Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 3:15

Ο ίδιος αδελφός ρώτησε αυτά τον άλλον Γέροντα, τον αββά Ιωάννη. Απόκριση του Ιωάννη: «Αυτή η σοφία δεν κατέρχεται άνωθεν, αλλά είναι ψυχική, δαιμονιώδης». Αυτή είναι διδασκαλία του διαβόλου, αυτή οδηγεί όσους της δίνουν προσοχή στην αιώνια κόλαση. Όποιος εμμένει σε αυτήν γίνεται αιρετικός, όποιος την πιστεύει έχει εκτραπεί από την αλήθεια, όποιος συγκατατίθεται σε αυτήν είναι ξένος προς την οδό του Θεού. Οι εργάτες του Χριστού δεν ενεργούν έτσι, και οι μαθητές του Χριστού δεν δίδαξαν αυτά. Όσοι αποδέχονται τον λόγο της αλήθειας δεν τα δέχονται αυτά. Απομακρύνσου γρήγορα από αυτά, αδελφέ. Μην κάψεις την καρδιά σου με το πυρ του διαβόλου. Μην σπείρεις στη γη σου αγκάθια αντί για σιτάρι, μη λάβεις θάνατο αντί για ζωή, και προς τι να λέω πολλά, μη λάβεις τον διάβολο αντί για τον Χριστό. Μη χρονοτριβείς σε αυτά και σώσου όπως ο Λωτ από τα Σόδομα, με τις ευχές των αγίων. Αμήν.

Ας ακούσουν, λοιπόν, τη θεόπνευστη Γραφή που διακηρύσσει: «Αυτή η σοφία δεν είναι εκείνη που κατέρχεται άνωθεν», αλλά είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονιώδης. Διότι τι ακριβώς ισχυρίζονται οι άθλιοι, όταν αποσπούν, όσο εξαρτάται από αυτούς, τον Υιό από την ομοουσιότητα με τον Θεό Πατέρα; Και πώς θα μπορούσε το γεννητό να είναι κατά φύση το ίδιο με τον αγέννητο Πατέρα;

Σε κατέστησαν ηγούμενο; Γίνε άνθρωπος της ειρήνης, για να σου ανοιχτούν οι πύλες της βασιλείας των ουρανών και να εισέλθεις μαζί με εκείνους που ειρηνοποιούν. Διότι λέει το Άγιο Πνεύμα: ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει ο λαός. Και ποιος λαός; Εκείνος που φυλάσσει τη δικαιοσύνη και φυλάσσει την αλήθεια· που υπερασπίζεται την αλήθεια και φυλάσσει την ειρήνη. Γι' αυτό έλεγε κάποιος από τους Αγίους: ας γίνει ειρήνη και δικαιοσύνη στις ημέρες μου. Άκουγε δε και τον άγιο Ιάκωβο που λέει: ποιος είναι σοφός και συνετός ανάμεσά σας; Ας δείξει από την καλή του αναστροφή τα έργα του με πραότητα σοφίας. Εάν όμως έχετε πικρό φθόνο και εριστικότητα στην καρδιά σας, μην καυχάστε και μην ψεύδεστε εναντίον της αλήθειας· δεν είναι αυτή η σοφία που κατεβαίνει άνωθεν, αλλά είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονιώδης. Διότι όπου υπάρχει φθόνος και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα. Η δε άνωθεν σοφία πρώτα μεν είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς, αμερόληπτη και ανυπόκριτη. Και ο καρπός της δικαιοσύνης σπέρνεται με ειρήνη από εκείνους που κάνουν την ειρήνη. Είθε να σας δώσει ο Κύριος την ομόνοια σύμφωνα με το θέλημά Του. Προσευχηθείτε δε και για εμένα τον οικτρό, παρακαλώ, ώστε να φωτίσει ο Κύριος το σκοτισμένο μου μάτι. Διότι δική Του είναι η βασιλεία και η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Του επισκόπου Επιφανίου έργο κατά των αιρέσεων, το οποίο ονομάστηκε Πανάριον ήτοι κιβώτιον. 1. Αρχίζοντας να αναγγέλλω και να ομιλώ περί πίστεως και απιστίας, περί ορθής πίστεως και ετεροδοξίας, θα μνημονεύσω την αρχή της καταβολής του κόσμου και της συνέχειάς του, όχι με τη δική μου δύναμη ούτε ορμώμενος από δικούς μου λογισμούς, αλλά όπως ο Θεός, ο ελεήμων Δεσπότης των πάντων, αποκάλυψε στους προφήτες Του, και μέσω αυτών μας αξίωσε να αποκτήσουμε τη γνώση των πάντων, στον βαθμό που είναι εφικτό για την ανθρώπινη φύση. Και καθώς αρχίζω αμέσως να τα εξετάζω αυτά, πρώτον μεν εισέρχομαι σε όχι μικρό αγώνα, αλλά και φοβάμαι σφόδρα καθώς αναλαμβάνω ένα έργο που δεν είναι τυχαίο, και επικαλούμαι τον ίδιο τον Άγιο Θεό και τον μονογενή Υιό Του Ιησού Χριστό και το Άγιο Πνεύμα Του, ώστε να καταυγάσει τον νου της δικής μας ευτέλειας, προς φωτισμό της γνώσης αυτών των πραγμάτων. Διότι οι συγγραφείς των Ελλήνων, ποιητές και λογογράφοι, όταν καταπιάνονταν με κάποιο μυθικό σύγγραμμα, επικαλούνταν κάποια Μούσα. Όχι βέβαια τον Θεό· διότι η σοφία τους είναι δαιμονιώδης και «επίγεια, και δεν κατέρχεται άνωθεν», σύμφωνα με τη Γραφή. Εμείς όμως επικαλούμαστε τον Άγιο Δεσπότη των όλων να αντιληφθεί τη δική μας πτωχεία και να μας εμπνεύσει το Άγιο Πνεύμα Του, ώστε να μη συντάξουμε τίποτε το παραποιημένο στη συγγραφή αυτού του έργου που υποσχεθήκαμε.

Και πάλι ο άγιος Ιάκωβος, μιλώντας για μια τέτοια διδασκαλία, λέγει ότι «δεν είναι αυτή η σοφία που κατεβαίνει από άνω, αλλά είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονική· ενώ η άνωθεν σοφία πρώτα είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, ευπειθής, αδιάκριτη, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς» και τα λοιπά· από αυτήν τη σοφία ούτε ένας καρπός δεν βρίσκεται σε όσα προαναφέρθηκαν. Διότι σ’ αυτούς υπάρχει «ακαταστασία και κάθε παράνομο πράγμα», κυήματα δαιμόνων και συρίγματα δράκοντων, καθώς άλλοτε ο ένας και άλλοτε ο άλλος από αυτούς λέγει διαφορετικά πράγματα. Σ’ αυτούς δεν βρίσκεται ούτε έλεος ούτε οίκτος, αλλά διακρίσεις και διαφορές· και πουθενά αγνότητα, πουθενά ειρήνη, πουθενά επιείκεια. Αναγκασμένος πάλι από τον λόγο, αν και υποσχέθηκα να σταματήσω, θέλω, αφού μνημονεύσω λίγα από όσα λέγονται από αυτούς, να τα ανατρέψω. Διότι δεν με ενδιαφέρει λόγος τεχνικά κατασκευασμένος, αλλά η ωφέλεια εκείνων που θα τον διαβάσουν. Λέγουν λοιπόν ότι ο δωδέκατος αιώνας, επειδή βρέθηκε σε υστέρημα, εξέπεσε εντελώς από τον αριθμό των δώδεκα και ότι ο δωδέκατος αριθμός χάνεται. Και αυτό λένε ότι έγινε επειδή ο Ιούδας, που ήταν δωδέκατος, εξέπεσε, και έτσι αφανίστηκε ο δωδέκατος αριθμός· το ίδιο λέγουν και σχετικά με την αιμορροούσα και με εκείνη που έχασε τη μία δραχμή από τις δέκα δραχμές.

Επειδή λοιπόν και εναντίον της Εκκλησίας του Χριστού επιστρατεύει ο Γρηγοράς τη δύναμη του μωρανθέντος και κατηλογημένου λόγου, και, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «δόξες δεν τρέμει» και «καταφρονεί την κυριότητα», μη λογαριάζοντας καθόλου τις φρικτές αποκηρύξεις εναντίον του, οι οποίες έγιναν στις θείες συνόδους, στους ιερούς τόμους και κατ’ έτος μέσα στην Εκκλησία· αλλά, όπως εκείνοι που τις παραθεώρησαν και επαναστάτησαν την κτίση εναντίον του Κτίστη, έτσι και αυτός, παραθεωρώντας τα λόγια του Πνεύματος, επιτίθεται μέσω αυτών στην ευσέβεια· άραγε δεν είναι φανερό ότι είναι υπηρέτης εκείνης της σοφίας, η οποία, κατά τον Αδελφόθεο Ιάκωβο, «είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονιώδης», μέσα στην οποία, όπως πάλι λέγει ο ίδιος, υπάρχουν «ζήλος και εριθεία και ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα»;

Η δε μη τέτοιου είδους είναι «από κάτω, ψυχική, δαιμονιώδης», όπως λέει ο αδελφόθεος μεταξύ των αποστόλων, γι' αυτό και δεν αποδέχεται τα του Πνεύματος, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος», αλλά τα θεωρεί μωρία, πλάνη και ψευδοδοξία, και τα περισσότερα από αυτά προσπαθεί να τα ανατρέψει εντελώς και διεξάγει φανερό αγώνα για να τα διαστρέψει και να τα διδάξει διαφορετικά με όση δύναμη διαθέτει, υπάρχουν δε και ορισμένα που τα αποδέχεται με πανουργία, αναμειγνυόμενη με αυτά, όπως ακριβώς κάνουν οι δηλητηριαστές με τις γλυκές τροφές.

Αν, πάλι, κάποιος ισχυριστεί ότι ούτε η επιθυμία ούτε η γνώση των δαιμόνων είναι κάτι εντελώς κακό, επειδή επιθυμούν το να υπάρχουν, να ζουν και να νοούν, πρώτον μεν θα ακούσει δικαίως από εμάς ως απάντηση ότι άδικα δυσανασχετεί όταν εμείς, μαζί με τον Αδελφόθεο, αποκαλούμε τη σοφία των Ελλήνων «δαιμονιώδη», ως γεμάτη έριδες και περιέχουσα σχεδόν κάθε φαύλο δόγμα, εφόσον μάλιστα έχει εκπέσει από τον οικείο σκοπό της, δηλαδή τη θεογνωσία. Διότι, έστω κι έτσι, μετέχει του αγαθού ως ένα έσχατο και αμυδρό απήχημα. Έπειτα, τον αξιώνουμε να σκεφτεί και το εξής: ότι κανένα κακό, καθόσον υπάρχει, δεν είναι κακό, αλλά είναι κακό κατά το μέτρο που έχει εκπέσει από την κατάλληλη και αρμόζουσα ενέργεια και από τον σκοπό αυτής της ενέργειας.

Αφού, λοιπόν, μεγαλορρημόνησε, θεωρώντας μας υπόλογους επειδή αντιλέγουμε στα ρητά που αυτός παραχάραξε, στρέφει τις διακηρύξεις του εναντίον των ίδιων των λογικών ουρανών, εννοώ τους αποστόλους. Διότι, ενώ ο Αδελφόθεος ομιλεί σαφώς για δύο σοφίες, τη μία «άνωθεν», την δε άλλη κάτωθεν, και τη μία «αγνή και επιεική», την δε άλλη «ψυχική και δαιμονιώδη», και ενώ ο Παύλος υπέδειξε δύο σοφίες λέγοντας «επειδή εν τη σοφία του Θεού δεν εγνώρισε ο κόσμος τον Θεό διά της σοφίας», αυτός μάχεται ρητώς όσους κάνουν λόγο για δύο ή και περισσότερες σοφίες, με την αιτιολογία ότι, όπως λέει, «κανείς ποτέ δεν όρισε τη γνώση του τάδε ή του δείνα ως σοφία».

Όμως, ω φιλόσοφε, ο αδελφόθεος όρισε τη γνώση εκείνου που «με την καλή διαγωγή δείχνει τα έργα του» ως σοφία «αγνή» και ουράνια, ενώ τη γνώση εκείνου που δεν ζει με καλή διαγωγή την όρισε ως σοφία «ψυχική, δαιμονιώδη και επίγεια». Και ευλόγως· διότι αυτή, μεταβαλλόμενη ανάλογα με τον χαρακτήρα όσων την κατέχουν, παρήγαγε στις ψυχές τις αντίθετες σοφίες. Εξάλλου, αν η φιλοσοφία δεν είναι γνώση κανενός πράγματος, τότε δεν υπάρχει πουθενά κανένας φιλόσοφος και εσύ έχεις καταστρέψει τον εαυτό σου με τα ίδια σου τα λόγια, ω φιλόσοφε, ή δεν ξέρω πώς να σε ονομάσω, αφού, σύμφωνα με εσένα, η φιλοσοφία δεν εδράζεται σε καμία ψυχή και κανείς απολύτως δεν φέρει το όνομά της.

«Δεν είναι αυτή η σοφία που κατέρχεται άνωθεν, αλλά είναι επίγεια, ψυχική και δαιμονιώδης. Διότι όπου υπάρχει φθόνος και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα. Η δε άνωθεν σοφία είναι πρώτα μεν αγνή, έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς, αμερόληπτη, ανυπόκριτη· ο δε καρπός της δικαιοσύνης σπέρνεται εν ειρήνη για εκείνους που δημιουργούν ειρήνη.» Η ρητορική και η ποιητική, καθώς και η επινόηση των σοφισμάτων, απασχόλησαν πολλούς, των οποίων το υλικό είναι το ψεύδος. Διότι ούτε η ποιητική μπορεί να σταθεί χωρίς τον μύθο, ούτε η ρητορική χωρίς την τέχνη του λόγου, ούτε η σοφιστική χωρίς τους παραλογισμούς.

Αν λοιπόν για κάποιον ανθρώπινο λόγο επέλεξες τη μεταστροφή, χωρίς να αγνοείς την ορθότητα του δικού μας δόγματος, δεν νομίζω ότι θα αρνηθείς την επιστροφή· διότι δεν θα μπορούσες να ανεχθείς να απέχεις για πολύ από την καλύτερη μερίδα. Αν πάλι ισχυρίζεσαι ότι η πίστη που επέλεξες είναι με κάθε βεβαιότητα ασφαλής και για τον λόγο αυτόν την ασπάζεσαι, θα έπρεπε να αναλογιστείς την ευκολία με την οποία ολισθαίνει η ανθρώπινη διάνοια, και πώς πολλοί, οι οποίοι, αν και απέκτησαν αυτοπεποίθηση χάρη στην οξύνοια του νου και τη ρητορική τους δεινότητα, εντούτοις αστόχησαν ως προς την ορθή πίστη για τον Θεό· διότι δεν προσηλώθηκαν στην αληθινή και ύψιστη σοφία, αλλά στην ψυχική και δαιμονιώδη, για την οποία η προσπάθεια αναλώνεται σε ανωφελείς λογομαχίες, των οποίων ο καρπός δεν είναι τίποτε άλλο παρά η καταστροφή αυτών που ακούν.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΚΒ΄ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΡΟΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΟΖΥΓΟΥ ΤΗΣ, ΤΗΣ ΣΩΦΡΟΣΥΝΗΣ Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, μετά τη σωφροσύνη για την οποία μιλήσαμε προηγουμένως, τα επόμενα αφορούν τη φρόνηση, για την οποία βιαζόμαστε να μιλήσουμε τώρα, καθώς η φρόνηση των πάντων, η σοφία, θα με συνετίσει· διότι χωρίς τη φρόνηση, τίποτα δεν είναι συνετό, ούτε η γνώση, ούτε ο λόγος, ούτε η πράξη, ούτε κανένα άλλο από τα όντα απολύτως. Διότι η φρόνηση είναι θείο δώρο και μία από τις τέσσερις δωρεές της σοφίας. Όμως, δεν είναι κάθε φρόνηση αγαθή, ούτε κάθε σοφία ωφέλιμη, αλλά υπάρχει και φρόνιμος στην πονηρία και σοφός στην κακία. Διότι λέγεται ότι και ο σατανάς είναι πονηρός και πολυμήχανος και σοφός στην κακία, και τέτοιου είδους φρόνηση και σοφία που βρίσκεται στους ανθρώπους δεν προέρχεται από τον Θεό. «Ποιος είναι σοφός και συνετός ανάμεσά σας;», λέει ο αδελφόθεος· «ας δείξει από την καλή του διαγωγή τα έργα του με την πραότητα της σοφίας. Αν όμως έχετε πικρό φθόνο και εριστικότητα στην καρδιά σας, μην κατακαυχάστε και μην ψεύδεστε εις βάρος της αλήθειας. Αυτή η σοφία δεν κατέρχεται άνωθεν, αλλά είναι επίγεια, σαρκική, δαιμονιώδης· διότι όπου υπάρχει φθόνος και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα. Η δε άνωθεν σοφία, πρώτον μεν είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς».

Εάν όμως δεν φροντίσουμε να γίνουμε τέτοιοι και περνούμε έτσι τη ζωή μας, τι θα πούμε; Ότι «περιφρονήσαμε τη δόξα και τον πλούτο»; Αλλά οπωσδήποτε θα μας πει: «Τον φθόνο, την έριδα και τη ζήλια δεν τα εγκαταλείψατε». Και ότι αυτά μας αποξενώνουν και μας χωρίζουν από τον Θεό, το λέει ο θείος Ιάκωβος, ο απόστολος του Χριστού: «Αν όμως έχετε πικρή ζήλια —διότι υπάρχει και ο καλός ζήλος για κάποιον!— και εριστικότητα στην καρδιά σας, μην καυχιέστε και μη λέτε ψέματα ενάντια στην αλήθεια. Αυτή η σοφία δεν κατεβαίνει από άνω, αλλά είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονιώδης· διότι όπου υπάρχει ζήλια και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα», και λίγο μετά: «Ζητάτε και δεν λαμβάνετε, διότι ζητάτε με κακό σκοπό, για να τα σπαταλήσετε στις ηδονές σας», και προσθέτει: «Μοιχοί και μοιχαλίδες, δεν γνωρίζετε ότι η φιλία του κόσμου είναι έχθρα προς τον Θεό; Όποιος λοιπόν θελήσει να είναι φίλος του κόσμου, καθίσταται εχθρός του Θεού». Πρόσεξε δε ότι δεν είπε μόνο: «Ο κόσμος είναι εχθρός του Θεού», αλλά και η φιλία προς τον κόσμο· διότι εξαιτίας αυτής γινόμαστε μοιχοί και μοιχαλίδες. Και ότι αυτό είναι αλήθεια, άκουσε τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Καθένας που κοιτάζει με σκοπό να επιθυμήσει, ήδη έχει μοιχεύσει μέσα στην καρδιά του», και πάλι: «Δεν θα επιθυμήσεις τίποτε από όσα ανήκουν στον πλησίον σου».

85. Εκείνους που διδάσκονται από τον Θεό, οι μαθητές των σοφών ανθρώπων αυτού του αιώνα τους θεωρούν μωρούς, ενώ στην πραγματικότητα οι ίδιοι είναι μωροί, έχοντας ακονιστεί από τη μωρανθείσα εξωτερική σοφία, την οποία εμώρανε ο Θεός, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, και την οποία η θεολογική φωνή γνωρίζει ως επίγεια, ψυχική, δαιμονιώδη, γεμάτη από εριθεία και φθόνο. Διότι, εφόσον τέτοιοι άνθρωποι βρίσκονται έξω από το θείο φως και δεν μπορούν να δουν τα θαύματα που υπάρχουν μέσα σε αυτό, θεωρούν ως πλανεμένους εκείνους που κατοικούν μέσα στο φως, βλέπουν τα όσα υπάρχουν σε αυτό και τα διδάσκουν, ενώ στην πραγματικότητα είναι οι ίδιοι πλανεμένοι και δεν έχουν γευθεί τα απόρρητα αγαθά του Θεού.