Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 2:26

Επομένως, όταν η γνώση συμπορεύεται με τα έργα, τότε βεβαίως ωφελεί σε μεγάλο βαθμό. Εάν όμως λείπει οποιοδήποτε από τα δύο, το άλλο θα είναι οπωσδήποτε χωλό. Διότι έχει γραφτεί ότι "και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή". Αν και το να γνωρίζει κανείς τον έναν και κατά φύση Θεό, και να τον ομολογεί άδολα και αληθινά, αυτό είναι η πίστη, όμως και αυτή είναι νεκρή, εάν δεν τη συνοδεύει η λαμπρότητα που προέρχεται από τα έργα. Πώς λοιπόν δεν είναι εντελώς ανώφελο το να γνωρίζει τυχόν κάποιος τι είναι το αγαθό, χωρίς όμως να θέλει επιπλέον και να το εφαρμόζει; Γι' αυτήν λοιπόν την αιτία λέει ότι θα είναι μακάριοι οι μαθητές του, δηλαδή όσοι πιστεύουν σε αυτόν, όχι μόνο εάν αποκτούσαν τη γνώση των όσων έλεγε, αλλά και εάν τα έπρατταν. <Δεν μιλώ για όλους σας· διότι εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά για να εκπληρωθεί η γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο σήκωσε εναντίον μου την πτέρνα του.> Ο λόγος αυτός δεν έχει μικρή ασάφεια στα σημεία αυτά. Διότι, ενώ λέει ότι θα είναι μακάριοι όσοι έχουν μεν τη γνώση του αγαθού, αλλά και φροντίζουν να το εκπληρώνουν με έργα· πρόσθεσε αμέσως: Δεν μιλώ για όλους, υπονοώντας τον προδότη, όπως τουλάχιστον φαίνεται και σε πολλούς άλλους και σε εμένα· διότι ο θεομίσητος δεν συγκαταλέγεται στους αξιοζήλευτους, ούτε θα μπορούσε ποτέ να καταταχθεί στους μακάριους, έχοντας καταστήσει την ψυχή του ένοχη για μια τόσο μεγάλη ασέβεια.

Βλέπετε λοιπόν πόσος θόρυβος βλασφημιών προκύπτει για εμάς από αυτό. Γι' αυτό ακριβώς, θα ακολουθήσουμε μάλλον τους αληθινούς συλλογισμούς, πιστεύοντας ότι ο Υιός είπε παραδειγματικά: «Εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα, ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός». «Κάθε κλήμα σε εμένα που δεν φέρει καρπό, το αποκόπτει· και κάθε κλήμα που φέρει καρπό, το καθαρίζει, για να φέρει περισσότερο καρπό». Η προσκόλλησή μας στον Χριστό αποτελεί σταθερή κατάσταση και έχει την προαιρετική δύναμη της ένωσης, ενώ τελειοποιείται με την αγάπη και την πίστη. Και η μεν πίστη εγκαθίσταται στις ψυχές μας, παρέχοντας την καθαρή φανέρωση της θεογνωσίας· ο δε τρόπος της αγάπης απαιτεί την τήρηση της εντολής που έχει οριστεί σε εμάς από Εκείνον. Διότι έτσι κάπου και ο ίδιος, υποδεικνύοντας αυτόν που τον αγαπά, έλεγε: «Εκείνος που με αγαπά θα τηρήσει τις εντολές μου». Πρέπει λοιπόν να γνωρίζουμε ότι, εάν ενωνόμαστε μαζί Του μέσω της πίστεως και επιδιώκουμε το είδος της προσκόλλησης μόνο με απλές ομολογίες, χωρίς όμως να συσφίγγουμε τον δεσμό της ένωσης με τα κατορθώματα της αγάπης, θα είμαστε μεν κλήματα, νεκρά όμως και άκαρπα. Διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, σύμφωνα με τη φωνή του αγίου. Εάν λοιπόν κάποιος φαίνεται και υπάρχει ως κλήμα με αυτόν τον τρόπο, όντας κατά κάποιον τρόπο μάταια κρεμασμένος από τα στελέχη της αμπέλου, ας γνωρίζει καλά ότι οπωσδήποτε θα αντιμετωπίσει το δρεπάνι του γεωργού.

Αυτά συνέβησαν στους πληθυσμούς των Ιουδαίων, όταν συμπεριφέρθηκαν με αυθάδεια ακόμη και προς τον ίδιο τον Εμμανουήλ. Διότι τότε ακριβώς καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, και δεν έμεινε λίθος επί λίθου, σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου του Σωτήρα· και η πάλαι ποτέ σεπτή και αξιοθαύμαστη Σιών αποδείχθηκε πλέον καλλιεργήσιμη γη, κατάλληλη για τους γεωργούς. Όμως πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Θεός θα είναι και ανάμεσά μας, όχι αν έχουμε μόνο πίστη, ούτε αν απλώς επαναπαυόμαστε σε Αυτόν εξαιτίας αυτής, αλλά αν στην πίστη προστεθεί και η ευδοκίμηση μέσω των έργων. «Διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή», σύμφωνα με τη Γραφή. Όταν όμως τα έργα συμπορεύονται με τα αγαθά της πίστης, τότε ακριβώς θα είναι μαζί μας ο Θεός, και θα μας ενισχύσει εύκολα, και θα μας θεωρήσει φίλους, και θα μας ευφράνει ως γνήσια τέκνα Του, και θα μας απαλλάξει από κάθε κακό. <Και κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, εδραιωμένο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τους λόφους, και θα σπεύσουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν προς αυτό πολλά έθνη· και θα πουν: Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας δείξουν την οδό Του, και θα πορευθούμε στα τρίβους Του.> Σε αυτά, λοιπόν, διακρίνεται σαφής η προφητεία για την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη.

Θεωρούμε δε ότι κατ' άλλον τρόπο ονομάζονται αλλογενείς οι ειδωλολάτρες και εκείνοι που με οποιονδήποτε άλλο τρόπο έχουν αποξενωθεί από το ιερό και εκλεκτό γένος, εννοώ δηλαδή τους αιρετικούς, για τους οποίους θα μπορούσε να λεχθεί, και μάλιστα πολύ εύλογα: «Από εμάς προήλθαν, αλλά δεν ανήκαν σε εμάς· διότι αν ανήκαν σε εμάς, θα είχαν παραμείνει μαζί μας». Αυτοί, έχοντας αποβάλει τη θεία ευγένεια, και αποκοπεί από το ιερό και εκλεκτό γένος το οποίο δημιουργήθηκε για σωτηρία —προφανώς δια της πίστεως στον Χριστό— οι τέτοιοι λοιπόν θα γίνουν τροφή του παμφάγου πυρός. Στην ίδια μοίρα θα βρεθούν ενώπιον του Θεού και εκείνοι που πράττουν την ανομία, ακόμη και αν συγκαταλέγονται ίσως μεταξύ των πιστών και εκλεκτών, οι οποίοι γνωρίζουν τον φύσει και αληθινό Θεό. Διότι αυτό δεν τους αρκεί για την έκπλυση της αμαρτίας, εφόσον αληθεύει ότι «η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Διότι, βεβαίως, η πίστη στον Χριστό δικαιώνει και απαλλάσσει από τον ρύπο των προηγούμενων αμαρτημάτων. Εάν, όμως, κάποιος έπειτα από αυτό αποδειχθεί ράθυμος και παραδομένος στην αμέλεια, επιρρεπής στα πάθη της σάρκας και του κόσμου, αυτός κατά κάποιον τρόπο έχει νεκρώσει μέσα του την πίστη, μη προσθέτοντας κανένα από τα αξιέπαινα έργα, αλλά μάλλον επιστρέφοντας στην παλαιά φαυλότητα του βίου του.

Πολλά δε ονομάζει τα ύδατα· διότι διάφοροι είναι οι τρόποι των πειρασμών, και οι επιβουλές των πονηρών πνευμάτων. Αλλά από όλα αυτά μας έσωσε ο Χριστός. <Σύμφωνα με την καθαρότητα των χεριών μου θα με ανταμείψει.> (C f. 34.) Αντίστοιχα, ως καθαρότητα χεριών θα εννοήσεις τα λαμπρά και αμόλυντα έργα της πίστεως που επιτελούνται, χωρίς τα οποία η πίστη είναι νεκρή. <Ο Θεός μου, άμωμος είναι η οδός του.> (C f. 35 b.) Ο Λόγος του Θεού είναι ο μόνος αληθινός Θεός· γι' αυτό και είναι Μονογενής, επειδή είναι μόνος όπως ακριβώς ο Θεός· διότι όλοι οι άλλοι γίνονται θεοί με την παρουσία του Λόγου του Θεού. Διότι εκείνους ονόμασε θεούς, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού. <Ο Θεός που με περιζώνει με δύναμη, και έκανε άμωμη την οδό μου.> (A f. 105 b.) Αυτά ταιριάζουν και στους ιερουργούς του Ευαγγελίου, στους οποίους έλεγε ο Σωτήρας: «Καθίστε στην Ιερουσαλήμ μέχρι να ντυθείτε με δύναμη από ψηλά·» την οποία αφού ζώστηκαν, και αφού οπλίστηκαν με το Άγιο Πνεύμα (διότι αυτή είναι η υποσχεμένη δύναμη), έγιναν ακατανίκητοι και απέναντι στους δαίμονες και στους διώκτες και στα πάθη, και διήλθαν την οδό της ζωής ακατηγόρητα. <Αυτός που καταρτίζει τα πόδια μου σαν του ελαφιού, και με στήνει στα ψηλά.> (A f. 105 b.) Λένε ότι τα ελάφια τρέχουν πάρα πολύ γρήγορα, και μάλιστα σκοτώνουν τα φίδια, και όταν διώκονται από τους κυνηγούς, κατευθύνονται στα ψηλά.

Δείχνει μετριοφροσύνη μη θεωρώντας τον εαυτό του άξιο να επιτύχει το αίτημά του, παρά μόνο χάρη στο θείο όνομα. «Στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου». (A f. 167 b) Σύμφωνα με τη βαθύτερη έννοια, στήνοντας ενέδρα στην ψυχή του, τον συνέλαβαν στην αμαρτία· διότι είναι πολλές οι παγίδες της ζωής μέχρι την τελευταία αναπνοή. Επειδή, λοιπόν, δέχεται πόλεμο στην ψυχή του, καθότι οι άγιοι δείχνουν λίγη φροντίδα για το σώμα, και φοβούμενος μήπως πληγωθεί από τους απατεώνες, παραδίδει το πνεύμα του στον Θεό, ονομάζοντας «χέρια» τις προνοητικές Του δυνάμεις. Το παρόν ρητό, άλλωστε, χρησιμοποίησε και ο Σωτήρας προσηλωμένος στον σταυρό. Το πνεύμα, η Γραφή ονομάζει άλλοτε τη διάνοια, όπως όταν λέει ο Απόστολος για την παρθένο: «Για να είναι άγια και στο πνεύμα και στο σώμα»· άλλοτε την ψυχή, όπως στον Ιάκωβο: «Όπως το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό»· και άλλοτε τη συνείδηση που είναι συνδεδεμένη με την ψυχή, όπως στο: «Ποιος γνωρίζει τα εσώτερα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα που είναι μέσα του;». Το δε προκείμενο χωρίο θα κατανοηθεί και με τους τρεις αυτούς τρόπους.

Διότι, όπως ακριβώς «η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή», έτσι και τα έργα, εάν δεν προϋπάρχει μέσα μας η πίστη, με κανέναν τρόπο δεν ωφελούν τις ψυχές μας· «διότι κανείς δεν στεφανώνεται, εάν δεν αγωνιστεί νομίμως», σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, σύμφωνα με όσα είναι γεγραμμένα· αλλά είτε είναι κάποιος μεγάλος και σπουδαίος, εξυψωμένος από τον πλούτο και την κοσμική δόξα, θα λάβει την άδοξη και ατιμωτική απόφαση, εάν βαρύνεται με τις κατηγορίες της φαυλότητας· είτε πάλι είναι κάποιος μικρός, που ζει μέσα στη φτώχεια και την ασημότητα, θα καταδικαστεί ως ακάθαρτος, εάν δεν καυχιέται για τους ενάρετους τρόπους του· ούτε μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει ως εφεύρημα την ταπεινότητά του για να ελεηθεί από τον δίκαιο Κριτή, εάν δεν έχει την ευπρέπεια στα έργα του, δηλαδή τα έργα της ευσέβειας και της αρετής. Επομένως, η καμήλα, ο λαγός και ο χοιρογρύλλιος θα μπορούσαν να είναι ένας σαφής τύπος του μικρού και του μεγάλου. Αναφέρει επίσης τον χοίρο ως ακάθαρτο, διότι έχει μεν διχαλωτή οπλή, αλλά δεν έχει από τη φύση του την ικανότητα να αναμασά την τροφή, δηλαδή να μηρυκάζει, αποδεικνύοντας έτσι ότι το καύχημα των έργων είναι αδρανές και άχρηστο χωρίς τον λόγο της ευσέβειας. Διότι, όπως η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, έτσι και το αντίστροφο, νεκρή είναι οπωσδήποτε η κοσμιότητα και η ενάρετη συμπεριφορά στα έργα, όταν απουσιάζει η θεογνωσία και όταν ο λόγος της ευσέβειας δεν κατοικεί στις ψυχές μας, αλλά μένοντας προσκολλημένη κάτω, έχει στρέψει την προσοχή της στη γη και φαίνεται να φοβάται να υψώσει το βλέμμα προς τα πάνω.

Διότι, όπως ο Ιακώβ προς τον Λάβαν τον Σύριο, έτσι να προνοείς το πρόσωπό σου για τον εαυτό σου. Αποκαλείς τον εαυτό σου γνωστικό; Γνώρισε τον εαυτό σου από τα έργα σου· διότι, όπως το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η γνώση χωρίς πράξη είναι ανενεργή. Σημάδι ενάρετου βίου για έναν νεότερο μοναχό είναι να απέχει από την πολυοινία και την πολυλογία με ταπεινοφροσύνη· ενώ εκείνος που τα αγαπά αυτά, δεν θα ολοκληρώσει ενάρετο βίο.

Απομακρύνσου μακριά από εμένα, δραπέτη του ουρανού. Και σφράγισε τον εαυτό σου με το σημείο του σταυρού· και θα φύγει από εσένα. Αδελφοί μου, ας μην πειστούμε από τον Εχθρό που μας συμβουλεύει κακά με σκοπό να μας καταστρέψει, αλλά ας πιστέψουμε ότι υπάρχει κρίση και ανταπόδοση για κάθε έργο, για κάθε λόγο, για κάθε ενθύμηση, για κάθε κίνηση, για κάθε σκέψη. Γνωρίζοντας όλα αυτά, ας ασφαλίσουμε τους εαυτούς μας, ώστε, χωρίς οι πολέμιοί μας να έχουν να πουν τίποτα φαύλο για εμάς την ημέρα της φοβερής κρίσης, να βρούμε ανάπαυση μαζί με εκείνους που φοβούνται τον Κύριο. Και μαζί με όλα αυτά ας εργαστούμε το αγαθό· διότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, όπως ακριβώς και τα έργα χωρίς πίστη. Διότι είναι αδύνατον κάποιος που ζει μέσα στη σπατάλη να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών, σύμφωνα με την επί λέξει φωνή του Ευαγγελίου: προσέχετε μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη και τη μέθη.

Ποια λοιπόν από τις αξιέπαινες πράξεις καρποφορήσατε, είτε χωρίς να το γνωρίζει η αριστερά σας, είτε ώστε να λάμψει το φως σας έμπροσθεν των ανθρώπων· προκειμένου να αποδειχθεί το δέντρο από τον καρπό του και να αναγνωριστεί ο δάσκαλος μέσω των μαθητών, και να πει κάποιος από εκείνους που παρατηρούν τα δικά μας (και είναι πολλοί, άλλοι από καλή προαίρεση και άλλοι από περιέργεια), ότι όντως ο Θεός βρίσκεται ανάμεσά σας, όχι μόνο επειδή κηρύσσεται ορθώς, αλλά και επειδή λατρεύεται; Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι αποδεκτή καμία πράξη χωρίς πίστη (επειδή πολλοί επιδιώκουν το καλό για χάρη της δόξας, και επειδή έχουν τέτοια φυσική προδιάθεση)· έτσι και η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή. Και ας μη σας εξαπατά κανείς με κενούς λόγους, από εκείνους που συγχωρούν τα πάντα πρόθυμα, για χάρη ενός μόνο πράγματος: του να ασεβούν στα δόγματα, καταβάλλοντας έτσι φαύλη αμοιβή για φαύλη πράξη.

Δέκατον, πράττε το αγαθό πάνω σε αυτό το θεμέλιο των δογμάτων· επειδή η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως και τα έργα χωρίς πίστη. Κατέχεις τα στοιχεία του μυστηρίου που επιτρέπεται να κοινοποιηθούν, και τα οποία δεν είναι απόρρητα για τα αυτιά των πολλών. Τα υπόλοιπα όμως θα τα διδαχθείς εσωτερικά, με τη χάρη της Τριάδος, τα οποία και θα κρατήσεις κρυφά στον εαυτό σου, διαφυλαγμένα με σφραγίδα.

Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, επειδή και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή και ανυπόστατη, και τα έργα χωρίς την πίστη είναι μάταια και ανώφελα, η χάρη του Πνεύματος συνέδεσε σήμερα, κατά τον σεπτό καιρό της νηστείας και της κατ' αρετήν άσκησης, την ανακήρυξη εκείνων που ορθοτομούν τον λόγο της ευσέβειας και την αποκήρυξη εκείνων που επέλεξαν να μην τον ορθοτομούν, ώστε εμείς, επιδιώκοντας συνδυαστικά και τα δύο, αφενός να αποδείξουμε την πίστη μας μέσω των έργων και αφετέρου να αποκομίσουμε το κέρδος των κόπων μας μέσω της πίστης.

Ένας άλλος δε από τους Αποστόλους λέγει, «δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου», και, «ποιος είναι πιστός; ας δείξει την πίστη του από την καλή του διαγωγή». Ο ίδιος δε ο Κύριος λέγει: «Γιατί με αποκαλείτε, Κύριε Κύριε, και δεν πράττετε αυτά που λέγω;». Διότι είναι Θεός ζωντανός και αληθινός και ζητεί από εμάς αληθινές υποσχέσεις, και πίστη ζωντανή και όχι νεκρή· η δε πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή.

Και αυτά τα επικυρώνει η θεία Γραφή λέγοντας: Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Με κάθε δύναμη, λοιπόν, ας κατευθύνουμε τους εαυτούς μας προς την ακρίβεια του βίου, ώστε, νικώντας στα πάντα, ακόμη και όταν σιωπούμε, να αποστομώνουμε όσους τολμούν να αντιλέγουν.

ΥΓ΄. Στον ίδιο. Πρέπει να συγκεράσουμε, ω σοφότατε, με την ορθότητα των δογμάτων τη φιλοσοφία του τρόπου ζωής, εφόσον είναι αλήθεια, και είναι βεβαίως αλήθεια, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Εάν δε το ανώτερο είναι νεκρό χωρίς το κατώτερο, είναι ολοφάνερο ότι και το κατώτερο είναι νεκρό χωρίς το ανώτερο. Εάν όμως και τα δύο συγκεραστούν, και κατά κάποιον τρόπο ενωθούν, τότε ακριβώς, τότε αναφαίνεται η τέλεια και ύψιστη καταξίωση, καθώς η ευσέβεια και η αρετή συγκλίνουν στο ίδιο.

Πότε εξήλθαν; Μήπως άραγε όταν έφτασε το καθορισμένο τέλος της ζωής τους; Όταν ήρθε το πρόσταγμα; Όταν επήλθε η απόφαση του θανάτου; Όταν απεστάλησαν οι άγγελοι που επισπεύδουν το τέλος, τότε εξήλθαν σε προϋπάντηση του νυμφίου; Σε καμία περίπτωση. Αλλά πότε εξήλθαν; Όταν απαρνήθηκαν τους βιοτικούς περισπασμούς, όταν επέλεξαν να βαδίσουν τη στενή και τεθλιμμένη οδό, όταν αγάπησαν την εκούσια σκληραγωγία, όταν δεν υποτάχθηκαν στους νόμους του γάμου, όταν περιφρόνησαν τις ηδονές του βίου, όταν εξέλεξαν την αγαθή μερίδα της αφθαρσίας, όταν αγάπησαν τον τρόπο της ευφροσύνης, όταν αποστράφηκαν με βδελυγμία τον ρύπο της αμαρτίας, όταν δεσμεύτηκαν στα έργα της σωφροσύνης, όταν πόθησαν τον καθαρό νυμφίο, όταν επιθύμησαν το κάλλος της βασιλείας, όταν απέβαλαν κάθε βιοτική φροντίδα, τότε εξήλθαν σε προϋπάντηση του νυμφίου. Ήταν δε, λέει, οι πέντε φρόνιμες και οι πέντε μωρές. Και ποιο είναι το γνώρισμα των φρόνιμων; Ότι συνέδεσαν τη σωφροσύνη με την ελεημοσύνη, στόλισαν την παρθενία με την αγαθοεργία, γνώρισαν ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, διαπίστωσαν ότι ένα μόνο κατόρθωμα δεν επαρκεί για τη σωτηρία· διότι με ένα μόνο φτερό ο αετός δεν φτάνει στα ύψη. Θυμήθηκαν τη φωνή του νυμφίου που έλεγε: «Έλεος θέλω και όχι θυσία»· και πάλι, ότι «το έλεος κατακαυχάται της κρίσεως». Σκεπτόμενες αυτά με ορθή κρίση, γέμισαν τα αγγεία τους με έλαιο. Ποια άραγε αγγεία;

Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Και εύλογα· διότι, όπως ακριβώς ένα σώμα ωραίο και ανθηρό, όταν δεν έχει δύναμη, αλλά μοιάζει με τα ζωγραφισμένα, έτσι είναι και η ορθή πίστη χωρίς έργα.

Περί μετανοίας, και προς εκείνους που απουσίασαν από τις συνάξεις, όπου γίνεται λόγος και περί της ιεράς τραπέζης και περί της κρίσεως. Ομιλία Θ΄. Όπως ακριβώς δεν υπάρχει κανένα όφελος για εκείνους που σπέρνουν, όταν ρίχνουν τους σπόρους δίπλα στον δρόμο· έτσι δεν υπάρχει κανένα όφελος ούτε και για εμάς από το να αποκαλούμαστε Χριστιανοί, εάν δεν συνοδεύουμε αυτήν την προσωνυμία με τα αντίστοιχα έργα. Και αν θέλετε, θα σας παρουσιάσω ως αξιόπιστο μάρτυρα τον αδελφόθεο Ιάκωβο, ο οποίος λέει: Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Άρα, λοιπόν, σε κάθε περίπτωση είναι αναγκαία η έμπρακτη άσκηση των έργων· διότι, όταν αυτή απουσιάζει, ούτε η ονομασία του Χριστιανού δεν μπορεί να μας ωφελήσει. Και μην απορείς. Διότι, πες μου, τι κέρδος έχει ο στρατιώτης από την κατάταξή του στον στρατό, εάν δεν είναι άξιος της στρατείας του και δεν πολεμά υπέρ του βασιλιά, παρότι τρέφεται από αυτόν; Ίσως μάλιστα, αν και είναι φοβερό αυτό που λέγεται, να ήταν καλύτερο γι' αυτόν να μην είχε καταταγεί, παρά, αφού κατατάχθηκε, να αδιαφορεί για την τιμή του βασιλιά· διότι πώς δεν θα τιμωρηθεί εκείνος που τρέφεται από τον βασιλιά, αλλά δεν αγωνίζεται υπέρ του βασιλιά; Και γιατί μιλώ για τον βασιλιά; Μακάρι τουλάχιστον να φροντίζαμε για τις ίδιες μας τις ψυχές.

Έπειτα, για να μη φανεί ότι γράφει μόνο γι' αυτόν τον λόγο, ούτε να πει κάποιος «Αν δεν ήταν ο Ονήσιμος, δεν θα έγραφες», δες πώς παραθέτει και άλλες αιτίες για την επιστολή: πρώτον μεν φανερώνοντας την αγάπη του, και έπειτα παραγγέλλοντας να του ετοιμαστεί και φιλοξενία. «Επειδή ακούω για την αγάπη σου», λέει. Είναι θαυμαστό αυτό, και είναι πολύ ανώτερο από το να το έβλεπε όντας παρών. Διότι είναι φανερό ότι, επειδή αυτή η αγάπη ήταν τόσο μεγάλη, έγινε ολοφάνερη και έφτασε μέχρις αυτόν. Αν και δεν ήταν μικρή η απόσταση ανάμεσα στη Ρώμη και τη Φρυγία· διότι νομίζω ότι βρισκόταν εκεί, όπως προκύπτει από τον Άρχιππο. Επειδή οι Κολοσσαείς ανήκουν στη Φρυγία, και προς αυτούς έγραφε λέγοντας: «Όταν διαβαστεί σε εσάς η επιστολή, φροντίστε να διαβαστεί και στην Εκκλησία των Λαοδικέων, και εκείνη της Λαοδικείας να τη διαβάσετε και εσείς». Και αυτή είναι πόλη της Φρυγίας. «Προσεύχομαι», λέει, «η κοινωνία της πίστης σου να γίνει ενεργή». Βλέπεις ότι εκείνος πρώτα δίνει παρά παίρνει, και πριν ζητήσει τη χάρη, προσφέρει τη δική του που είναι πολύ μεγαλύτερη; Έτσι ώστε, λέει, «η κοινωνία της πίστης σου να γίνει ενεργή με την επίγνωση κάθε αγαθού που υπάρχει μέσα σας προς τον Χριστό Ιησού». Δηλαδή, για να φτάσεις σε κάθε αρετή, για να μη σου λείψει τίποτα. Διότι έτσι γίνεται ενεργή η πίστη, όταν έχει έργα. Διότι χωρίς έργα η πίστη είναι νεκρή. Και δεν είπε, «Η πίστη σου», αλλά «Η κοινωνία της πίστης σου», ενώνοντάς τον με τον εαυτό του και δείχνοντας ότι είναι ένα σώμα, και με αυτόν κυρίως τον τρόπο παρακινώντας τον βαθύτατα.

Η δε εντολή απαγορεύει να τρώνε από τα κρέατα 〈ωμό〉· αυτό για όσους το κατανοούν με σαρκικό τρόπο δεν θα είχε καμία λογική, αφού ο Θεός θα απαγόρευε κάτι που ποτέ δεν θα συνέβαινε, διότι κανείς δεν θα έτρωγε ωμό κρέας. Σε εμάς, όμως, παρέχει το ύψιστο νόημα: το να μην προσερχόμαστε στη μετάληψη του θείου σώματος ευρισκόμενοι σε πνευματική απραξία. Διότι αυτό παραμένει ουσιαστικά αμετάληπτο σε όσους το προσεγγίζουν χωρίς να εργάζονται πνευματικά και δεν αγωνίζονται μέσω των αγαθών έργων να επιτύχουν την πλήρη ένωση μαζί του. 〈«Η πίστη»〉, λέγει, 〈«χωρίς έργα είναι νεκρή»〉, και για τον λόγο αυτό σε όσους διάκεινται με τέτοια απραξία επέρχονται θλίψεις 〈«προς το συμφέρον»〉 τους, όπως λέγει ο Παύλος, προκειμένου να γίνουν μέτοχοι της αγιότητάς Του.

Είδες ότι και εκείνοι ναυάγησαν γι' αυτόν τον λόγο, και αυτοί παραπλανήθηκαν γι' αυτόν τον λόγο, επειδή οι μεν απέβαλαν την αγαθή συνείδηση, ενώ οι δε κυριεύθηκαν από τη φιλαργυρία; Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, όλα αυτά με ακρίβεια, ας επιμεληθούμε την άριστη πολιτεία, ώστε να γίνει διπλός ο μισθός μας: αφενός, εκείνος που έχει ετοιμαστεί ως αμοιβή των έργων, και αφετέρου, εκείνος που προέρχεται από τη σταθερότητα στην πίστη. Διότι, ό,τι είναι η τροφή για το σώμα, αυτό είναι η πολιτεία για την πίστη. Και όπως ακριβώς η φύση της σάρκας μας δεν θα μπορούσε να συντηρηθεί χωρίς τροφή, έτσι ούτε και η πίστη χωρίς αγαθά έργα. Διότι χωρίς έργα η πίστη είναι νεκρή.

Και μελετούσα τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα πάρα πολύ. Και ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα, και εμβάθυνα στα δικαιώματά σου. Διότι η βασιλεία του Θεού δεν συνίσταται σε λόγια, αλλά σε δύναμη· και: «Εκείνος που θα τις εφαρμόσει και θα τις διδάξει, αυτός θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών». Για τον λόγο αυτόν και ο θείος προφήτης προσέθεσε στη μελέτη την πράξη. Διότι, αφού είπε: «Και μελετούσα τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα πάρα πολύ», και αφού έδειξε τον θερμό του πόθο, πρόσθεσε: «Και ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα, και εμβάθυνα στα δικαιώματά σου». Διότι όσα διδασκόμουν από τους θείους λόγους, αυτά τα εφάρμοζα μέσω των έργων. Διότι η μελέτη των θείων λόγων και η ακρόαση της αναγνώσεως καταλήγει σε έργα αγαθά. Αυτό ακριβώς σημαίνει το: «Ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου». Επειδή τα χέρια είναι δηλωτικά των πράξεων· όπως άλλωστε είπε ο Απόστολος: «Δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι ποιητές του νόμου θα δικαιωθούν»· και: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, καθώς και τα έργα χωρίς την πίστη». Γι' αυτό και ο Κύριος έλεγε: «Καθένας που ακούει αυτά τα λόγια μου και δεν τα εφαρμόζει, θα ομοιάσει με άνθρωπο ανόητο, ο οποίος οικοδόμησε την οικία του πάνω στην άμμο· και κατέβηκε η βροχή, και ήρθαν οι ποταμοί, και φύσηξαν οι άνεμοι, και προσέκρουσαν στην οικία εκείνη, και έπεσε, και η πτώση της ήταν μεγάλη».

Πρέπει δε με κάθε δύναμη να διατηρούμε με ασφάλεια τους εαυτούς μας καθαρούς από ρυπαρά έργα, ώστε να μην επιστρέψουμε, όπως ο σκύλος στον ίδιο του τον έμετο, και καταστήσουμε πάλι τους εαυτούς μας δούλους της αμαρτίας. «Διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή», παρομοίως και τα έργα χωρίς πίστη· επειδή η αληθινή πίστη δοκιμάζεται διά των έργων.

Είπε δε προς αυτόν ο Βαρλαάμ: Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος, σύμφωνα με το πολύ του έλεος, σε αναγέννησε σε ελπίδα ζωντανή, σε κληρονομιά άφθαρτη και αμίαντη και αμάραντη, που φυλάσσεται στους ουρανούς, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω μας διά του Αγίου Πνεύματος. Διότι σήμερα, αφού ελευθερώθηκες από την αμαρτία, υποτάχθηκες ως δούλος στον Θεό, λαμβάνοντας τον αρραβώνα της αιώνιας ζωής, και, εγκαταλείποντας το σκοτάδι, ντύθηκες το φως, αφού κατατάχθηκες στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού. Διότι, «σε όσους», λέει, «τον δέχτηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε αυτούς που πιστεύουν στο όνομά του»· ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός και κληρονόμος του Θεού διά του Ιησού Χριστού εν Αγίω Πνεύματι. Γι' αυτό, αγαπητέ, φρόντισε να βρεθείς ενώπιόν του άσπιλος και αμώμητος, εργαζόμενος το αγαθό πάνω στο θεμέλιο της πίστεως· διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως ακριβώς και τα έργα χωρίς πίστη, καθώς θυμάμαι ότι σου έχω μιλήσει γι' αυτό και πρωτύτερα.

Ο δε Αδελφόθεος στο δεύτερο κεφάλαιο της Επιστολής του λέει: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου, εάν λέει κάποιος ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Εάν κάποιος αδελφός ή αδελφή είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και τους πει κάποιος από εσάς, πηγαίνετε εν ειρήνη, ζεσταθείτε και χορτάστε, αλλά δεν τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος; Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι από μόνη της νεκρή. Αλλά θα πει κάποιος, εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις όμως να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν πρόσφερε τον Ισαάκ τον Υιό του πάνω στο θυσιαστήριο; Βλέπεις ότι η πίστη συνεργούσε με τα έργα του, και μέσα από τα έργα τελειοποιήθηκε η πίστη; Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει, πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη· και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα, και όχι μόνο από την πίστη. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή».

Μεγάλη δύναμη έχει η ενεργός πίστη· και αυτό το μαρτυρούν στην μεν Παλαιά Διαθήκη όλοι οι άγιοι, κατορθώνοντας τα αδύνατα για τους υπόλοιπους ανθρώπους· στη δε Καινή Διαθήκη, περισσότερο από όλους ο Χριστός το βεβαιώνει, λέγοντας άλλοτε στη Χαναναία: «Ω γυναίκα, μεγάλη είναι η πίστη σου»· άλλοτε στην αιμορροούσα: «Έχε θάρρος, θυγατέρα, η πίστη σου σε έχει σώσει, πήγαινε ειρηνικά»· άλλοτε σε κάποιον που αμφέβαλλε: «Αν μπορείς να πιστέψεις, όλα είναι δυνατά σε εκείνον που πιστεύει»· και τώρα στον αρχισυνάγωγο: «Μην φοβάσαι, μόνο πίστευε και θα σωθείς»· και στον εκατόνταρχο: «Πήγαινε και ας γίνει σε σένα όπως ακριβώς πίστεψες». Γι' αυτά λοιπόν να πιστεύετε στον Θεό χωρίς ενδοιασμούς, και δεν θα φοβηθείτε κανέναν τρόμο· να πιστεύετε κάνοντας αγαθοεργίες· διότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή· και μάλιστα περισσότερο από όλους εσείς που διακρίνεστε για τη σύνεσή σας, και βρίσκεστε σε προχωρημένη ηλικία, και λάμπετε από τα αξιώματά σας· μέχρι πότε εμείς οι γέροντες θα έχουμε παιδικά φρονήματα; «Τιμημένο γήρας δεν είναι το να ζει κανείς πολλά χρόνια, και αληθινή ηλικία του γήρατος είναι ο αμόλυντος βίος».

Ομοίως δε και ο λόγος, κινούμενος μέσω της φρονήσεως, προχωρά στην πράξη, και μέσω της πράξεως στην αρετή, και μέσω της αρετής στην πίστη, η οποία αποτελεί την όντως βέβαιη και ακλόνητη βεβαιότητα των θείων. Αυτήν την πίστη, ενώ αρχικά την κατέχει ο λόγος εν δυνάμει σύμφωνα με τη φρόνηση, ύστερα την επιδεικνύει εν ενεργεία σύμφωνα με την αρετή, μέσα από τη φανέρωσή της στα έργα. Διότι «η πίστη χωρίς έργα είναι κάτι νεκρό», καθώς είναι γεγραμμένο· και καθετί το νεκρό και ανενέργητο κανένας σώφρων δεν θα τολμούσε ποτέ να πει ότι συγκαταλέγεται στα καλά. Μέσω δε της πίστεως προχωρά προς το αγαθό, στο οποίο βρίσκει τον τελικό του σκοπό ο λόγος, καταπαύοντας τις δικές του ενέργειες, εφόσον έχουν ολοκληρωθεί πλέον και η δύναμη και η έξη και η ενέργειά του.

Διότι έλεγε ότι ο νους, κινούμενος μέσω της σοφίας, πορεύεται προς τη θεωρία, μέσω της θεωρίας προς τη γνώση, μέσω της γνώσης προς την άληστο γνώση, και μέσω της άληστης γνώσης προς την αλήθεια· γύρω από την οποία ο νους δέχεται το όριο της κίνησής του, καθώς περιγράφεται η ουσία του, η δύναμή του, η έξη και η ενέργειά του — διότι έλεγε ότι η σοφία είναι δύναμη του νου, και ότι ο ίδιος ο νους είναι δυνάμει σοφία, η δε θεωρία είναι έξη, και η γνώση ενέργεια, ενώ η άληστος γνώση είναι η ακατάληκτη και μόνιμη (εκτική) αεικινησία της σοφίας, της θεωρίας και της γνώσης (δηλαδή της δύναμης, της έξης και της ενέργειας) γύρω από το γνωστό που υπερβαίνει κάθε γνώση, της οποίας πέρας είναι η αλήθεια ως αλάνθαστο γνωστό· πράγμα που είναι άξιο θαυμασμού, πώς δηλαδή το άληστο λήγει περιοριζόμενο, ή είναι προφανές ότι περατούται στον Θεό που είναι η αλήθεια· διότι ο Θεός είναι η αλήθεια, γύρω από τον οποίο ο νους, κινούμενος ακατάληκτα και άληστα, δεν μπορεί ποτέ να λήξει την κίνησή του, αφού δεν βρίσκει πέρας εκεί όπου δεν υπάρχει διάστημα· διότι το θαυμαστό μέγεθος της θείας απειρίας στερείται ποσότητας, είναι αμερές και παντελώς αδιάστατο, και δεν επιδέχεται καμία απολύτως κατάληψη που να φθάνει σε αυτό ώστε να γίνει γνωστό τι ποτέ είναι κατ' ουσίαν· και αυτό που δεν έχει διάστημα ή κατάληψη, δεν είναι με κανέναν τρόπο περατό σε κανέναν —, ενώ ο λόγος, ομοίως, έλεγε ότι κινούμενος μέσω της φρόνησης πορεύεται προς την πράξη, μέσω της πράξης προς την αρετή, και μέσω της αρετής προς την πίστη, την όντως βέβαιη και άπτωτη πληροφορία (βεβαιότητα) των θείων, την οποία έχοντας πρώτα ο λόγος δυνάμει μέσω της φρόνησης, κατόπιν την επιδεικνύει ενεργεία μέσω της αρετής δια της φανερώσεώς της στα έργα — διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως έχει γραφτεί· και καθετί νεκρό και ανενέργητο κανένας σώφρων δεν θα τολμούσε ποτέ να πει ότι συγκαταλέγεται στα καλά —, και μέσω της πίστης πορεύεται προς το αγαθό, γύρω από το οποίο δέχεται το τέλος του, παύοντας τις οικείες του ενέργειες ο λόγος, καθώς περιγράφεται η δύναμή του, η έξη του και η ενέργειά του — διότι έλεγε ότι η φρόνηση είναι δύναμη του λόγου και ότι ο ίδιος ο λόγος είναι δυνάμει φρόνηση, η δε πράξη είναι έξη, και η αρετή ενέργεια, και η πίστη (της φρόνησης, της πράξης και της αρετής, δηλαδή της δύναμης, της έξης και της ενέργειας) είναι η ενδιάθετη και αναλλοίωτη στερέωση, της οποίας έσχατο πέρας είναι το αγαθό, γύρω από το οποίο ο λόγος καταλήγοντας παύει την κίνησή του· διότι ο Θεός είναι το αγαθό, στο οποίο κάθε δύναμη κάθε λόγου έχει από τη φύση της προορισμό να περατώνεται.

Αλλά και εάν κοιμηθούν τον ύπνο του θανάτου εκείνοι που ομονοούν ως προς το αγαθό, θερμαίνονται από την ελπίδα των αγαθών της αναστάσεως· ο μεμονωμένος όμως, είτε είναι αυτός που δεν έχει ομόνοια με άλλον είτε είναι μόνο θεωρητικός ή πρακτικός, ποια θέρμη ελπίδας θα έχει, εφόσον η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, όπως και τα έργα δίχως την πίστη;

Ο Ζοροβάβελ είναι, καθώς πολλές φορές έχω ήδη αναφέρει, ο Κύριός μας και Θεός Ιησούς Χριστός. Ο λίθος του είναι η πίστη σε αυτόν· βρίσκεται δε στο χέρι, επειδή με την έμπρακτη τήρηση των εντολών διαφαίνεται η πίστη στον Χριστό· διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως ακριβώς και τα έργα δίχως πίστη. Το δε χέρι αποτελεί προφανώς σύμβολο της πράξης.

Είθε, αγαπητέ, διά της πίστεως και μόνον να έφθανε το έλεος σε όλους τους πιστούς· αυτό πάντως θα ωφελούσε τα μέγιστα και εμένα τον ίδιο· διότι, ακόμη και αν θελήσω να πω ότι ωφελεί μόνο η πίστη, έστω και αν κάποιος φθάσει να έχει αισχρά έργα, μου συγκρατεί το χέρι εκείνος ο τέττιγας, ο οποίος διακήρυξε ξεκάθαρα ότι «η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή».

Διότι, αυτόν που θεωρούν φαύλο και τον οποίο αποστρέφονται, πώς θα τον ακούσουν όταν τους συμβουλεύει; Και πώς θα πιστέψουν ότι λες την αλήθεια σε όσα βλέπουν ότι ούτε εσύ ο ίδιος δεν έχεις πειστεί, αφού με τις πράξεις σου ακολουθείς την αντίθετη πορεία; Και με αυτόν τον τρόπο διαφθείρεται μεν το ήθος του καθενός και δεν θα γίνεται κανένας λόγος για αρετή, διαφθείρονται δε και τα δόγματα, διότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, και από τις ιερές τελετές δεν προκύπτει κανένα όφελος, εφόσον κανένας δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένος για αυτές. Έτσι, προδίδεις τα μέγιστα για χάρη των ελαχίστων, εκμηδενίζεις το αξίωμα που κατέχεις, και καταστρέφεις και ντροπιάζεις τον εαυτό σου με τη θέλησή σου· και πράττεις όπως ακριβώς ένας στρατηγός στο πεδίο της μάχης, ο οποίος, λησμονώντας για ποιον σκοπό επιλέχθηκε και κατεβαίνοντας στο επίπεδο των υπηρετών, θα αναλάμβανε το έργο των αχθοφόρων και των σκευοφόρων, προς όλεθρο δικό του αλλά και εκείνων των οποίων ηγείτο.

Εάν, λοιπόν, κάποιοι δεν θελήσουν να έλθουν σε τέτοια γέννηση και να γεννηθούν από τη μήτρα του Πνεύματος της θεότητας, ο Χριστός δοκιμάζει πολλή λύπη, διότι έπαθε και υπέμεινε γι' αυτούς, για να τους σώσει. Διότι ο Κύριος θέλει όλοι οι άνθρωποι να αξιωθούν αυτής της γέννησης. Επειδή πέθανε για όλους και κάλεσε τους πάντες στη ζωή. Και ζωή είναι η άνωθεν γέννηση από τον Θεό. Διότι χωρίς αυτήν είναι αδύνατον να ζήσει η ψυχή, όπως λέει ο Κύριος: «εάν κανείς δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού». Ώστε, αντίθετα, όσοι πιστεύουν στον Κύριο και προσερχόμενοι αξιώνονται αυτής της γέννησης, προκαλούν χαρά και μεγίστη αγαλλίαση στους ουρανούς, στους γονείς που τους γέννησαν, και όλοι οι άγγελοι και οι άγιες δυνάμεις χαίρονται για την ψυχή που γεννήθηκε από το Πνεύμα και έγινε πνεύμα. Διότι αυτό το σώμα τυγχάνει να είναι ομοίωμα της ψυχής, και η ψυχή υπάρχει ως εικόνα του Πνεύματος. Και όπως το σώμα χωρίς την ψυχή είναι νεκρό, μη δυνάμενο να πράξει τίποτα, έτσι και χωρίς την επουράνια ψυχή, το θεϊκό Πνεύμα, η ψυχή είναι νεκρή ως προς τη βασιλεία, μη δυνάμενη να πράξει τίποτα από τα έργα του Θεού χωρίς το Πνεύμα.

Διότι πώς θα μπορούσαμε να Τον πλησιάσουμε, αν δεν φέρνουμε μαζί μας την αφθαρσία της ψυχής και δεν κατέχουμε την αγνεία του σώματος; Ή πώς θα Τον προσεγγίζαμε, αν δεν διαθέτουμε την ευωδία των πράξεων, η οποία γνωρίζει πώς να Τον ευαρεστεί και να Τον ευφραίνει; Επειδή η δυσωδία των πράξεων Τού είναι εξαιρετικά εχθρική. Φοβάμαι δε και με διακατέχει τρόμος μήπως, αν και έχουμε ορθόδοξη πίστη, φανούμε ότι σφάλλουμε ως προς αυτήν, αφήνοντάς την να παραμένει μεμονωμένη, χωρίζοντάς την από τη σύζευξη με τις πράξεις και καθιστώντας την ορφανή από τα καλά έργα. Διότι, εάν η πίστη νεκρώνεται, σύμφωνα με τον αδελφόθεο Ιάκωβο, ο οποίος υπήρξε ποιμένας αυτού του ποιμνίου, όταν στερείται την ευπραγία των ευωδών έργων, πώς εμείς θα προχωρήσουμε σωστά, αν δεν στερεώνουμε την πίστη με τις πράξεις και δεν εξοπλίζουμε τα νώτα της αγαθοεργίας με ελαφρύτατο φτερό; Γι' αυτό παρακαλώ, πολυαγαπημένοι, ας ενώσουμε τις πράξεις με την πίστη και ας μην την αποστερήσουμε καθόλου από τα συνοδευτικά της έργα, ώστε, όπως ακριβώς σταθήκαμε ισχυροί στην πίστη και με τη χάρη του Θεού δεν υποστήκαμε καμία βλάβη σε αυτήν, έτσι να κραταιωθούμε και με τα αγαθά έργα, και να ευφραίνουμε με πίστη και με έργα τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος πάντοτε χαίρεται με τα καλά έργα, και να πλουτίζουμε από την εξαιρετικά φιλάνθρωπη εύνοιά Του.

Λέγεται δε μυστικώς, διότι δεν αποκαλύπτεται σε όλους, παρά μόνο στους άξιους της αιώνιας ζωής, και καθιστά γιους του φωτός και γιους της ημέρας εκείνους που την βλέπουν. Διότι εκείνοι που δεν βλέπουν το φως, έστω και αν αυτό λάμπει περίτρανα, εντούτοις παραμένουν στο σκοτάδι. Κανείς, αδελφοί, ας μην σας εξαπατά με κούφια λόγια και κανείς ας μην επαναπαύεται μόνο στην πίστη στον Χριστό. Διότι λέει: «Ο Χριστός, αν περιτέμνεστε, δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Όπως ακριβώς το σώμα χωρίς ψυχή είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή. Διότι εκείνοι που ομολογούν ότι ο Χριστός είναι Θεός, αλλά δεν τηρούν τις εντολές του, θα λογιστούν όχι μόνο ότι τον αρνούνται, αλλά και ότι τον ατιμάζουν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά θα κατακριθούν δικαίως, και μάλιστα αυστηρότερα από εκείνους που περιτέμνουν τα ίδια τους τα σώματα, επειδή ακρωτηριάζουν τις εντολές του Θεού.

Αυτά λοιπόν είναι τα θεία μυστήρια των χριστιανών, αυτή είναι η κρυμμένη δύναμη της πίστης μας, την οποία οι άπιστοι ή δύσπιστοι ή, για να πούμε καλύτερα, οι ημίπιστοι δεν βλέπουν, ούτε βέβαια μπορούν καθόλου να δουν. Και άπιστοι, δύσπιστοι και ημίπιστοι είναι αυτοί που δεν αποδεικνύουν την πίστη τους μέσω των έργων. Διότι χωρίς έργα και οι δαίμονες πιστεύουν και ομολογούν ότι ο Δεσπότης Χριστός είναι Θεός· «Διότι σε γνωρίζουμε», λένε, «ότι είσαι ο Υιός του Θεού», και αλλού: «Αυτοί οι άνθρωποι είναι δούλοι του Θεού του Υψίστου». Αλλά όμως ούτε τους δαίμονες ούτε τους ίδιους τους ανθρώπους θα ωφελήσει μια τέτοια πίστη. Διότι δεν υπάρχει κανένα όφελος από αυτήν την πίστη, επειδή είναι νεκρή, σύμφωνα με τον θείο απόστολο· «Διότι η πίστη», λέει, «χωρίς τα έργα είναι νεκρή», όπως και τα έργα χωρίς την πίστη. Και πώς είναι νεκρή; Επειδή δεν έχει μέσα της τον Θεό που δίνει τη ζωή, επειδή δεν απέκτησε μέσα της Εκείνον που είπε: «Αυτός που με αγαπά θα τηρήσει τις εντολές μου, και εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μέσα του», ώστε με την παρουσία του να αναστήσει από τους νεκρούς εκείνον που την απέκτησε και να του δώσει ζωή και να του χαρίσει την ικανότητα να δει Εκείνον που αναστήθηκε μέσα του και που τον ανέστησε.

«Διότι κάθε κλήμα», λέει, «που δεν φέρει καρπό, το αποκόπτει»· δηλαδή, κάθε άνθρωπος, ο οποίος μέσω της πίστεως έγινε μέρος της ρίζας, ενώθηκε με τον Κύριο και έγινε ένα σώμα με Αυτόν, πρέπει να φέρει και καρπό, δηλαδή να έχει ενάρετο βίο. Διότι, εάν κάποιος έχει μόνο την απλή ομολογία της πίστεως, αλλά δεν καρποφορεί με την τήρηση των εντολών, γίνεται νεκρό κλήμα· «Διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή». Επομένως, κάθε πιστός θεωρείται ότι είναι εν Χριστώ, εφόσον πιστεύει. «Διότι κάθε κλήμα», λέει, «που είναι ενωμένο μαζί μου, εάν δεν φέρει καρπό, το αποκόπτει ο Πατέρας», δηλαδή, το θέτει εκτός της κοινωνίας με τον Υιό· ενώ εκείνο που καρποφορεί, «το καθαρίζει». Εδώ μαθαίνουμε το εξής, ότι, έστω και αν κάποιος είναι πολύ ενάρετος, έχει ανάγκη από τη φροντίδα του Θεού. Διότι το μεν άκαρπο δεν μπορεί καν να παραμένει στην άμπελο· ενώ το καρποφόρο, ο Πατέρας το καθιστά πιο γόνιμο. Πρέπει δε να κατανοήσεις ότι αυτά λέγονται και για τις θλίψεις των μαθητών. Διότι, επειδή οι θλίψεις φαίνονται να είναι, όπως λένε οι γεωργοί, σαν το κλάδεμα, ο Κύριος τους δείχνει ότι, μέσω των θλίψεων, θα γίνουν πιο γόνιμοι, ακριβώς όπως και τα κλήματα μέσω του κλαδέματος· διότι οι πειρασμοί τούς καθιστούσαν μάλλον ισχυρότερους. Έπειτα, για να μην πουν: