνουμε συνεχώς εδώ, όχι απλώς για να εισέρχεστε, αλλά για να αποκομίσετε και κάποιον καρπό από την παραμονή σας εδώ. Εάν όμως προσέρχεστε μεν πάντοτε, αλλά αναχωρείτε χωρίς να αποκομίζετε κανέναν καρπό, κανένα απολύτως όφελος δεν θα υπάρξει από την εδώ είσοδο και προσεδρεία σας. Διότι, εάν όταν στέλνουμε τα παιδιά στους δασκάλους δούμε ότι δεν αποκομίζουν από εκεί κανέναν καρπό, γινόμαστε σφοδροί κατήγοροι των δασκάλων και πολλές φορές τα μεταφέρουμε σε άλλους· ποια απολογία θα έχουμε εμείς, εάν δεν επιδεικνύουμε για την αρετή ούτε τόση σπουδή όση δείχνουμε για αυτά τα γήινα, αλλά φέρνουμε πάντοτε στο σπίτι μας άδειες τις δέλτους; Καίτοι οι δάσκαλοι εδώ είναι και περισσότεροι και ανώτεροι. Διότι σε κάθε εκκλησιαστική σύναξη σας ορίζουμε ως δασκάλους προφήτες, αποστόλους, πατριάρχες και όλους τους δικαίους.

Ο δε Αδελφόθεος στο δεύτερο κεφάλαιο της Επιστολής του λέει: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου, εάν λέει κάποιος ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Εάν κάποιος αδελφός ή αδελφή είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και τους πει κάποιος από εσάς, πηγαίνετε εν ειρήνη, ζεσταθείτε και χορτάστε, αλλά δεν τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος; Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι από μόνη της νεκρή. Αλλά θα πει κάποιος, εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις όμως να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν πρόσφερε τον Ισαάκ τον Υιό του πάνω στο θυσιαστήριο; Βλέπεις ότι η πίστη συνεργούσε με τα έργα του, και μέσα από τα έργα τελειοποιήθηκε η πίστη; Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει, πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη· και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα, και όχι μόνο από την πίστη. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή».

λδʹ. Αλλά ίσως πει κάποιος ότι: «Έχω την πίστη, και μου αρκεί η πίστη σε Αυτόν για τη σωτηρία». Αλλά του αντιλέγει ο Ιάκωβος, λέγοντας ότι: «Και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν». Και πάλι: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή από μόνη της· όπως ακριβώς και τα έργα χωρίς την πίστη». Πώς όμως πιστεύουμε σε Αυτόν, ή Τον εμπιστευόμαστε για τα μελλοντικά, εμείς που δεν Τον εμπιστευόμαστε για τα πρόσκαιρα και τα παρόντα, και γι' αυτό τον λόγο συμφυρόμαστε με τα υλικά, και ζούμε σαρκικά, και στρατευόμαστε εναντίον του Πνεύματος; Εκείνοι όμως που πίστεψαν αληθινά στον Χριστό και Τον εγκατέστησαν ολόκληρο μέσα τους μέσω των εντολών, έλεγαν τα εξής: «Ζω δε, όχι πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός».

ΛΘ΄. Μην πείτε, λέγει ο θείος Ιερεμίας, ότι είναι ναός Κυρίου. Και εσύ μην πεις, ότι η απλή πίστη στον Κύριό μας Ιησού Χριστό μπορεί να με σώσει. Διότι αυτό είναι αδύνατο, εάν δεν αποκτήσεις διά των έργων και την αγάπη προς Αυτόν. Διότι το να πιστεύει κανείς απλώς, και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν.

Γι' αυτό και εγώ έκρινα δίκαιο να μη μιλήσω σήμερα από τον εαυτό μου προς την αγάπη σας, αλλά από όσα εκείνοι διδάσκουν θεόπνευστα, να παρουσιάσω ενώπιόν σας λίγα από τα πολλά προς υπενθύμισή σας. Από αυτά, πρώτος συμβουλεύει ο θείος και αδελφόθεος Ιάκωβος: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου», λέει, «εάν κάποιος λέει ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Αλλά θα πει κάποιος: εσύ έχεις πίστη και εγώ έχω έργα. Δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις. Και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις να μάθεις, ώ άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή;». Μάθε ότι «ο Αβραάμ ο πατέρας μας δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον γιο του Ισαάκ στο θυσιαστήριο. Βλέπεις ότι η πίστη ολοκληρώθηκε από τα έργα;». «Βλέπετε ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα και όχι από την πίστη» μόνο; «Γι' αυτό, αφού περιζωστείτε τις οσφύες της διανοίας σας» με νήψη, λέει ο θείος Πέτρος, «στηρίξτε την τέλεια ελπίδα σας στη χάρη που σας προσφέρεται με την αποκάλυψη του Ιησού Χριστού, ως τέκνα υπακοής, μη συμμορφούμενοι με τις προηγούμενες επιθυμίες της εποχής της άγνοιάς σας, αλλά σύμφωνα με τον Άγιο που σας κάλεσε, γίνετε και εσείς άγιοι σε όλη τη διαγωγή σας, διότι είναι γραμμένο: να γίνετε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος».

Προσθέτουμε δε εδώ και το εξής, ότι όλα τα προαναφερθέντα τα κάνουν οι δαίμονες μόνο εξωτερικά, δηλαδή υπό τη βία και τη μεγάλη ανάγκη της παντοκρατορικής δύναμης του Θεού, και όχι εσωτερικά, δηλαδή με την εκούσια θέλησή τους, και με τη συγκατάθεση του αυτεξουσίου τους. Επομένως, έστω και αν λέγεται ότι πιστεύουν —«διότι και τα δαιμόνια», λέει ο Αδελφόθεος Ιάκωβος, «πιστεύουν και φρίττουν»— η πίστη τους δεν είναι αδιάκριτη συγκατάθεση σε όσα έχει υποσχεθεί ο Θεός, όπως ορίζει την πίστη ο Μέγας Βασίλειος, έστω και αν μαρτυρούν την αλήθεια, έστω και αν φαίνονται από κάποια εξωτερικά σημάδια ότι χαίρονται ή υποτάσσονται για τον Θεό, όλα αυτά τα κάνουν αναγκαστικά και βίαια, και χωρίς τη συγκατάθεση του δικού τους αυτεξουσίου.

Ακόμη, λέει, και αν υποθέταμε ότι ο σωτήρας και λυτρωτής μας προσέλαβε αγγελική φύση για τη δική τους σωτηρία, κανένα όφελος δεν θα προέκυπτε σε αυτούς από αυτή τη συνάφεια. Διότι δεν θα τους μετέφερε από την πτώση προς το καλύτερο με εξαναγκασμό, όπως άλλωστε ούτε και τους ανθρώπους. Αντίθετα, τον θεοφιλή και άριστο βίο τον διαμορφώνει η άριστη πράξη και η στροφή προς τον Θεό, η οποία είναι η αμόλυντη πίστη, για τα οποία εισηγητής και δάσκαλος σε εμάς υπήρξε ο ενσαρκωμένος Λόγος. Κανένα όμως από αυτά τα δύο δεν θα συνέβαλλε στη διδασκαλία και τη μάθηση του γένους των αγγέλων (διότι τα γνώριζαν σαφώς και τα δύο)· αφού από την ίδια τους τη δημιουργία κατείχαν τη γνώση αυτών. Διότι η ασώματη φύση δεν έχει ανάγκη από τέτοια πράγματα, όπως εμείς. Εξάλλου, και τον Υιό του Θεού που εμφανίστηκε με σάρκα τον αναγνώριζαν οι δαίμονες, και τον ανακήρυσσαν κριτή, βασανιστή και δεσπότη. Και η Αγία Γραφή μαρτυρεί λέγοντας: «Εσύ πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός, και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν». Και αλλού: «Τον μεν Χριστό γνωρίζω, και τον Παύλο ξέρω· εσύ όμως ποιος είσαι;» Από αυτά γίνεται φανερό ότι το γένος των δαιμόνων όχι μόνο γνώριζε τον Χριστό, τον φοβόταν και τον σεβόταν, αλλά και τους γνήσιους υπηρέτες του.

Διότι πώς θα μπορούσαμε να Τον πλησιάσουμε, αν δεν φέρνουμε μαζί μας την αφθαρσία της ψυχής και δεν κατέχουμε την αγνεία του σώματος; Ή πώς θα Τον προσεγγίζαμε, αν δεν διαθέτουμε την ευωδία των πράξεων, η οποία γνωρίζει πώς να Τον ευαρεστεί και να Τον ευφραίνει; Επειδή η δυσωδία των πράξεων Τού είναι εξαιρετικά εχθρική. Φοβάμαι δε και με διακατέχει τρόμος μήπως, αν και έχουμε ορθόδοξη πίστη, φανούμε ότι σφάλλουμε ως προς αυτήν, αφήνοντάς την να παραμένει μεμονωμένη, χωρίζοντάς την από τη σύζευξη με τις πράξεις και καθιστώντας την ορφανή από τα καλά έργα. Διότι, εάν η πίστη νεκρώνεται, σύμφωνα με τον αδελφόθεο Ιάκωβο, ο οποίος υπήρξε ποιμένας αυτού του ποιμνίου, όταν στερείται την ευπραγία των ευωδών έργων, πώς εμείς θα προχωρήσουμε σωστά, αν δεν στερεώνουμε την πίστη με τις πράξεις και δεν εξοπλίζουμε τα νώτα της αγαθοεργίας με ελαφρύτατο φτερό; Γι' αυτό παρακαλώ, πολυαγαπημένοι, ας ενώσουμε τις πράξεις με την πίστη και ας μην την αποστερήσουμε καθόλου από τα συνοδευτικά της έργα, ώστε, όπως ακριβώς σταθήκαμε ισχυροί στην πίστη και με τη χάρη του Θεού δεν υποστήκαμε καμία βλάβη σε αυτήν, έτσι να κραταιωθούμε και με τα αγαθά έργα, και να ευφραίνουμε με πίστη και με έργα τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος πάντοτε χαίρεται με τα καλά έργα, και να πλουτίζουμε από την εξαιρετικά φιλάνθρωπη εύνοιά Του.