Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 2:20

Αυτοί είναι χειρότεροι και από τα θηρία και από τα κτήνη· διότι τα κτήνη και τα θηρία γνωρίζουν τον Θεό που τα εποίησε, και τον ευλογούν· οι δε άνθρωποι, οι οποίοι πλάστηκαν από τα χέρια του και φέρουν την εικόνα του, δεν γνωρίζουν αυτόν που τους εποίησε· αλλά με το μεν στόμα τους τον ομολογούν, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται: «Εσύ πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν· η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος ομολογώντας ότι υπάρχει Θεός, όταν με τα πονηρά του έργα τον αρνείται; Πώς ομολογεί ότι έχει Δεσπότη, όταν δεν τον υπηρετεί; Διότι για αυτόν τον λόγο υπακούει στον κύριό του, και οι δούλοι γνωρίζουν αυτούς που τους αγόρασαν και τους τιμούν, έτσι και εμείς οφείλουμε να τον τιμούμε, όχι μόνο με λόγια αλλά και με έργα· διότι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μαρτύρησε στο Ευαγγέλιο λέγοντας: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε». Και πάλι: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω». Και πάλι μας πρόσταξε λέγοντας: «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου». Θέλεις, λοιπόν, να μάθεις ότι τα θηρία και τα κτήνη γνωρίζουν τον Θεό και τον ευλογούν;

Θέλεις δε να μάθεις, ω μάταιε άνθρωπε, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας, κ.ο.κ. Του Κυρίλλου, από την προς Ρωμαίους Επιστολή. Επειδή ο μακάριος Ιάκωβος λέει ότι ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, προσφέροντας τον Ισαάκ τον γιο του στο θυσιαστήριο, ενώ ο Παύλος λέει ότι δικαιώθηκε από την πίστη, η φαινομενική αυτή αντίφαση πρέπει να κατανοηθεί ως εξής: ότι πριν μεν αποκτήσει τον Ισαάκ πίστεψε, και έλαβε τον Ισαάκ ως μισθό της πίστης του· όμως και όταν προσέφερε τον Ισαάκ στο θυσιαστήριο, όχι μόνο έπραττε το έργο που του προστάχθηκε, αλλά δεν απομακρύνθηκε και από την πίστη του, ότι δηλαδή «μέσω του Ισαάκ πρόκειται να πληθύνει το σπέρμα του σαν τα άστρα», αναλογιζόμενος ότι «ο Θεός έχει τη δύναμη να αναστήσει ακόμη και από τους νεκρούς». Ωστόσο, ο Παύλος καθιστά μάρτυρα και συμπαραστάτη των λόγων του τον μακάριο Δαβίδ, έναν άνδρα φημισμένο για την ευσέβειά του, και με σοφία παρουσιάζει εν Πνεύματι την άφεση μέσω της πίστης και την εξαγγέλλει σε όλους τους ανθρώπους· διότι γνώριζε ότι αυτή επρόκειτο να παρασχεθεί εν Χριστώ στον κατάλληλο καιρό.

Και πάλι, ο μεν νόμος βρισκόταν σε σκιές, όμως φαίνεται να κοιλοπονά για τη μορφοποίηση της αλήθειας· η αλήθεια όμως δεν αναιρεί τους τύπους, αλλά τους καθιστά πιο εμφανείς. <Διότι αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού.> Υποθέτω, λοιπόν, είπε κάποιος, ότι είναι αναγκαίο, καθώς ερευνούμε επισταμένως τον λόγο περί του προπάτορα Αβραάμ, να πούμε εκείνο: Έχει ειπωθεί κάπου από κάποιον εκ των αγίων μαθητών, ότι χωρίς τα έργα η πίστη είναι νεκρή· και προσθέτει σε αυτά το «Θέλεις δε να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον Ισαάκ τον υιό του στο θυσιαστήριο;». Άραγε, λοιπόν, λένε τα αντίθετα μεταξύ τους οι πνευματοφόροι; Τι λέμε, λοιπόν, σε αυτά; Ενώ λοιπόν είχε φτάσει σε βαθύ γήρας, εντελώς απροσδόκητα του υποσχέθηκε υιό ο Θεός των όλων· και έλεγε ότι το σπέρμα που θα προέλθει από αυτόν θα ανταγωνίζεται το αναρίθμητο πλήθος των άστρων· αυτός δε, επειδή τιμούσε Εκείνον που υποσχέθηκε ως δυνάμενο να κατορθώσει τα πάντα, δίνοντας μέσα από αυτό μαρτυρία στον Θεό, δικαιώθηκε από Αυτόν, και έλαβε ως έπαθλο αντάξιο της τόσο θεοφιλούς γνώμης του την άφεση των παλαιών σφαλμάτων. Όμως, κατά καιρούς ο Θεός έκανε το χρησμό για τον Ισαάκ δοκιμασία για τον δίκαιο· αλλά και σε αυτό ήταν πιστός και φιλόθεος, ώστε να μην προτάξει τίποτα πάνω από την αγάπη προς τον Θεό.

Βλέπεις ότι αξιώνεται χαρίσματος; Του δίνεται ως χάρισμα πνεύμα συνέσεως· διότι, όταν κάποιος πιστέψει, τότε κατανοεί. <Του δίνεται> και το να μην κατακρίνει τον πλησίον του. Έπειτα λόγος σοφίας, έπειτα χαρίσματα ιαμάτων· διότι θεραπεύει αυτούς που ασθενούν στην πίστη, και ανορθώνει αυτούς που καταπίπτουν στην καρδιά· διότι όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα. Αλλά υπάρχουν μερικοί που έχουν πίστη, και όχι έργα. Αυτή λοιπόν δεν είναι πίστη, διότι είναι νεκρή· διότι η πίστη, λέει, χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Εκείνος που έχει πίστη και εκτελεί τα έργα της, αυτός έχει την πίστη που είναι θερμή σαν τον κόκκο του σιναπιού.

Εάν όμως επιθυμείς πολύ να μιλάς και να ακούς, θα σου ειπωθεί το γεγραμμένο: Θέλεις να μάθεις, άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Πράγματι, νεκροί είναι όλοι εκείνοι που ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται, σύμφωνα με τον Απόστολο, όντες βδελυροί και απειθείς και ακατάλληλοι για κάθε καλό έργο. Εσύ λοιπόν να έχεις ταπεινό φρόνημα, για να μην εξυψωθείς ψηλά και κατακρημνιστείς με πτώση φοβερή. Να ικετεύεις κάθε μέρα τον Θεό, βοώντας προς αυτόν: Θέσε φύλακα στο στόμα μου και θύρα ασφαλείας στα χείλη μου. Μην επιτρέψεις να εκκλίνει η καρδιά μου σε λόγια πονηρίας, ώστε να προφασίζομαι δικαιολογίες για αμαρτίες μαζί με ανθρώπους που εργάζονται την ανομία. Διότι η γλώσσα είναι μικρό μέλος, και όμως καυχιέται για μεγάλα πράγματα. 92. Δημεύσεις περιουσιών και βασανιστήρια και απειλές θανάτου κλόνισαν πολλούς. Άλλοι πάλι μέσα από αυτά στεφανώθηκαν, ενώ έτεροι εξαιτίας της φιλαργυρίας βρέθηκαν προδότες. Κάποιοι λόγω κενοδοξίας καταφρόνησαν την αλήθεια, και άλλοι από μανία φιληδονίας υπέπεσαν στην ανομία. Αυτοί μόνο νίκησαν εκείνον που έχει την εξουσία του θανάτου, δηλαδή τον Διάβολο, όσοι έχουν πάντοτε τον Κύριο μέσα τους. Διότι η νίκη μας είναι ο Κύριος.

Αυτή είναι η ζώσα πίστη. «Διότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή», λέει ένας άλλος από τους κήρυκες της πίστεως. Το νεκρό όμως δεν είναι ευπρόσδεκτο στον ζώντα Θεό· διότι ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων. Εκείνος λοιπόν που έχει νεκρή την πίστη εξαιτίας της απραξίας των αγαθών έργων, είναι νεκρός και ο ίδιος, εφόσον δεν ζει και δεν βρίσκεται εν Θεώ, στον μόνο χορηγό της αληθινής και αδιάφθορης ζωής, μέχρις ότου αντιληφθεί, όπως ο σωσμένος άσωτος, τη στέρηση που υπέστη απομακρυνόμενος από τα έργα της ζωής, και επιστρέψει στον Θεό μέσω των έργων της μετανοίας και ακούσει από Αυτόν, όπως και εκείνος ο σωσμένος άσωτος: «αυτός ο υιός μου ήταν νεκρός και ανέζησε, ήταν χαμένος και βρέθηκε».

Όπως ακριβώς ένας άριστος μουσικός, αν δεν έχει λύρα, δεν μπορεί να επιδείξει ούτε την τέχνη του, έτσι και η ευσέβεια, όταν δεν φανερώνεται μέσω των έργων, σαν να ήταν αυτά όργανά της, φαίνεται νεκρή και ανενεργή, όχι μόνο στους εκτός της πίστεως, αλλά και κατά τις θείες Γραφές· διότι λέγει: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Ας μην υπερηφανεύονται, λοιπόν, όσοι έχουν μόνο τον λόγο, σαν να έχουν κατορθώσει το παν —διότι τους λείπουν τα σημαντικότερα, η αρετή και η ευσέβεια— ούτε όσοι έχουν αρετή χωρίς λόγο και πίστη ας καυχώνται —διότι τους λείπουν ο λόγος και η πίστη— ούτε όσοι έχουν πίστη, στερούνται όμως έργων και λόγου, ας κατακρίνουν τους άλλους —διότι από τα έργα τους αποδεικνύεται ότι την αρνούνται— αλλά ας φροντίζει ο καθένας να αποκτήσει ό,τι του λείπει, ώστε, έχοντας την πίστη ως ψυχή, την αρετή ως σώμα και τον λόγο ως κόσμημα, να καταστούν και εδώ άξιοι επαίνου και εκεί να πορευθούν θριαμβευτικά, αναγνωρισμένοι και στεφανωμένοι.

Και του λέει ο Βαρλαάμ: Άκουσε τι πρέπει να κάνεις μετά το βάπτισμα: αφενός να απέχεις από κάθε αμαρτία και από κάθε πάθος, αφετέρου να οικοδομείς πάνω στο θεμέλιο της ορθόδοξης πίστης την εργασία των αρετών, επειδή η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, όπως ακριβώς είναι και τα έργα χωρίς την πίστη. Διότι λέει ο Απόστολος: Να ζείτε σύμφωνα με το Πνεύμα, και δεν θα εκπληρώσετε τις επιθυμίες της σάρκας. Φανερά δε είναι τα έργα της σάρκας, τα οποία είναι: μοιχείες, πορνείες, ακαθαρσίες, ασέλγειες, ειδωλολατρίες, μαγείες, έχθρες, έριδες, ζήλιες, θυμοί, φιλονικίες, διχοστασίες, αιρέσεις, φθόνοι, φόνοι, φιλαργυρίες, λοιδορίες, φιληδονίες, μέθες, κραιπάλες, υπερηφάνειες και τα παρόμοια με αυτά· για τα οποία σας προειδοποιώ, όπως και πρωτύτερα σας είπα, ότι όσοι πράττουν τέτοια δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια, αγιασμός ψυχής και σώματος, ταπείνωση της καρδιάς και συντριβή, ελεημοσύνη, αμνησικακία, φιλανθρωπία, αγρυπνία, ακριβής μετάνοια για όλα τα προηγούμενα σφάλματα, δάκρυ κατάνυξης, πένθος τόσο για τις δικές μας αμαρτίες όσο και του πλησίον, και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία, σαν κάποιες βαθμίδες και σκάλες που συνέχονται μεταξύ τους και στηρίζονται η μία από την άλλη, ανεβάζουν την ψυχή στον ουρανό.

Ο δε Αδελφόθεος στο δεύτερο κεφάλαιο της Επιστολής του λέει: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου, εάν λέει κάποιος ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Εάν κάποιος αδελφός ή αδελφή είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και τους πει κάποιος από εσάς, πηγαίνετε εν ειρήνη, ζεσταθείτε και χορτάστε, αλλά δεν τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος; Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι από μόνη της νεκρή. Αλλά θα πει κάποιος, εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις όμως να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν πρόσφερε τον Ισαάκ τον Υιό του πάνω στο θυσιαστήριο; Βλέπεις ότι η πίστη συνεργούσε με τα έργα του, και μέσα από τα έργα τελειοποιήθηκε η πίστη; Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει, πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη· και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα, και όχι μόνο από την πίστη. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή».

Γι' αυτό και εγώ έκρινα δίκαιο να μη μιλήσω σήμερα από τον εαυτό μου προς την αγάπη σας, αλλά από όσα εκείνοι διδάσκουν θεόπνευστα, να παρουσιάσω ενώπιόν σας λίγα από τα πολλά προς υπενθύμισή σας. Από αυτά, πρώτος συμβουλεύει ο θείος και αδελφόθεος Ιάκωβος: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου», λέει, «εάν κάποιος λέει ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Αλλά θα πει κάποιος: εσύ έχεις πίστη και εγώ έχω έργα. Δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις. Και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις να μάθεις, ώ άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή;». Μάθε ότι «ο Αβραάμ ο πατέρας μας δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον γιο του Ισαάκ στο θυσιαστήριο. Βλέπεις ότι η πίστη ολοκληρώθηκε από τα έργα;». «Βλέπετε ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα και όχι από την πίστη» μόνο; «Γι' αυτό, αφού περιζωστείτε τις οσφύες της διανοίας σας» με νήψη, λέει ο θείος Πέτρος, «στηρίξτε την τέλεια ελπίδα σας στη χάρη που σας προσφέρεται με την αποκάλυψη του Ιησού Χριστού, ως τέκνα υπακοής, μη συμμορφούμενοι με τις προηγούμενες επιθυμίες της εποχής της άγνοιάς σας, αλλά σύμφωνα με τον Άγιο που σας κάλεσε, γίνετε και εσείς άγιοι σε όλη τη διαγωγή σας, διότι είναι γραμμένο: να γίνετε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος».

Διότι πώς θα μπορούσαμε να Τον πλησιάσουμε, αν δεν φέρνουμε μαζί μας την αφθαρσία της ψυχής και δεν κατέχουμε την αγνεία του σώματος; Ή πώς θα Τον προσεγγίζαμε, αν δεν διαθέτουμε την ευωδία των πράξεων, η οποία γνωρίζει πώς να Τον ευαρεστεί και να Τον ευφραίνει; Επειδή η δυσωδία των πράξεων Τού είναι εξαιρετικά εχθρική. Φοβάμαι δε και με διακατέχει τρόμος μήπως, αν και έχουμε ορθόδοξη πίστη, φανούμε ότι σφάλλουμε ως προς αυτήν, αφήνοντάς την να παραμένει μεμονωμένη, χωρίζοντάς την από τη σύζευξη με τις πράξεις και καθιστώντας την ορφανή από τα καλά έργα. Διότι, εάν η πίστη νεκρώνεται, σύμφωνα με τον αδελφόθεο Ιάκωβο, ο οποίος υπήρξε ποιμένας αυτού του ποιμνίου, όταν στερείται την ευπραγία των ευωδών έργων, πώς εμείς θα προχωρήσουμε σωστά, αν δεν στερεώνουμε την πίστη με τις πράξεις και δεν εξοπλίζουμε τα νώτα της αγαθοεργίας με ελαφρύτατο φτερό; Γι' αυτό παρακαλώ, πολυαγαπημένοι, ας ενώσουμε τις πράξεις με την πίστη και ας μην την αποστερήσουμε καθόλου από τα συνοδευτικά της έργα, ώστε, όπως ακριβώς σταθήκαμε ισχυροί στην πίστη και με τη χάρη του Θεού δεν υποστήκαμε καμία βλάβη σε αυτήν, έτσι να κραταιωθούμε και με τα αγαθά έργα, και να ευφραίνουμε με πίστη και με έργα τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος πάντοτε χαίρεται με τα καλά έργα, και να πλουτίζουμε από την εξαιρετικά φιλάνθρωπη εύνοιά Του.

Λέγεται δε μυστικώς, διότι δεν αποκαλύπτεται σε όλους, παρά μόνο στους άξιους της αιώνιας ζωής, και καθιστά γιους του φωτός και γιους της ημέρας εκείνους που την βλέπουν. Διότι εκείνοι που δεν βλέπουν το φως, έστω και αν αυτό λάμπει περίτρανα, εντούτοις παραμένουν στο σκοτάδι. Κανείς, αδελφοί, ας μην σας εξαπατά με κούφια λόγια και κανείς ας μην επαναπαύεται μόνο στην πίστη στον Χριστό. Διότι λέει: «Ο Χριστός, αν περιτέμνεστε, δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Όπως ακριβώς το σώμα χωρίς ψυχή είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Διότι εκείνοι που ομολογούν ότι ο Χριστός είναι Θεός, αλλά δεν τηρούν τις εντολές του, θα λογιστούν όχι μόνο ότι τον αρνούνται, αλλά και ότι τον ατιμάζουν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά θα κατακριθούν δικαίως, και μάλιστα αυστηρότερα από εκείνους που περιτέμνουν τα ίδια τους τα σώματα, επειδή ακρωτηριάζουν τις εντολές του Θεού.