Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 2:23

Γιατί λοιπόν απιστείς, ω άνθρωπε; Απιστείς στο ότι ο Θεός έχει δικό Του Υιό, και ρωτάς πώς γέννησε ο Θεός; Εάν όμως ρωτάς το «πώς» σχετικά με τον Θεό, οπωσδήποτε θα ρωτούσες μαζί και το «πού», ως προς τον τόπο, και το «πότε», ως προς τον χρόνο. Εάν όμως είναι άτοπο να ρωτά κανείς τέτοια πράγματα για τον Θεό, ακόμη πιο άτοπο θα ήταν το να μην πιστεύει. Άραγε δεν κοκκινίζεις από ντροπή που βρίσκεσαι στην απιστία; Διότι ερευνάς, για να βρεις όχι την πίστη, αλλά την απιστία. Αυτό είναι αληθές, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει σοφία. Ο Αβραάμ όμως πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Φίλος του Θεού ονομάστηκε ο μακάριος Αβραάμ, και πράγματι είναι. Φίλος εξαιτίας της πίστης, φίλος εξαιτίας της υπακοής στον Θεό· εσύ όμως είσαι εχθρός εξαιτίας της απιστίας και της παρακοής στον Θεό.

Πολύ ωφέλιμα, λοιπόν, ο Κύριος και Χριστός μας δεν επιτρέπει σε αυτούς που πιστεύουν σε αυτόν να θαυμάζουν πλέον τις σκιές του νόμου. Διότι δεν υπάρχει σε αυτές τίποτα το ωφέλιμο ή ικανό να προξενήσει την αληθινή ελευθερία. Μάλλον τους προστάζει να γνωρίσουν την αλήθεια. Διότι μέσω αυτής λέει ότι θα ελευθερωθούν σταθερά, σύμφωνα με τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν. <Σπέρμα του Αβραάμ είμαστε, και δεν έχουμε γίνει ποτέ δούλοι σε κανέναν· πώς εσύ λες ότι θα γίνετε ελεύθεροι;> Χλευάζουν και πάλι την υπόσχεση του Σωτήρα μας, ή μάλλον ήδη δυσανασχετούν επειδή θεωρούν ότι προσβάλλονται. Διότι, λένε, όποιος δεν έχει καμία σχέση με τη δουλεία, πώς θα είχε ανάγκη αυτόν που μας καλεί στην ελευθερία και μας δίνει, σαν κάτι επιπρόσθετο, αυτό που ήδη κατέχουμε; Αγνοούν όμως, αν και συνηθίζουν να δοκησισοφούν, ότι ο προπάτορας Αβραάμ δεν προήλθε από πατέρα επιφανή σύμφωνα με τα κοσμικά κριτήρια, ούτε ήταν ενδοξότατος σε εκείνα που θαυμάζονται σε αυτόν τον βίο, αλλά δοξάστηκε μόνο μέσω της πίστεως στον Θεό. Διότι λέγει: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε η πίστη ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού». Βλέπεις λοιπόν πάρα πολύ καθαρά την αιτία της λαμπρότητας σε εκείνον. Διότι, επειδή ονομάστηκε φίλος του Θεού που κρατεί τα πάντα, έγινε γι' αυτό μέγας και ξακουστός, και η πίστη του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, και η δικαιοσύνη εκ της πίστεως έγινε σε αυτόν αιτία της κατά Θεόν ελευθερίας.

Είπε λοιπόν για αυτούς που κλήθηκαν εν Χριστώ σε ιερουργία, ότι θα είναι ανώτεροι από τους πρώτους, αφού δεν θα σφάζουν πρόβατα όπως εκείνοι, ούτε βέβαια θα βεβηλώνουν το θυσιαστήριο προσφέροντας μολυσμένους άρτους. Απεναντίας, θα προσφέρουν στον Θεό, ως θυμίαμα, τη δικαιοσύνη και τη νοητή ευωδία της ευαγγελικής πολιτείας. Και θα επιτελέσουν τη λατρεία τους με τρόπο τόσο ευπρόσδεκτο, ώστε αυτή σε καμία περίπτωση να μην υπολείπεται από τις θυσίες που αρμόζουν στις ημέρες του αιώνος, δηλαδή στη ζωή των αγίων πνευμάτων στους ουρανούς, τα οποία διανύουν διηνεκείς και μακρές ημέρες, δηλαδή χρόνους. Θα είναι επίσης ισάξια με τους προγενέστερους χρόνους, δηλαδή με τη λατρεία των αγίων που έζησαν κατά τους παλαιότερους χρόνους. Διότι στους αρχαιότερους η επιδοκιμασία προήλθε από την υπακοή. Έτσι ο Αβραάμ προσέφερε τον υιό του στον Θεό, «και υπολογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού». Έτσι και ο Νώε «κατασκεύασε την κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του», όπως έχει γραφτεί. Επομένως, λέει, θα είναι αρεστή η θυσία του Ιούδα, δηλαδή του λαού που φέρει την περιτομή στην καρδιά και στο πνεύμα, και βέβαια της Ιερουσαλήμ, προφανώς της νοητής, δηλαδή της Εκκλησίας. Όπως ακριβώς και η θυσία αυτών που έχουν τις ημέρες του αιώνος και των αγίων που έζησαν κατά τους παλαιότερους χρόνους, οι οποίοι έγιναν ευάρεστοι μέσω της υπακοής και της πίστης.

Πώς νομίζεις, λοιπόν, ότι αισθανόταν τότε αυτός που είχε λάβει την προσταγή να πράξει τούτο; Ένας άνδρας που είχε φτάσει σε βαθύ γήρας, έχοντας αποκτήσει ως πλούτο έναν και μόνο υιό, γεννημένο στα γεράματά του, στερημένος λόγω του χρόνου από τη δυνατότητα να γίνει πατέρας άλλων παιδιών, και έχοντας και τη σύζυγό του αρκετά προχωρημένης ηλικίας (διότι ήταν και η ίδια η Σάρρα ηλικιωμένη), πήρε την προσταγή να σφαγιάσει χωρίς αναβολή τον τόσο τρισαγαπημένο του υιό, τον μονογενή και πολυπόθητο. Με ποιο χέρι περίμενε άραγε ότι θα μπορούσε ο ηλικιωμένος να βυθίσει το ξίφος στο παιδί και να τολμήσει μια τόσο οικτρή σφαγή εναντίον του ίδιου του γεννήματός του; Άραγε δεν είναι λογικό να σκεφτούμε ότι ένα πικρό και δριμύ πλήθος λογισμών λεηλατούσε αφόρητα την ψυχή του δικαίου; Και πότε η φύση τον παρακινούσε προς τη στοργή, πότε πάλι το θείο πρόσταγμα του ενέπνεε δέος, και ίσως τον καλούσε σαν από ανάγκη σε μια ακούσια υπακοή. Μεγάλο, λοιπόν, είναι αληθινά το θαύμα του δικαίου, και άξια κάθε επαίνου πλέον η θεοφιλής στάση του. Διότι προσέφερε το λογικό θύμα, και έχοντας αποχαιρετήσει τους νόμους της φύσεως, και πατώντας το κεντρί της ακατανίκητης στοργής, δεν έθεσε τίποτα από τα επίγεια απέναντι στην αγάπη προς τον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο και δοξάστηκε, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Και εκπληρώθηκαν σε αυτόν τα προσδοκώμενα, δηλαδή όσα έλπιζε. Διότι έγινε πατέρας πολλών και αναρίθμητων εθνών εν Χριστώ. Διά του Οποίου και μετά του Οποίου ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα εις τους αιώνας των αιώνων.

Και είναι εκτενής ο λόγος περί της πίστεως, και δεν μας αρκεί όλος ο χρόνος της ημέρας για να τα διηγηθούμε. Προς το παρόν όμως, ας μας είναι αρκετός από τους τύπους της Παλαιάς Διαθήκης μόνο ο Αβραάμ, επειδή κι εκείνου έχουμε γίνει υιοί διά της πίστεως. Εκείνος δεν δικαιώθηκε μόνο από τα έργα, αλλά από την πίστη. Διότι πολλά μεν κατόρθωσε, αλλά ποτέ δεν ονομάστηκε φίλος του Θεού, παρά μόνο όταν πίστεψε.

Επομένως, καθώς σταδιακά καθαρίζεται, φτάνει στην τελειότητα του καθαρισμού, αυξανόμενη στην αγάπη τόσο, όσο μειώνεται ως προς τον φόβο, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φτάσει στην τέλεια αγάπη, στην οποία, όπως έχει ειπωθεί, δεν υπάρχει φόβος, αλλά πλήρης απάθεια που ενεργείται μέσω της δόξας του Θεού. Ας είναι λοιπόν σε εμάς ως αδιάκοπο καύχημα των καυχημάτων πρώτα ο φόβος του Θεού, και έπειτα η αγάπη, το πλήρωμα του νόμου της εν Χριστώ τελειότητας. {ιη'.} Ψυχή που δεν έχει απαλλαγεί από τις κοσμικές φροντίδες, ούτε τον Θεό θα αγαπήσει γνήσια ούτε τον διάβολο θα αποστραφεί όπως του αξίζει· διότι έχει ήδη ως βαρύ κάλυμμα τη μέριμνα του βίου. Επομένως, σε τέτοιες περιπτώσεις ο νους δεν μπορεί να γνωρίσει το εσωτερικό του δικαστήριο, ώστε να δοκιμάζει μέσα του αλάνθαστα τις αποφάσεις της κρίσης του. Γι' αυτόν τον λόγο, η αναχώρηση είναι απολύτως χρήσιμη. {ιθ'.} Ίδιον της καθαρής ψυχής είναι ο άφθονος λόγος, ο άκακος ζήλος, και ο αδιάκοπος έρωτας προς τον Κύριο της δόξας. Τότε βεβαίως και ο νους ρυθμίζει με ακρίβεια τις δικές του πλάστιγγες, παριστάμενος στη δική του διάνοια σαν σε ένα πεντακάθαρο κριτήριο. {κ'.} Πίστη χωρίς έργα και έργο χωρίς πίστη θα αποδοκιμαστούν με τον ίδιο τρόπο· διότι πρέπει ο πιστός να προσφέρει στον Κύριο την πίστη που αποδεικνύεται έμπρακτα. Διότι ούτε στον πατέρα μας Αβραάμ η πίστη θα λογιζόταν ως δικαιοσύνη, εάν δεν προσέφερε το παιδί του ως καρπό της. {κα'.}

Βλέπετε πώς ο Αβραάμ δεν επιθύμησε τίποτα από τα παρόντα, αλλά ενδυναμωμένος από την ελπίδα των μελλοντικών υπέμεινε γενναία τη δοκιμασία; Διότι αυτός που δεν λυπήθηκε τον μονογενή του υιό, αλλά θέλησε να τον θυσιάσει εξαιτίας της προσταγής του Θεού, πώς θα μπορούσε να προσκολληθεί σε πρόσκαιρα πράγματα; Ο πρόθυμος εργάτης της φιλοξενίας, μέσω αυτού του καλού οικοδομήματος, φιλοξένησε τον Θεό ως διαβάτη, και αφού έγινε φίλος του Θεού απολαμβάνει τα αιώνια αγαθά.

Αλλά τι είσαι; Πλούσιος; Και ο Αβραάμ, και αυτός γυναίκα είχε και τέκνα. Και πίστεψε, λέει, ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Μήπως του στάθηκαν εμπόδιο ο πλούτος και η γυναίκα, ή τα τέκνα; Μήπως έχεις δικαιολογία; Ιδού, αυτά τα τρία που προβάλλεις ως πρόφαση τα είχε εκείνος: και γυναίκα και τέκνα και πλούτο. Αλλά τι είσαι; Δούλος; Και ο Ονήσιμος το ίδιο· και ο Παύλος, γράφοντας στον Φιλήμονα, έλεγε: τον Ονήσιμο, τον άλλοτε άχρηστο, που τώρα όμως είναι και σε εμένα και σε εσένα πολύ χρήσιμος.

Προφασίζεσαι τη στρατιωτική θητεία και λες: «Είμαι στρατιώτης και δεν μπορώ να σωθώ». Ο εκατόνταρχος δεν ήταν στρατιώτης; Και λέει στον Ιησού: «Δεν είμαι άξιος να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου, αλλά πες μόνο έναν λόγο, και θα θεραπευτεί ο δούλος μου». Και αφού θαύμασε ο Ιησούς, λέει: «Αλήθεια σας λέω, ούτε στον Ισραήλ δεν βρήκα τέτοια πίστη». Μήπως τον εμπόδισε η στρατιωτική του ιδιότητα; Αλλά έχεις να πεις: «Είμαι χειρώνακτας». Και ο Παύλος τέτοιος ήταν, και επιπλέον λεηλάτης των Εκκλησιών· και μετά από αυτά έγινε κήρυκας και απόστολος. Αλλά τι; Είσαι πλούσιος; Και ο Αβραάμ πλούσιος ήταν, και πίστεψε στον Θεό, και του λογίστηκε αυτό ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Αλλά τι έχεις να πεις; Ότι είσαι δούλος; Δεν διάβασες τον Παύλο που γράφει στον Φιλήμονα; Για τον Ονήσιμο, τον άλλοτε άχρηστο σε εσένα, αλλά τώρα και σε εμένα και σε εσένα πολύ χρήσιμο εν Κυρίω;

Ο δε Αδελφόθεος στο δεύτερο κεφάλαιο της Επιστολής του λέει: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου, εάν λέει κάποιος ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Εάν κάποιος αδελφός ή αδελφή είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και τους πει κάποιος από εσάς, πηγαίνετε εν ειρήνη, ζεσταθείτε και χορτάστε, αλλά δεν τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος; Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι από μόνη της νεκρή. Αλλά θα πει κάποιος, εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις όμως να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν πρόσφερε τον Ισαάκ τον Υιό του πάνω στο θυσιαστήριο; Βλέπεις ότι η πίστη συνεργούσε με τα έργα του, και μέσα από τα έργα τελειοποιήθηκε η πίστη; Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει, πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη· και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα, και όχι μόνο από την πίστη. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή».

Σε δόλια ψυχή δεν θα εισέλθει η σοφία. —Ο δε Αβραάμ πίστεψε στον Θεό και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Ο μακάριος Αβραάμ ονομάστηκε και είναι φίλος του Θεού, φίλος εξαιτίας της πίστης, φίλος εξαιτίας της υπακοής στον Θεό. Εσύ όμως είσαι εχθρός εξαιτίας της απιστίας και της ανυπακοής στον Θεό. Ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, πίστεψε ο ίδιος, και δεν απίστησε όπως εσείς. Γι' αυτόν τον λόγο αυτός είναι φίλος, ενώ εσείς είστε εχθροί. Οι εχθροί του Κυρίου του είπαν ψέματα, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι πώς θα μπορούσαμε να Τον πλησιάσουμε, αν δεν φέρνουμε μαζί μας την αφθαρσία της ψυχής και δεν κατέχουμε την αγνεία του σώματος; Ή πώς θα Τον προσεγγίζαμε, αν δεν διαθέτουμε την ευωδία των πράξεων, η οποία γνωρίζει πώς να Τον ευαρεστεί και να Τον ευφραίνει; Επειδή η δυσωδία των πράξεων Τού είναι εξαιρετικά εχθρική. Φοβάμαι δε και με διακατέχει τρόμος μήπως, αν και έχουμε ορθόδοξη πίστη, φανούμε ότι σφάλλουμε ως προς αυτήν, αφήνοντάς την να παραμένει μεμονωμένη, χωρίζοντάς την από τη σύζευξη με τις πράξεις και καθιστώντας την ορφανή από τα καλά έργα. Διότι, εάν η πίστη νεκρώνεται, σύμφωνα με τον αδελφόθεο Ιάκωβο, ο οποίος υπήρξε ποιμένας αυτού του ποιμνίου, όταν στερείται την ευπραγία των ευωδών έργων, πώς εμείς θα προχωρήσουμε σωστά, αν δεν στερεώνουμε την πίστη με τις πράξεις και δεν εξοπλίζουμε τα νώτα της αγαθοεργίας με ελαφρύτατο φτερό; Γι' αυτό παρακαλώ, πολυαγαπημένοι, ας ενώσουμε τις πράξεις με την πίστη και ας μην την αποστερήσουμε καθόλου από τα συνοδευτικά της έργα, ώστε, όπως ακριβώς σταθήκαμε ισχυροί στην πίστη και με τη χάρη του Θεού δεν υποστήκαμε καμία βλάβη σε αυτήν, έτσι να κραταιωθούμε και με τα αγαθά έργα, και να ευφραίνουμε με πίστη και με έργα τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος πάντοτε χαίρεται με τα καλά έργα, και να πλουτίζουμε από την εξαιρετικά φιλάνθρωπη εύνοιά Του.

Λέγεται δε μυστικώς, διότι δεν αποκαλύπτεται σε όλους, παρά μόνο στους άξιους της αιώνιας ζωής, και καθιστά γιους του φωτός και γιους της ημέρας εκείνους που την βλέπουν. Διότι εκείνοι που δεν βλέπουν το φως, έστω και αν αυτό λάμπει περίτρανα, εντούτοις παραμένουν στο σκοτάδι. Κανείς, αδελφοί, ας μην σας εξαπατά με κούφια λόγια και κανείς ας μην επαναπαύεται μόνο στην πίστη στον Χριστό. Διότι λέει: «Ο Χριστός, αν περιτέμνεστε, δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Όπως ακριβώς το σώμα χωρίς ψυχή είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Διότι εκείνοι που ομολογούν ότι ο Χριστός είναι Θεός, αλλά δεν τηρούν τις εντολές του, θα λογιστούν όχι μόνο ότι τον αρνούνται, αλλά και ότι τον ατιμάζουν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά θα κατακριθούν δικαίως, και μάλιστα αυστηρότερα από εκείνους που περιτέμνουν τα ίδια τους τα σώματα, επειδή ακρωτηριάζουν τις εντολές του Θεού.