Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 3:17

Σε κατέστησαν ηγούμενο; Γίνε άνθρωπος της ειρήνης, για να σου ανοιχτούν οι πύλες της βασιλείας των ουρανών και να εισέλθεις μαζί με εκείνους που ειρηνοποιούν. Διότι λέει το Άγιο Πνεύμα: ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει ο λαός. Και ποιος λαός; Εκείνος που φυλάσσει τη δικαιοσύνη και φυλάσσει την αλήθεια· που υπερασπίζεται την αλήθεια και φυλάσσει την ειρήνη. Γι' αυτό έλεγε κάποιος από τους Αγίους: ας γίνει ειρήνη και δικαιοσύνη στις ημέρες μου. Άκουγε δε και τον άγιο Ιάκωβο που λέει: ποιος είναι σοφός και συνετός ανάμεσά σας; Ας δείξει από την καλή του αναστροφή τα έργα του με πραότητα σοφίας. Εάν όμως έχετε πικρό φθόνο και εριστικότητα στην καρδιά σας, μην καυχάστε και μην ψεύδεστε εναντίον της αλήθειας· δεν είναι αυτή η σοφία που κατεβαίνει άνωθεν, αλλά είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονιώδης. Διότι όπου υπάρχει φθόνος και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα. Η δε άνωθεν σοφία πρώτα μεν είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς, αμερόληπτη και ανυπόκριτη. Και ο καρπός της δικαιοσύνης σπέρνεται με ειρήνη από εκείνους που κάνουν την ειρήνη. Είθε να σας δώσει ο Κύριος την ομόνοια σύμφωνα με το θέλημά Του. Προσευχηθείτε δε και για εμένα τον οικτρό, παρακαλώ, ώστε να φωτίσει ο Κύριος το σκοτισμένο μου μάτι. Διότι δική Του είναι η βασιλεία και η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι είναι γραμμένο: η άνωθεν σοφία πρώτον μεν είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, και τα εξής.

Και πάλι ο άγιος Ιάκωβος, μιλώντας για μια τέτοια διδασκαλία, λέγει ότι «δεν είναι αυτή η σοφία που κατεβαίνει από άνω, αλλά είναι επίγεια, ψυχική, δαιμονική· ενώ η άνωθεν σοφία πρώτα είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, ευπειθής, αδιάκριτη, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς» και τα λοιπά· από αυτήν τη σοφία ούτε ένας καρπός δεν βρίσκεται σε όσα προαναφέρθηκαν. Διότι σ’ αυτούς υπάρχει «ακαταστασία και κάθε παράνομο πράγμα», κυήματα δαιμόνων και συρίγματα δράκοντων, καθώς άλλοτε ο ένας και άλλοτε ο άλλος από αυτούς λέγει διαφορετικά πράγματα. Σ’ αυτούς δεν βρίσκεται ούτε έλεος ούτε οίκτος, αλλά διακρίσεις και διαφορές· και πουθενά αγνότητα, πουθενά ειρήνη, πουθενά επιείκεια. Αναγκασμένος πάλι από τον λόγο, αν και υποσχέθηκα να σταματήσω, θέλω, αφού μνημονεύσω λίγα από όσα λέγονται από αυτούς, να τα ανατρέψω. Διότι δεν με ενδιαφέρει λόγος τεχνικά κατασκευασμένος, αλλά η ωφέλεια εκείνων που θα τον διαβάσουν. Λέγουν λοιπόν ότι ο δωδέκατος αιώνας, επειδή βρέθηκε σε υστέρημα, εξέπεσε εντελώς από τον αριθμό των δώδεκα και ότι ο δωδέκατος αριθμός χάνεται. Και αυτό λένε ότι έγινε επειδή ο Ιούδας, που ήταν δωδέκατος, εξέπεσε, και έτσι αφανίστηκε ο δωδέκατος αριθμός· το ίδιο λέγουν και σχετικά με την αιμορροούσα και με εκείνη που έχασε τη μία δραχμή από τις δέκα δραχμές.

Πώς, λοιπόν, η γνώση που δεν οικοδομεί τίποτα το αγαθό (επειδή αυτό είναι έργο της αγάπης), πώς λοιπόν η γνώση αυτή θα προσφέρει το κατ' εικόνα του αγαθού; Καίτοι αυτό το είδος της γνώσης, που σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου «φυσιοί» (δηλαδή προκαλεί υπερηφάνεια), δεν ανήκει στη φύση αλλά στην πίστη· αν όμως αυτή προκαλεί υπερηφάνεια, πόσο μάλλον εκείνη για την οποία συζητάμε εμείς· διότι αυτή είναι φυσική και χαρακτηριστικό του «παλαιού ανθρώπου». Διότι αυτή τη φυσική γνώση την υποβοηθά η θύραθεν παιδεία, και ποτέ δεν θα μπορούσε να γίνει πνευματική, εάν δεν ενωθεί, μαζί με την πίστη, και με την αγάπη του Θεού, ή μάλλον εάν δεν αναγεννηθεί από την αγάπη και από τη χάρη που γεννιέται εξαιτίας της, και δεν γίνει μια άλλη σε σχέση με την προηγούμενη, καινούργια και θεοειδής, «αγνή, ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη από λόγια που οικοδομούν αυτούς που τα ακούν και από αγαθούς καρπούς», η οποία βεβαίως ονομάζεται και «άνωθεν σοφία» και «σοφία του Θεού», και, ούσα κατά κάποιον τρόπο πνευματική, εφόσον είναι υποταγμένη στη σοφία του Πνεύματος, και γνωρίζει και αποδέχεται τα χαρίσματα του Πνεύματος.

Αφού, λοιπόν, μεγαλορρημόνησε, θεωρώντας μας υπόλογους επειδή αντιλέγουμε στα ρητά που αυτός παραχάραξε, στρέφει τις διακηρύξεις του εναντίον των ίδιων των λογικών ουρανών, εννοώ τους αποστόλους. Διότι, ενώ ο Αδελφόθεος ομιλεί σαφώς για δύο σοφίες, τη μία «άνωθεν», την δε άλλη κάτωθεν, και τη μία «αγνή και επιεική», την δε άλλη «ψυχική και δαιμονιώδη», και ενώ ο Παύλος υπέδειξε δύο σοφίες λέγοντας «επειδή εν τη σοφία του Θεού δεν εγνώρισε ο κόσμος τον Θεό διά της σοφίας», αυτός μάχεται ρητώς όσους κάνουν λόγο για δύο ή και περισσότερες σοφίες, με την αιτιολογία ότι, όπως λέει, «κανείς ποτέ δεν όρισε τη γνώση του τάδε ή του δείνα ως σοφία».

«Δεν είναι αυτή η σοφία που κατέρχεται άνωθεν, αλλά είναι επίγεια, ψυχική και δαιμονιώδης. Διότι όπου υπάρχει φθόνος και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα. Η δε άνωθεν σοφία είναι πρώτα μεν αγνή, έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς, αμερόληπτη, ανυπόκριτη· ο δε καρπός της δικαιοσύνης σπέρνεται εν ειρήνη για εκείνους που δημιουργούν ειρήνη.» Η ρητορική και η ποιητική, καθώς και η επινόηση των σοφισμάτων, απασχόλησαν πολλούς, των οποίων το υλικό είναι το ψεύδος. Διότι ούτε η ποιητική μπορεί να σταθεί χωρίς τον μύθο, ούτε η ρητορική χωρίς την τέχνη του λόγου, ούτε η σοφιστική χωρίς τους παραλογισμούς.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΚΒ΄ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΡΟΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΟΖΥΓΟΥ ΤΗΣ, ΤΗΣ ΣΩΦΡΟΣΥΝΗΣ Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, μετά τη σωφροσύνη για την οποία μιλήσαμε προηγουμένως, τα επόμενα αφορούν τη φρόνηση, για την οποία βιαζόμαστε να μιλήσουμε τώρα, καθώς η φρόνηση των πάντων, η σοφία, θα με συνετίσει· διότι χωρίς τη φρόνηση, τίποτα δεν είναι συνετό, ούτε η γνώση, ούτε ο λόγος, ούτε η πράξη, ούτε κανένα άλλο από τα όντα απολύτως. Διότι η φρόνηση είναι θείο δώρο και μία από τις τέσσερις δωρεές της σοφίας. Όμως, δεν είναι κάθε φρόνηση αγαθή, ούτε κάθε σοφία ωφέλιμη, αλλά υπάρχει και φρόνιμος στην πονηρία και σοφός στην κακία. Διότι λέγεται ότι και ο σατανάς είναι πονηρός και πολυμήχανος και σοφός στην κακία, και τέτοιου είδους φρόνηση και σοφία που βρίσκεται στους ανθρώπους δεν προέρχεται από τον Θεό. «Ποιος είναι σοφός και συνετός ανάμεσά σας;», λέει ο αδελφόθεος· «ας δείξει από την καλή του διαγωγή τα έργα του με την πραότητα της σοφίας. Αν όμως έχετε πικρό φθόνο και εριστικότητα στην καρδιά σας, μην κατακαυχάστε και μην ψεύδεστε εις βάρος της αλήθειας. Αυτή η σοφία δεν κατέρχεται άνωθεν, αλλά είναι επίγεια, σαρκική, δαιμονιώδης· διότι όπου υπάρχει φθόνος και εριστικότητα, εκεί υπάρχει ακαταστασία και κάθε φαύλο πράγμα. Η δε άνωθεν σοφία, πρώτον μεν είναι αγνή, έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς».

Επομένως, έχουμε ανάγκη, για να το πω πάλι, πρώτον να καθαρίσουμε τον νου από τα γεώδη με το έλαιο του Πνεύματος και να μην τον έχουμε γήινο, έπειτα να αποκτήσουμε ως μητέρα την ενυπόστατη σοφία του Θεού, η οποία κατέρχεται άνωθεν στις συντετριμμένες και ταπεινωμένες ψυχές, η οποία «πρώτον μεν είναι αγνή», κατά τον θείο Ιάκωβο, «έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς», την δε αίσθηση να την έχουμε ως δούλη για την υπηρεσία της γνώσης, καθώς έτσι έχει δημιουργηθεί από τη φύση, ώστε να αιχμαλωτίζουμε τα στοιχεία του γράμματος και κάθε νόημα, κατά τον απόστολο Παύλο, στην υπακοή του Χριστού και στο Πνεύμα. Επειδή ο επιφανειακός λόγος, όντας χοϊκός, παρουσιάζει μέσω σκιών τα σώματα και μέσω λέξεων τα πράγματα προς εξαπάτηση του νου, και πρέπει να απομακρυνόμαστε από αυτόν —διότι παρασύρει αυτούς που σφάλλουν και περιγράφει, λόγω της κοινότητας των ονομάτων, τις ιδιότητες των πραγμάτων, αδυνατώντας να τις παραστήσει με σαφήνεια— γι' αυτό ακριβώς και όσοι δεν γνωρίζουν να ιχνηλατούν τους τρόπους της ψυχής, αλλά των σωμάτων, ερευνούν μόνο τις μεταβατικές κινήσεις του λόγου σε αυτά, και δεν έχουν τη δύναμη να προχωρήσουν στο πνεύμα και στο βαθύτερο νόημα του γράμματος.

Διότι αυτό το Άγιο Πνεύμα λαλεί, ενεργεί και κινείται, και σε όποιους κατοικήσει μέσω της μετάνοιας και της καθαρότητας, κάνει εύγλωττες τις γλώσσες τους ώστε να λέγουν αυτά που τους υπαγορεύονται από αυτό και κινεί τη διάνοιά τους στην έρευνα των θείων και των ανθρώπινων πραγμάτων και στο να ερευνούν τα βάθη του Θεού, και γενικά ενεργεί μέσα τους τις ενέργειες των χαρισμάτων του. Για παράδειγμα, ενώ είναι αγράμματοι, τους διδάσκει τη σοφία που κατέρχεται άνωθεν, εννοώ την άφθονη, την απαλλαγμένη από φθόνο, την ειρηνική και επιεική, τη γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς. Τους δίνει σύνεση για να κατανοούν ποια είναι τα βάθη του Θεού, «ποιος είναι ο πλούτος της χρηστότητάς του», ποιο είναι το ύψος της συγκαταβατικής του ταπείνωσης προς εμάς. Τους παρέχει τη γνώση των όντων για να γνωρίζουν τα όντα όπως πραγματικά είναι. Τους χαρίζει αγαθή βουλή ώστε να σκέφτονται για τον εαυτό τους πράγματα γεμάτα από κάθε ωφέλεια και σωτηρία και να συμβουλεύουν τους πλησίον τους την τήρηση των εντολών του· και ως δυνατός τους προσφέρει ισχύ κατά των δαιμόνων και των ολέθριων παθών. Τους διδάσκει την απρόσκοπτη και ορθή ευσέβεια και, τέλος, τους δίνει για περιφρούρηση και τον αγνό φόβο, ο οποίος προέρχεται από την πολλή αγάπη του Θεού.

Αυτός, λοιπόν, που έχει γίνει πλούσιος μέτοχος αυτών, γέμισε από έλεος, όπως έχει γραφτεί, και από αγαθούς καρπούς, εκείνους τους καρπούς του ίδιου του Αγίου Πνεύματος. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος, έχοντας ολοκληρωθεί από τα προαναφερθέντα χαρίσματα του Πνεύματος, έχει τέλεια αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον του, μη προτιμώντας κανένα από τα ορατά πράγματα αντί της αγάπης του Θεού, ούτε τη δική του ανάπαυση αντί της αναπαύσεως του πλησίον, έχει χαρά στην ψυχή που προέρχεται από την ελευθερία των παθών και την περιφρόνηση των ορατών πραγμάτων, ειρήνη με κάθε άνθρωπο, καθώς και με τον Θεό και τις δυνάμεις Του, μακροθυμία στους πόνους και τους ιδρώτες υπέρ της αρετής, αγαθωσύνη στους λογισμούς της διάνοιάς του και στις κινήσεις του νου του, χρηστότητα των εξωτερικών ηθών και τρόπων συμπεριφοράς, μαζί με τα εσωτερικά της ψυχής του, πίστη, όχι μόνο στην Τριάδα, αλλά και στα μελλοντικά αγαθά, και μάλιστα εάν είναι εσωτερικευμένη, με την οποία ελπίζει και πιστεύει ότι θα επιτύχει όλα όσα μας υποσχέθηκε ο Θεός, τόσο στον παρόντα αιώνα όσο και στον μέλλοντα, πραότητα η οποία υπομένει καρτερικά κάθε πειρασμό, ανέχεται όλες τις επερχόμενες θλίψεις, υπομένει τα πάντα και δεν συλλογίζεται το κακό του πλησίον. Και εκτός από αυτά, διαθέτει, με τη δύναμη του Πνεύματος, και την περιεκτική εγκράτεια όλων συνολικά των αισθήσεων.

Πρώτη εντολή είναι το να αγαπάμε με όλη μας την ψυχή τον Θεό και ο ένας τον άλλον, όπως ο ίδιος ο Θεός αγάπησε τον κόσμο. Η δε αληθινή αγάπη γνωρίζεται και χαρακτηρίζεται από τα εξής: από το να μην υπερηφανεύεται κανείς, να μην επαίρεται, ούτε να φθονεί τον αδελφό του, αλλά να ζηλώνει το καλό, από το να μην συμπεριφέρεται επιπόλαια, να μη γογγύζει, να μην αστειεύεται, ούτε να γελάει, ούτε να φιλονικεί δικαστικά γενικά για κανένα ζήτημα, μικρό ή μεγάλο, από το να μη χορταίνει όχι μόνο από φαγητά και εδέσματα, αλλά αν είναι δυνατόν ούτε καν από νερό, και μάλιστα κατά τις παρούσες ημέρες των νηστειών, κατά τις οποίες εκείνος που μετανοεί με ζήλο και πόνο, λαμβάνει άνωθεν την άφεση των αμαρτιών όλου του χρόνου, σύμφωνα με τη Θεία Γραφή. Διότι γνωρίζετε ότι η θέρμη της μετάνοιας και η ζέση των δακρύων που αναβλύζουν από τα βάθη της καρδιάς, σαν φωτιά χωνεύουν και καταφλέγουν τον ρύπο της αμαρτίας και καθιστούν καθαρή τη μολυσμένη ψυχή· και όχι μόνο αυτό, αλλά της χαρίζουν πλουσιοπάροχα και φιλότιμα άφθονο φως μέσω της παρουσίας του Πνεύματος, ώστε από αυτό να γίνεται αυτή γεμάτη από έλεος και αγαθούς καρπούς. Σε αυτήν λοιπόν ας αφοσιωθούμε, παρακαλώ, και κατά την τρίτη αυτή εβδομάδα των νηστειών, πατέρες και αδελφοί, και κατά τις επόμενες από αυτήν, προσθέτοντας κάθε μέρα θέρμη στη θέρμη και ζήλο στον ζήλο, έως ότου φτάσουμε στην Κυρία ημέρα του Πάσχα, έχοντας λαμπρυνθεί ταυτόχρονα στις ψυχές και στα σώματα.