Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 2:21

Θέλεις δε να μάθεις, ω μάταιε άνθρωπε, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας, κ.ο.κ. Του Κυρίλλου, από την προς Ρωμαίους Επιστολή. Επειδή ο μακάριος Ιάκωβος λέει ότι ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, προσφέροντας τον Ισαάκ τον γιο του στο θυσιαστήριο, ενώ ο Παύλος λέει ότι δικαιώθηκε από την πίστη, η φαινομενική αυτή αντίφαση πρέπει να κατανοηθεί ως εξής: ότι πριν μεν αποκτήσει τον Ισαάκ πίστεψε, και έλαβε τον Ισαάκ ως μισθό της πίστης του· όμως και όταν προσέφερε τον Ισαάκ στο θυσιαστήριο, όχι μόνο έπραττε το έργο που του προστάχθηκε, αλλά δεν απομακρύνθηκε και από την πίστη του, ότι δηλαδή «μέσω του Ισαάκ πρόκειται να πληθύνει το σπέρμα του σαν τα άστρα», αναλογιζόμενος ότι «ο Θεός έχει τη δύναμη να αναστήσει ακόμη και από τους νεκρούς». Ωστόσο, ο Παύλος καθιστά μάρτυρα και συμπαραστάτη των λόγων του τον μακάριο Δαβίδ, έναν άνδρα φημισμένο για την ευσέβειά του, και με σοφία παρουσιάζει εν Πνεύματι την άφεση μέσω της πίστης και την εξαγγέλλει σε όλους τους ανθρώπους· διότι γνώριζε ότι αυτή επρόκειτο να παρασχεθεί εν Χριστώ στον κατάλληλο καιρό.

Και πάλι, ο μεν νόμος βρισκόταν σε σκιές, όμως φαίνεται να κοιλοπονά για τη μορφοποίηση της αλήθειας· η αλήθεια όμως δεν αναιρεί τους τύπους, αλλά τους καθιστά πιο εμφανείς. <Διότι αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού.> Υποθέτω, λοιπόν, είπε κάποιος, ότι είναι αναγκαίο, καθώς ερευνούμε επισταμένως τον λόγο περί του προπάτορα Αβραάμ, να πούμε εκείνο: Έχει ειπωθεί κάπου από κάποιον εκ των αγίων μαθητών, ότι χωρίς τα έργα η πίστη είναι νεκρή· και προσθέτει σε αυτά το «Θέλεις δε να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον Ισαάκ τον υιό του στο θυσιαστήριο;». Άραγε, λοιπόν, λένε τα αντίθετα μεταξύ τους οι πνευματοφόροι; Τι λέμε, λοιπόν, σε αυτά; Ενώ λοιπόν είχε φτάσει σε βαθύ γήρας, εντελώς απροσδόκητα του υποσχέθηκε υιό ο Θεός των όλων· και έλεγε ότι το σπέρμα που θα προέλθει από αυτόν θα ανταγωνίζεται το αναρίθμητο πλήθος των άστρων· αυτός δε, επειδή τιμούσε Εκείνον που υποσχέθηκε ως δυνάμενο να κατορθώσει τα πάντα, δίνοντας μέσα από αυτό μαρτυρία στον Θεό, δικαιώθηκε από Αυτόν, και έλαβε ως έπαθλο αντάξιο της τόσο θεοφιλούς γνώμης του την άφεση των παλαιών σφαλμάτων. Όμως, κατά καιρούς ο Θεός έκανε το χρησμό για τον Ισαάκ δοκιμασία για τον δίκαιο· αλλά και σε αυτό ήταν πιστός και φιλόθεος, ώστε να μην προτάξει τίποτα πάνω από την αγάπη προς τον Θεό.

Επομένως, καθώς σταδιακά καθαρίζεται, φτάνει στην τελειότητα του καθαρισμού, αυξανόμενη στην αγάπη τόσο, όσο μειώνεται ως προς τον φόβο, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φτάσει στην τέλεια αγάπη, στην οποία, όπως έχει ειπωθεί, δεν υπάρχει φόβος, αλλά πλήρης απάθεια που ενεργείται μέσω της δόξας του Θεού. Ας είναι λοιπόν σε εμάς ως αδιάκοπο καύχημα των καυχημάτων πρώτα ο φόβος του Θεού, και έπειτα η αγάπη, το πλήρωμα του νόμου της εν Χριστώ τελειότητας. {ιη'.} Ψυχή που δεν έχει απαλλαγεί από τις κοσμικές φροντίδες, ούτε τον Θεό θα αγαπήσει γνήσια ούτε τον διάβολο θα αποστραφεί όπως του αξίζει· διότι έχει ήδη ως βαρύ κάλυμμα τη μέριμνα του βίου. Επομένως, σε τέτοιες περιπτώσεις ο νους δεν μπορεί να γνωρίσει το εσωτερικό του δικαστήριο, ώστε να δοκιμάζει μέσα του αλάνθαστα τις αποφάσεις της κρίσης του. Γι' αυτόν τον λόγο, η αναχώρηση είναι απολύτως χρήσιμη. {ιθ'.} Ίδιον της καθαρής ψυχής είναι ο άφθονος λόγος, ο άκακος ζήλος, και ο αδιάκοπος έρωτας προς τον Κύριο της δόξας. Τότε βεβαίως και ο νους ρυθμίζει με ακρίβεια τις δικές του πλάστιγγες, παριστάμενος στη δική του διάνοια σαν σε ένα πεντακάθαρο κριτήριο. {κ'.} Πίστη χωρίς έργα και έργο χωρίς πίστη θα αποδοκιμαστούν με τον ίδιο τρόπο· διότι πρέπει ο πιστός να προσφέρει στον Κύριο την πίστη που αποδεικνύεται έμπρακτα. Διότι ούτε στον πατέρα μας Αβραάμ η πίστη θα λογιζόταν ως δικαιοσύνη, εάν δεν προσέφερε το παιδί του ως καρπό της. {κα'.}

Ο δε Αδελφόθεος στο δεύτερο κεφάλαιο της Επιστολής του λέει: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου, εάν λέει κάποιος ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Εάν κάποιος αδελφός ή αδελφή είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και τους πει κάποιος από εσάς, πηγαίνετε εν ειρήνη, ζεσταθείτε και χορτάστε, αλλά δεν τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος; Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι από μόνη της νεκρή. Αλλά θα πει κάποιος, εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις όμως να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν πρόσφερε τον Ισαάκ τον Υιό του πάνω στο θυσιαστήριο; Βλέπεις ότι η πίστη συνεργούσε με τα έργα του, και μέσα από τα έργα τελειοποιήθηκε η πίστη; Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει, πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη· και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα, και όχι μόνο από την πίστη. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή».

Γι' αυτό και εγώ έκρινα δίκαιο να μη μιλήσω σήμερα από τον εαυτό μου προς την αγάπη σας, αλλά από όσα εκείνοι διδάσκουν θεόπνευστα, να παρουσιάσω ενώπιόν σας λίγα από τα πολλά προς υπενθύμισή σας. Από αυτά, πρώτος συμβουλεύει ο θείος και αδελφόθεος Ιάκωβος: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου», λέει, «εάν κάποιος λέει ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Αλλά θα πει κάποιος: εσύ έχεις πίστη και εγώ έχω έργα. Δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις. Και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις να μάθεις, ώ άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή;». Μάθε ότι «ο Αβραάμ ο πατέρας μας δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον γιο του Ισαάκ στο θυσιαστήριο. Βλέπεις ότι η πίστη ολοκληρώθηκε από τα έργα;». «Βλέπετε ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα και όχι από την πίστη» μόνο; «Γι' αυτό, αφού περιζωστείτε τις οσφύες της διανοίας σας» με νήψη, λέει ο θείος Πέτρος, «στηρίξτε την τέλεια ελπίδα σας στη χάρη που σας προσφέρεται με την αποκάλυψη του Ιησού Χριστού, ως τέκνα υπακοής, μη συμμορφούμενοι με τις προηγούμενες επιθυμίες της εποχής της άγνοιάς σας, αλλά σύμφωνα με τον Άγιο που σας κάλεσε, γίνετε και εσείς άγιοι σε όλη τη διαγωγή σας, διότι είναι γραμμένο: να γίνετε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος».

Διότι, τι το άξιο θα μπορούσε κανείς να επιδείξει μέσω έργων, μετά από τη στειρότητα και την παρακμή, δύο καταστάσεις που είχαν ξηράνει τις πηγές της αναπαραγωγής και είχαν τυφλώσει τους οφθαλμούς της τεκνογονίας; Τι το άξιο, λοιπόν, θα μπορούσε να πράξει κανείς, ώστε μετά από τέτοια νέκρωση της φύσης να αναδειχθεί πατέρας παιδιού και να βλαστήσει απόγονος από την κοιλιά; Και τι το απολύτως άξιο θα μπορούσε να προσφέρει κανείς για να πληθύνει το σπέρμα του σαν την άμμο της θάλασσας, για να ευλογηθούν τα έθνη στο σπέρμα του, για να προέλθει από εκεί ο ίδιος ο Χριστός, ο κοινός Σωτήρας; Βλέπεις ότι δεν έχει απολύτως τίποτα, ούτε καν ίχνος έργων, απέναντι σε τόσο μεγάλες δωρεές του Θεού. Από πού λοιπόν αξιώθηκε αυτά; Μόνο από την πίστη· διότι «επίστευσε ο Αβραάμ στον Θεό», λέει η Γραφή, «και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Επίστευσε και δικαιώθηκε από τον Θεό ώστε να επιτύχει τόσα και τέτοιου μεγέθους αγαθά. Ώ πίστη, που καθιστάς δευτερεύουσα κάθε πράξη του νόμου! Πράττοντάς την ο Αβραάμ είχε κάποιο μικρό καύχημα, αλλά μόνο απέναντι σε όσους υπάγονταν στον ίδιο νόμο με αυτόν. Προβάλλοντας όμως την πίστη, έγινε αμέσως πατέρας όλων, και δικαιώθηκε ώστε να απολαύσει εκείνα τα αναρίθμητα αγαθά. Ως επακόλουθο δε συμπέρασμα, προκύπτει και η λύση από τα προλεχθέντα: πώς δηλαδή αυτός μεν λέει ότι ο Αβραάμ δικαιώθηκε από την πίστη, ενώ ο θείος Ιάκωβος λέει από τα έργα λέγοντας: «Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον γιο του» και τα εξής;

Διότι πώς θα μπορούσαμε να Τον πλησιάσουμε, αν δεν φέρνουμε μαζί μας την αφθαρσία της ψυχής και δεν κατέχουμε την αγνεία του σώματος; Ή πώς θα Τον προσεγγίζαμε, αν δεν διαθέτουμε την ευωδία των πράξεων, η οποία γνωρίζει πώς να Τον ευαρεστεί και να Τον ευφραίνει; Επειδή η δυσωδία των πράξεων Τού είναι εξαιρετικά εχθρική. Φοβάμαι δε και με διακατέχει τρόμος μήπως, αν και έχουμε ορθόδοξη πίστη, φανούμε ότι σφάλλουμε ως προς αυτήν, αφήνοντάς την να παραμένει μεμονωμένη, χωρίζοντάς την από τη σύζευξη με τις πράξεις και καθιστώντας την ορφανή από τα καλά έργα. Διότι, εάν η πίστη νεκρώνεται, σύμφωνα με τον αδελφόθεο Ιάκωβο, ο οποίος υπήρξε ποιμένας αυτού του ποιμνίου, όταν στερείται την ευπραγία των ευωδών έργων, πώς εμείς θα προχωρήσουμε σωστά, αν δεν στερεώνουμε την πίστη με τις πράξεις και δεν εξοπλίζουμε τα νώτα της αγαθοεργίας με ελαφρύτατο φτερό; Γι' αυτό παρακαλώ, πολυαγαπημένοι, ας ενώσουμε τις πράξεις με την πίστη και ας μην την αποστερήσουμε καθόλου από τα συνοδευτικά της έργα, ώστε, όπως ακριβώς σταθήκαμε ισχυροί στην πίστη και με τη χάρη του Θεού δεν υποστήκαμε καμία βλάβη σε αυτήν, έτσι να κραταιωθούμε και με τα αγαθά έργα, και να ευφραίνουμε με πίστη και με έργα τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος πάντοτε χαίρεται με τα καλά έργα, και να πλουτίζουμε από την εξαιρετικά φιλάνθρωπη εύνοιά Του.

Λέγεται δε μυστικώς, διότι δεν αποκαλύπτεται σε όλους, παρά μόνο στους άξιους της αιώνιας ζωής, και καθιστά γιους του φωτός και γιους της ημέρας εκείνους που την βλέπουν. Διότι εκείνοι που δεν βλέπουν το φως, έστω και αν αυτό λάμπει περίτρανα, εντούτοις παραμένουν στο σκοτάδι. Κανείς, αδελφοί, ας μην σας εξαπατά με κούφια λόγια και κανείς ας μην επαναπαύεται μόνο στην πίστη στον Χριστό. Διότι λέει: «Ο Χριστός, αν περιτέμνεστε, δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Όπως ακριβώς το σώμα χωρίς ψυχή είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Διότι εκείνοι που ομολογούν ότι ο Χριστός είναι Θεός, αλλά δεν τηρούν τις εντολές του, θα λογιστούν όχι μόνο ότι τον αρνούνται, αλλά και ότι τον ατιμάζουν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά θα κατακριθούν δικαίως, και μάλιστα αυστηρότερα από εκείνους που περιτέμνουν τα ίδια τους τα σώματα, επειδή ακρωτηριάζουν τις εντολές του Θεού.