Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 5:16

«Συγχώρεσέ με που βλασφήμησα εναντίον σου, του Θεού μου», και ομολόγησέ Τον με το στόμα που Τον δυσφήμησε, λέγοντας τρεις φορές την ημέρα: «Δόξα σε Σένα, ο Θεός μου, και ευλογημένος είσαι στους αιώνες. Αμήν.» Και μην επιστρέψεις πάλι σε αυτά, «για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο». Διότι από τη σκληρότητα της καρδιάς έφτασες στην οργή, και από την οργή στο να απομακρυνθείς από τη θεία κοινωνία. Και αφού κυριεύθηκες εντελώς, έπεσες στον βόθρο της δυσφημίας. Και αν το χέρι του φιλάνθρωπου Θεού και οι προσευχές των αγίων δεν σε προλάβαιναν, η ψυχή σου θα είχε ριχτεί στην απώλεια της απόγνωσης. Λοιπόν, μέσω εμού του ελαχίστου σου λέει ο Θεός: «Αμάρτησες, μην αμαρτήσεις πλέον». Και παρακάλεσε για τα προηγούμενα, διότι ο Θεός είναι ελεήμων, και εφόσον το θέλουμε εμείς, συγχωρεί τις αμαρτίες. Επιπλέον, να θυμάσαι ότι «πολύ ισχύει η θερμή προσευχή του δικαίου». Αν συμφωνείς, εφάρμοσέ τα, εάν όχι, συγχώρεσέ με για όλα.

Η δε αποχή από τα κακά είναι το να απέχει κανείς από όλα όσα μισεί ο Θεός. Και πώς απέχει κανείς από αυτά, παρά με το να μην πράττει τίποτε χωρίς ερώτηση και συμβουλή, ή να μη λέει τίποτε από όσα δεν πρέπει; Και μετά από αυτό, να θεωρεί τον εαυτό του μωρό, ανώφελο, εξουθενωμένο και πως δεν είναι απολύτως τίποτα. Δεν στο λέω ως δίκαιος αυτό που πρόκειται να σου πω, αδελφέ, ο Θεός το γνωρίζει. Αλλά εάν πιστέψεις, σύμφωνα με την πίστη σου θα ενεργήσει ο Κύριος σε εσένα. Διότι έχει γραφτεί: «Πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου όταν γίνεται με θέρμη.» Κάνε λοιπόν ό,τι είναι στις δυνάμεις σου για να βάλεις στο πουγκί σου τα εκατό δηνάρια, και εγώ θα βάλω σε αυτό τα μύρια τάλαντά μου, και μην τα αμελήσεις αυτά, επειδή μεγάλο θα είναι το πένθος σου. Πάντοτε να τα θυμάσαι και να τα φυλάττεις, και πιστεύω ότι ο κόπος σου δεν θα αποβεί μάταιος, ούτε ο δικός μου που γίνεται για εσένα. Εάν φυλάξεις τον μαργαρίτη, πρόκειται να πλουτίσεις σε αυτόν, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Καταπάτησε τα πάθη, μελετώντας πάντοτε αυτήν την απόκριση, για να μην καταπατηθείς από αυτά. Καταπόνησέ τα με δύναμη, για να μην σε καταπονήσουν εκείνα ισχυρά. Φεύγε μακριά τους, σαν το ζαρκάδι από τις παγίδες, για να μην σε κατασφάξουν σαν αρνί. Μην τους φοβηθείς λοιπόν, διότι δεν έχουν δύναμη. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός τους αφαίρεσε τη δύναμη και τους κατέστησε αδύναμους. Μην κοιμηθείς λοιπόν, διότι, αν και είναι ημιθανείς, ωστόσο εκείνοι δεν κοιμούνται. Και μην αμελήσεις, διότι εκείνοι δεν αμελούν. Δώσε λίγο το χέρι σου στους Πατέρες σου, σε αυτούς που θέλουν να σε ανασύρουν από τον βούρκο της δυσωδίας. Να θυμάσαι ότι «πολύ ισχύει η θερμή δέηση του δικαίου». Μην κρίνεις κανέναν. Μην εξουθενώσεις ούτε να σκανδαλίσεις κανέναν. Μην αποδίδεις σε κάποιον πράγματα που δεν γνωρίζεις. Διότι αυτά αποτελούν απώλεια της ψυχής. Να προσέχεις τον εαυτό σου και να προσδοκάς τον θάνατο που έρχεται. Πες στον εαυτό σου τον λόγο του Μακαρίου Αρσενίου: «Αρσένιε, για ποιον λόγο αναχώρησες από τον κόσμο;», μάθε τι ήρθες να ζητήσεις εδώ. Τρέχε προς τον Ιησού, για να τον φτάσεις. Εάν θέλεις να σωθείς, βάδιζε γρήγορα για να βρεθείς σε αυτήν την αγαθή συνοδεία των αγίων Γερόντων. Εάν θέλεις να προκόψεις, εργάσου. Να επιθυμείς διακαώς να είσαι μαζί με τους αγίους, δοξαζόμενος στην ανεκλάλητη δόξα, και όχι με τους μιαρούς δαίμονες στην ανείπωτη τιμωρία. Πόθησε να βρεθείς στη βασιλεία των ουρανών, και όχι στη γέεννα του πυρός.

Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο: Προσευχήσου υπέρ εμού, Πάτερ, για να λυτρωθώ από τη γλώσσα, από την παρρησία και από την κοιλιά. Απόκριση: Σχετικά με τη γλώσσα, την παρρησία και την κοιλιά, όπως παρακάλεσας να προσευχηθώ, έτσι κάνε και εσύ ό,τι περνά από τη δύναμή σου για να εγκρατευθείς. Διότι χωρίς κόπο της καρδιάς, νήψη και πένθος, αυτά δεν υποτάσσονται. Να θυμάσαι ότι «μεγάλη δύναμη έχει η δέηση του δικαίου». Όλα δε τα πάθη τα κατακυριεύει η ταπείνωση, και με κόπο την αποκτά κανείς. Ο Θεός να σου δώσει δύναμη, αδελφέ, με διάκριση και φόβο Θεού.

Και αυτόν που κινδυνεύει στον δρόμο από τους ληστές που του επιτίθενται, τον ενδυναμώνει η φωνή των φυλάκων, πόσο μάλλον η παρουσία τους; Και αν τα πράγματα είναι έτσι, πόση ευφροσύνη οφείλει να παρέχει η απόκριση των Πατέρων σε καθέναν που ακούει; Μάλιστα όταν αυτή έχει συνδυαστεί με εκτενή προσευχή προς τον Θεό που είπε: «Προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον για να θεραπευτείτε», και όταν, νιώθοντας ως δικό τους τον πόνο του δικού τους μέλους, κράζουν προς τον Ιησού, τον δικό τους Δεσπότη, λέγοντας με γλυκύτατα δάκρυα: «Επιστάτα, σώσε μας, χανόμαστε», πώς να μην προκαλέσει ευφροσύνη σε αυτόν που ακούει; Εφόσον έχει μεγάλη δύναμη η θερμή δέηση του δικαίου; Ας μη διστάσουμε λοιπόν να τους παρακαλέσουμε να προσευχηθούν για εμάς, έστω και αν εμείς είμαστε ανάξιοι.

Ή οπωσδήποτε η αιτία βρισκόταν στον λαό. Έτσι λοιπόν συμβαίνει και με τα παρόμοια ζητήματα. Διότι δεν λέει άσκοπα: «Πολύ ισχυρή είναι η θερμή προσευχή του δικαίου». Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο: Σε παρακαλώ Πατέρα, πες μου, σε τι συνεργήσαν η κόρη της Χαναναίας και ο δούλος του εκατόνταρχου, ώστε να θεραπευτούν; Αλλά και ο άλλος παραλυτικός, ενώ ζήτησε μόνο την υγεία του σώματός του, έλαβε πρώτα την άφεση των αμαρτιών του. Σε τι συνίσταται λοιπόν εδώ η συνέργεια; Και ο Κύριος πάλι λέει στους Αποστόλους: «Ό,τι λύσετε πάνω στη γη θα είναι λυμένο στον ουρανό», και «Σε όποιους συγχωρήσετε τις αμαρτίες, τους συγχωρούνται». Δεν είπε: «Εάν συνεργήσουν». Διασάφηνισέ μου λοιπόν αυτά, σε παρακαλώ.

Απόκριση: Αδελφέ, θλίψη υπάρχει για όσους αγνοούν πώς έχουν τα πράγματα. Διότι η κόρη της Χαναναίας και ο δούλος του εκατόνταρχου βρίσκονταν σε παραφροσύνη, η μεν εξαιτίας της μανίας, ο δε εξαιτίας του κινδύνου της ασθένειας, και δεν μπορούσαν με την πίστη τους να συνεργήσουν με εκείνους που παρακαλούσαν για αυτούς. Ο παραλυτικός, όμως, συνεισφέροντας την πίστη για την υγεία του σώματος, αξιώθηκε του μεγαλύτερου δώρου, χάρη στη φιλανθρωπία του Δεσπότη. Διότι, στην εποχή του Σωτήρα, για να πιστέψουν οι άνθρωποι ότι ήλθε, τα σημεία γίνονταν εξαρχής χωρίς τη συνέργειά τους, και οι άνθρωποι θεραπεύονταν δωρεάν, ώστε να εκπληρωθεί ο προφητικός λόγος ότι «Αυτός ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας.» Απαλλασσόμενοι λοιπόν οι άνθρωποι από την ευθύνη των αμαρτιών τους, θεραπεύονταν με τη δική Του χάρη χωρίς να απαιτείται συνέργεια, παρά μόνο για να προσέξουν στη συνέχεια, όπως λέει: «Ιδού, έγινες υγιής, μην αμαρτάνεις πλέον, για να μην πάθεις κάτι χειρότερο.» Και γι' αυτόν πάλι ο Ιωάννης λέει: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου.» Μάθε τι λέει: «Όλου του κόσμου», όσοι όμως δεν τον δέχθηκαν δεν έτυχαν θεραπείας και εκπληρώνεται για αυτούς το «Εάν ο άπιστος χωρίζεται, ας χωριστεί», και ότι έδωσε στους Αποστόλους την εξουσία να θεραπεύουν και να συγχωρούν τις αμαρτίες εκείνων που συνεργούν με τη δέησή τους. Ο ίδιος ο Ιάκωβος, ο οποίος έλαβε τέτοια εξουσία, ας σε πείσει λέγοντας: «Πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου όταν ενεργείται.»

Απόκριση του Ιωάννη: Αδελφέ, πολλές φορές σου έγραψα σχετικά με την προσευχή, ότι σύμφωνα με την εντολή του Θεού οφείλουμε να προσευχόμαστε ο ένας για τον άλλον, και μάλιστα όταν μας ζητείται από άλλους να το πράξουμε, καθιστάμεθα ακόμη περισσότερο υπόχρεοι. Δεν μπορούμε λοιπόν να μην κάνουμε ό,τι περνά από τη δύναμή μας. Όσον αφορά στο να ζητούμε τις προσευχές των Πατέρων μας, αυτό μας είναι ωφέλιμο. Διότι λέγει: «Να προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον». Και πάλι: «Δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς». Και δεν πρέπει να αμελούμε, φέρνοντας στο νου μας την επιμονή της χήρας προς τον άδικο κριτή. Και αν ο ουράνιος Πατέρας μας γνωρίζει από τι έχουμε ανάγκη προτού του το ζητήσουμε, γιατί δεν είπε: «Μην ζητάτε, διότι γνωρίζω τι θέλετε προτού να μου το ζητήσετε;»; Αλλά ο ίδιος είπε: «Αιτείτε και θα λάβετε» και τα εξής, ώστε λοιπόν είναι καλό να ζητούμε προκειμένου να λάβουμε σύμφωνα με την υπόσχεσή του. Και όταν ζητάς την προσευχή, να λες τα εξής:

Ερώτηση: Εάν κάποιος παραμείνει στο κοινόβιο, με ποιον τρόπο σώζεται; Και τι περισσότερο έχει αυτός που κατοικεί σε τόπο όπου βρίσκονται οι άγιοι Πατέρες; Απόκριση: Εάν κάποιος πεθάνει στη μονή με ταπεινοφροσύνη και υπακοή, αυτός σώζεται δια του Χριστού. Διότι ο Κύριος Ιησούς δίνει λόγο υπερασπιζόμενός τον. Εάν όμως έχει δικό του θέλημα και ορισμένες φορές υποκρίνεται υπακοή και ταπείνωση, αυτό υπόκειται στην κρίση του Θεού. Εκείνον δε που ζει για την ανάπαυση του σώματος και όχι για την ωφέλεια της ψυχής ακολουθώντας το δικό του θέλημα, αυτόν πρέπει να τον παρακαλεί κανείς μια και δυο φορές, για χάρη Εκείνου «που θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας». Εάν όμως επιμένει στο δικό του θέλημα, να τον ανέχεστε μέχρις ότου ντραπεί ή αποχωρήσει από μόνος του. Εάν όμως προκαλεί βλάβη στους αδελφούς, προειδοποίησέ τον λέγοντας: Εάν επιμείνεις σε αυτήν την πράξη, δεν μπορείς να παραμείνεις εδώ με τους αδελφούς. Διότι από τη φύση των πραγμάτων δεν είναι δυνατόν να ανεχθεί κανείς την ανάπαυση του ενός και να βλάψει πολλούς. Εκείνος όμως που παραμένει στη μονή με αγαθή πίστη και σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, λαμβάνει προστασία από τον Θεό και οικοδομείται πνευματικά. Και όποιος κοιμηθεί έχοντας αυτήν τη βιοτή, βρίσκει ανάπαυση. Το πλεονέκτημα του να κατοικεί κανείς στον τόπο όπου βρίσκονται οι άγιοι Πατέρες, συνίσταται στο να έχει πίστη στην αγαθή πράξη και να πιστεύει στη δύναμη των Πατέρων, διότι «πολύ ισχύει η προσευχή του δικαίου όταν γίνεται με θέρμη», κάτι το οποίο δεν βρίσκει κανείς παντού.

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Εάν και ο άνθρωπος δεν πράξει το κατά δύναμιν και δεν το ενώσει με την προσευχή των αγίων, δεν ωφελείται καθόλου από το ότι προσεύχονται οι άγιοι υπέρ αυτού. Εάν εκείνοι εγκρατεύονται και προσεύχονται θερμά γι' αυτόν, ενώ αυτός ζει με σπατάλη και ακολασία, σε τι ωφελεί η δέησή τους υπέρ αυτού; Διότι εκπληρώνεται το ρητό: «Ο ένας οικοδομεί και ο άλλος γκρεμίζει, τι περισσότερο κέρδισαν παρά κόπους;». Διότι, εάν ήταν δυνατόν να γίνει αυτό, δηλαδή να σώζεται εκείνος για τον οποίον προσεύχονται οι άγιοι χωρίς ο ίδιος να προσπαθεί έστω και λίγο, τίποτα δεν θα τους εμπόδιζε να το κάνουν αυτό για όλους τους αμαρτωλούς του κόσμου. Εάν όμως κοπιάσει έστω και λίγο ο αμαρτωλός, τότε έχει ανάγκη και από την προσευχή του δικαίου. Διότι λέει ο Απόστολος: «Πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου όταν ενεργείται», δηλαδή, όταν προσεύχεται θερμά ο άγιος και δίκαιος, πρέπει να συνεργεί και ο αμαρτωλός κατά τη δύναμή του μέσω της μετάνοιας στη δέηση των αγίων, καθώς ο ίδιος είναι ανίκανος από μόνος του να ξεπληρώσει τα χρέη του. Διότι αυτός μεν συνεισφέρει λίγα, ενώ η δέηση των αγίων τα πολλά. Όπως ακριβώς εάν κάποιος έχει ανάγκη να σηκώσει δέκα μόδια σιταριού και δεν μπορεί ούτε καν τα δύο, βρει όμως έναν άνθρωπο που φοβάται τον Θεό, ο οποίος σηκώνει γι' αυτόν τα εννέα και του αφήνει το ένα, τον σώζει, ώστε να φτάσει ασφαλής στην πόλη και να μην καταστραφεί στον δρόμο από ληστές. Το ίδιο συμβαίνει και εδώ.

Απόκριση: Ας ασκείται όσο μπορεί, και εισακούονται εκείνοι που προσεύχονται για αυτόν. «Διότι μεγάλη δύναμη έχει η θερμή προσευχή του δικαίου.» Και ο Κύριος είπε: «Αυτό το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με νηστεία και προσευχή.» Ένας άλλος φιλόχριστος ρώτησε τον ίδιο Γέροντα, λέγοντας:

Απάντηση: Γνωρίζω ότι δεν είμαι τίποτα και δεν έχω προσευχή όπως τη θέλει ο Θεός, αλλά όμως εκείνος που ζητά από κάποιον να προσευχηθεί υπέρ αυτού, οφείλει και ο ίδιος να συνεισφέρει ένα μικρό κόπο στην προσευχή εκείνου που προσεύχεται. Διότι είναι γραμμένο: «Πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου», αλλά είπε «όταν ενεργείται», δηλαδή όταν υποβοηθείται από εκείνον που ζήτησε την προσευχή. Οφείλει λοιπόν να γνωρίζει ο άγγελός σας ότι καθόλου λίγο δεν σε σκέπασε ο Θεός και σε σκεπάζει διά των ευχών των αγίων. Αλλά πρόσεχε πώς προσεύχεται για σένα ο διάκονος, λέγοντας τον λόγο του Αποστόλου: «Ορθοτομούντα τον λόγον της αληθείας». Και ορθοτόμησε και εσύ, και μην ντραπείς άνθρωπο ούτε να επιδιώξεις να αρέσεις σε κανέναν άνθρωπο, και θα βρεις χάρη ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων. Και να μη σκεφτείς τίποτα με ανθρώπινο τρόπο, διότι κάθε ανθρώπινο πράγμα είναι βδελυρό ενώπιον του Θεού. Και να μην αδικήσει η Εκκλησία κανέναν, αλλά να γίνει πρότυπο σε όλους με την ορθότητά της. Και θα είναι ο Θεός μέσα σου και εσύ μέσα στον Θεό, και θα σε φυλάξει από κάθε κακό και από όλες τις παγίδες του εχθρού. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ας είναι μετά του πνεύματός σου και μαζί μου.

Και ως προς αυτό που μου έγραψες στο τέλος, στο ίδιο γράμμα, «Προσευχήσου για τις αμαρτίες μου», και εγώ σου λέω το ίδιο: Προσευχήσου για τις αμαρτίες μου. Διότι λέγει: «Όπως θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς». Εγώ, αν και είμαι ταλαίπωρος και ο ελαχιστότερος από όλους τους ανθρώπους, κάνω ό,τι είναι στη δύναμή μου για χάρη Εκείνου που λέγει: «Προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον για να γιατρευτείτε». Αδελφέ, ξένοι είμαστε, ας γίνουμε ξένοι και ας μην υπολογίζουμε τους εαυτούς μας σε τίποτα, και έτσι κανείς δεν θα μας κατακρίνει και θα αναπαυόμαστε.

Ο ίδιος, καταπονούμενος από την ακηδία, ζήτησε από τον μέγα Γέροντα, παρακαλώντας τον θερμά να προσευχηθεί γι' αυτόν. Απόκριση Βαρσανουφίου: Ότι δεν είμαι τίποτα, το γνωρίζω, και αν αμελώ τον εαυτό μου, αμελώ και εσένα. Αν δέχομαι σύμφωνα με τη Γραφή ότι «είμαστε μέλη ο ένας του άλλου», τότε, αν φροντίζω τον εαυτό μου με φόβο Θεού, φροντίζω και εσένα. Αν αληθεύει εκείνος που λέει: «Αναζήτησε τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου», κάνε και εσύ το ίδιο. Διότι λέει: «Αδελφός που βοηθείται από αδελφό, είναι σαν οχυρωμένη και περιτειχισμένη πόλη». Και προτού μου πει η αγάπη σου: «Προσευχήσου για μένα», έχω εκείνον που λέει και δίνει την εντολή: «Προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον, για να θεραπευθείτε», και εσύ έχεις τον ίδιο. Εάν πάλι σε θλίβει η ακηδία, θυμήσου πόση στενοχώρια υπέμεινε ο αββάς Ευθύμιος, και απήλθε ένδοξα προς τον Κύριο. Να προσδοκάς την ημέρα εκείνη της εξόδου και θα ανακουφιστείς από την ακηδία. Ήταν συνοδοιπόρος μας και μας πρόλαβε. Ας επιθυμήσουμε διακαώς τη χαρά που τον υποδέχθηκε. Έτσι ας τρέξουμε, για να την κατακτήσουμε. Επειδή έχει γραφτεί: «Με όποιο μέτρο μετράτε θα σας αντιμετρηθεί» και οι Πατέρες είπαν: «Υπακοή αντί υπακοής», δώσε χείρα βοηθείας στον αδελφό σου που δοκιμάζεται, και θα βρεις και εσύ αυτόν που θα σου δώσει το χέρι του σε καιρό θλίψεως. Και «έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε». Διότι και αυτοί είναι καρποί πνευματικοί.

Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο Γέροντα: Άραγε είναι καλό, αββά, να εξομολογείται κανείς σε κάποιον από τους αδελφούς σχετικά με τη φαντασία και να του βάζει μετάνοια για να προσευχηθεί υπέρ αυτού; Απόκριση του Ιωάννου: Σχετικά με τον νυκτερινό φαντασιασμό, είναι καλό να μιλάει κανείς σε εκείνον που δύναται να ακούσει, και όχι σε νεότερους. Και όταν βάζει μετάνοια, οφείλει να του ζητά να προσευχηθεί για εκείνον. Διότι αναφέρει ο λόγος της Γραφής: «Να εξομολογείστε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας και να προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον, για να θεραπευθείτε». Κάποιος άλλος από τους Πατέρες που ησύχαζε ρώτησε τον ίδιο Γέροντα λέγοντας: Αββά, πες μου, πώς πρέπει να παραμένει κανείς στο κελί του;

Έτσι λοιπόν και εσύ ο ίδιος πρόσφερε μικρό κόπο, για να βρεις το μέγα έλεος. «Διότι έχει μεγάλη δύναμη η δέηση του δικαίου όταν γίνεται με θέρμη.» Πες δε στον αδελφό που είναι μαζί σου, τον αγαπητό μου εν Κυρίω: «Κάνε λίγη υπομονή και ευχαρίστησε τον Κύριο, ο οποίος πάντοτε παιδαγωγεί εκείνον που αγαπά», και θα σου παράσχει εκεί το μέγα έλεος όπου ζητάς μια σταγόνα νερό. Αλλά όμως, και εδώ, ο Θεός δεν παιδαγωγεί εσένα και εμάς με οργή. Σας ασπάζομαι όλους εν Κυρίω και σας παρακαλώ να προσεύχεστε για εμένα χάριν της αγάπης.

Προγνωρίζοντας λοιπόν αυτά, αγαπητέ αδελφέ, όσο έχουμε καιρό, ας μετανοήσουμε, για να μας απαλλάξει ο Θεός από την οργή που έρχεται πάνω στους υιούς της απείθειας, και να μας αξιώσει στη μερίδα των Αγίων. Προσευχήσου και για εμένα τον αμαρτωλό, που λέω και δεν πράττω. Διότι είναι γεγραμμένο: εξομολογείστε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας και προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον, για να θεραπευτείτε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Έλεγχος του εαυτού και εξομολόγηση. Αδελφοί, συμπονέστε με, έχοντας σπλάχνα οικτιρμών· διότι δεν είπε μάταια η θεία Γραφή: αδελφός που βοηθείται από αδελφό είναι σαν πόλη οχυρωμένη και ψηλή· και είναι ισχυρός σαν θεμελιωμένο βασίλειο. Και πάλι λέει: να εξομολογείστε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας και να προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον, για να θεραπευτείτε.

Έτσι έχει ειπωθεί και το «για να κτίσει τους δύο σε έναν καινό άνθρωπο» αντί του να «συνάξει». Πρόσεξε μήπως τέτοιου είδους είναι και το «να ενδυθείτε τον καινό άνθρωπο που κτίσθηκε σύμφωνα με τον Θεό» και το «επομένως, αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση» και όσα άλλα παρόμοια θα μπορούσε να βρει κανείς ερευνώντας τη θεόπνευστη Γραφή. Μην απορήσεις, λοιπόν, αν μεταφορικά και στο «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του» το «έκτισε» έχει ειπωθεί αντί του «κατέστησε» ή «κατέταξε» για να άρχω, επειδή και στα Ευαγγέλια, όταν λέγεται από τον Σωτήρα μας το «σε εξομολογούμαι, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψας αυτά από σοφούς και συνετούς, και τα απεκάλυψας σε νήπια», δεν λέμε ότι με αυτό δηλώνεται από τον Σωτήρα η ομολογία των αμαρτιών (σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί σε άλλο σημείο: «να εξομολογείσθε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας»), αλλά η ευχαριστία για τα νήπια, έχοντας ειπωθεί το «εξομολογούμαι» αντί του «σε ευχαριστώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης». Και άπειρα άλλα θα μπορούσε να βρει κανείς, αν αναζητούσε με την ησυχία του, τα οποία έχουν ειπωθεί με μεταφορικό τρόπο σε όλη τη Θεία Γραφή, καθώς και άλλα που έχουν πολύσημο νόημα, και άλλα που αποδίδονται ομώνυμα σε διαφορετικά πράγματα, για τα οποία θα ήταν μακρύς ο λόγος και δεν είναι της παρούσης στιγμής να τα αναλύσουμε.

Πρέπει όμως και εσείς να συμπράττετε στις προσευχές που γίνονται για εσάς, με την επιστροφή, με την εξομολόγηση, με την ελεημοσύνη, και με τα άλλα έργα της μετάνοιας· διότι «έχει μεγάλη δύναμη η προσευχή του δικαίου όταν γίνεται με θέρμη». Είθε δε όλοι μας, αφού απαλλαγούμε από τα δεινά της ψυχής και του σώματος, και ζώντας τώρα με μετριοπάθεια, να διανύσουμε ευχερώς το διάστημα της παρούσας ζωής· αφού δε το διανύσουμε, να αξιωθούμε στον κατάλληλο καιρό την αιώνια, μακάρια και άφθαρτη ζωή, η οποία είναι τελείως απαθής και ανώδυνη, εν αυτώ τω Χριστώ, τον ιατρό και Θεό των ψυχών και των σωμάτων μας· με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, πράττοντας αυτό, θεραπεύει πρώτα το δικό του τραύμα της αμαρτίας, όπως είναι γραμμένο: «Προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον, για να ιαθείτε». Λοιπόν, αδελφοί, αφού λάβουμε τα βραβεία της ειρήνης, ας ετοιμαστούμε για την προϋπάντηση της δεύτερης ένδοξης και φοβερής παρουσίας του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, όσο έχουμε ακόμη καιρό, πριν κλειστούν τα πρόθυρα της μετανοίας, πριν ακούσουμε τη βαριά φωνή που λέει: «Τώρα μετανοείς, όταν δεν υπάρχει πλέον καιρός μετανοίας;». Εφόσον, λοιπόν, έχουμε ακόμη καιρό μετανοίας, εφόσον είμαστε ακόμη κύριοι της δικής μας προαιρέσεως, ας αποπτύσουμε το δηλητήριο της οργής, ας κατασβέσουμε τη σατανική έχθρα, ας απεκδυθούμε το μίσος εναντίον των αδελφών και ας ενδυθούμε την ειρήνη που πολιτεύεται στους ουρανούς, την οποία ακριβώς, φέρνοντάς την σε εμάς από άνω, από τους πατρικούς θρόνους, ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού έλεγε: «Την ειρήνη τη δική μου σας δίνω»· μαζί με τον Οποίο, στον Πατέρα συν τω Αγίω Πνεύματι, ανήκει η δόξα, η τιμή, το κράτος, η μεγαλωσύνη, η μεγαλοπρέπεια και η προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΤΙΤΛΟΣ Ζʹ. — Περί των δικαίων, και της προσευχής που αναπέμπεται από αυτούς· και ότι τους προστατεύει από τους πειρασμούς. «Προσευχήθηκε ο Αβραάμ στον Θεό, και θεράπευσε τον Αβιμέλεχ, καθώς και τη γυναίκα του και τις δούλες του, και άρχισαν να γεννούν.» «Δεν θα απομακρύνει τους οφθαλμούς Του από τον δίκαιο, και θα τους εγκαθιδρύσει νικηφόρα, και θα υψωθούν.» «Ιδού οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι σε όσους τον φοβούνται,» και τα λοιπά. «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, και από όλες αυτές.» — «Οι οφθαλμοί του Κυρίου στρέφονται προς τους δικαίους, και τα ώτα Του προς τις δεήσεις τους.» «Ο Κύριος στηρίζει τους δικαίους. Γνωρίζει ο Κύριος τις,» κ.λπ. «Φυλάσσει ο Κύριος όλα τα οστά τους· ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί.» «Θα εκπληρώσει το θέλημα αυτών που Τον φοβούνται, και [θα εισακούσει] τη δέησή τους.» «Η προσευχή όσων πορεύονται με ευθύτητα είναι δεκτή από τον Θεό.» «Με τη βοήθεια προς τους δικαίους προκύπτει πολλή δόξα.» «Οι κατοικίες των δικαίων ευλογούνται.» «Η ευλογία του Κυρίου βρίσκεται πάνω στο κεφάλι του δικαίου.» «Φως υπάρχει πάντοτε για τους δικαίους.» «Ο οίκος των δικαίων έχει πολλή δύναμη.» «Ο δίκαιος θα βρίσκεται σε χαρά και σε ευφροσύνη.» «Ο δίκαιος διασώζεται από την παγίδα· αντί αυτού παραδίδεται ο ασεβής.» «Μη φοβάσαι, διότι σε λύτρωσα· σε κάλεσα με το όνομά σου· δικός μου είσαι εσύ. Και αν περάσεις μέσα από νερό, εγώ είμαι μαζί σου, και οι ποταμοί δεν θα σε κατακλύσουν· και αν περάσεις μέσα από φωτιά, δεν πρόκειται να κατακαείς.» «Μεγάλη ισχύ έχει η θερμή δέηση του δικαίου.» «Ο Κύριος γνωρίζει να ελευθερώνει τους ευσεβείς από τον πειρασμό.»

Και αφού αναχώρησε, προσκολλήθηκε σε έναν από τους πολίτες εκείνης της χώρας, και εκείνος τον έστειλε στα χωράφια του να βόσκει χοίρους, και επιθυμούσε να γεμίσει την κοιλιά του με τα ξυλοκέρατα που έτρωγαν οι χοίροι, αλλά κανείς δεν του έδινε. Όταν δε ήλθε εις εαυτόν, είπε: Πόσοι μισθωτοί του πατέρα μου έχουν περίσσευμα άρτου, ενώ εγώ χάνομαι! Θα σηκωθώ και θα πορευθώ προς τον πατέρα μου, και θα του πω, Πατέρα, αμάρτησα στον ουρανό και ενώπιόν σου, και δεν είμαι πλέον άξιος να ονομάζομαι υιός σου· κάνε με σαν έναν από τους μισθωτούς σου. Και αφού σηκώθηκε ήλθε προς τον πατέρα του. Ενώ δε αυτός απείχε ακόμη μακριά από την οικία, τον είδε ο πατέρας του και τον σπλαχνίσθηκε, και τρέχοντας έπεσε στον τράχηλό του και τον καταφίλησε. Είπε δε προς αυτόν ο υιός: Πατέρα, αμάρτησα στον ουρανό και ενώπιόν σου, και δεν είμαι πλέον άξιος να ονομάζομαι υιός σου. Είπε δε ο πατέρας του προς τους δούλους του: Βγάλτε την καλύτερη στολή και ντύστε τον, και δώστε δαχτυλίδι στο δεξί του χέρι και υποδήματα στα πόδια, και φέρτε τον σιτευτό μόσχο, θυσιάστε τον, και αφού φάμε ας ευφρανθούμε, διότι αυτός ο υιός μου ήταν νεκρός και ανέζησε· ήταν χαμένος και βρέθηκε.» «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρίαν.» «Εξομολογείσθε ο ένας στον άλλον τα παραπτώματα, και προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον, για να θεραπευθείτε.

Μεγάλη δύναμη έχει η προσευχή του δικαίου, όταν γίνεται με θέρμη.» «Εάν ομολογήσουμε τις αμαρτίες μας, θα μας καθαρίσει από κάθε αδικία.» «Τεκνία μου, σας τα γράφω αυτά, για να μην αμαρτάνετε.

Από εδώ και εξής περιέχονται στο δεύτερο βιβλίο: νστ΄ περί των εχθρών του Ιούδα και του Βενιαμίν που έχουν έλθει νζ΄ περί του ότι έχει μεγάλη δύναμη η προσευχή του δικαίου όταν ενεργείται νη΄ περί του «στο οποίο αγαλλιάσθε, αν και τώρα για λίγο, εφόσον πρέπει, να λυπηθείτε»

Ερώτηση 57. «Πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου όταν ενεργείται». Τι σημαίνει το «ενεργουμένη»; Απόκριση. Γνωρίζω ότι η δέηση του δικαίου ενεργείται με δύο τρόπους: με τον έναν, όταν ο προσευχόμενος αναπέμπει τη δέηση αυτή προς τον Θεό συνοδευόμενη από τα έργα που ορίζουν οι εντολές, και έτσι η δέηση δεν παραμένει αδρανής και ανυπόστατη, προφερόμενη μόνο με απλά λόγια και τον κενό ήχο της γλώσσας, αλλά είναι ενεργή και ζωντανή, ζωογονούμενη από την εφαρμογή των εντολών —διότι υπόσταση της προσευχής και της δέησης είναι προφανώς η έμπρακτη εφαρμογή των αρετών, χάρη στην οποία ο δίκαιος διαθέτει μια δέηση ισχυρή και ικανή για τα πάντα, εφόσον ενεργείται μέσα από τις εντολές—· και με τον δεύτερο τρόπο, όταν εκείνος που ζητά την προσευχή του δικαίου πράττει ο ίδιος τα έργα που αρμόζουν στην προσευχή, διορθώνοντας τον προηγούμενο βίο του και καθιστώντας ισχυρή τη δέηση του δικαίου, η οποία ενδυναμώνεται μέσα από τη δική του ενάρετη διαγωγή.

Είτε, λοιπόν, λαμβάνει την ενέργειά της από τον δίκαιο που αναπέμπει τη δέηση είτε από εκείνον που παρακαλεί τον δίκαιο να την τελέσει, η δέηση του δικαίου έχει μεγάλη ισχύ. Διότι, όταν ενεργείται από τον δίκαιο, του παρέχει παρρησία ενώπιον Εκείνου που δύναται να εκπληρώσει τα αιτήματα των δικαίων· όταν όμως ενεργείται από εκείνον που τη ζητά από τον δίκαιο, τον απομακρύνει από την προηγούμενη φαυλότητά του, μεταστρέφοντας τη διάθεσή του προς την αρετή.

Τι λοιπόν, λέει, είναι ανενεργές οι προσευχές και οι μεσιτείες των αγίων; Και πώς ο Αδελφόθεος λέει ότι «έχει μεγάλη δύναμη η δέηση του δικαίου όταν γίνεται με θέρμη»; Δεν λέμε αυτό, ότι δηλαδή είναι ανενεργές οι προσευχές των δικαίων. Ενεργούν βεβαίως και ενεργούν πάρα πολύ, αλλά σε τούτον τον βίο της μετάνοιας, και μάλιστα σε αυτόν τον βίο για εκείνους που μετανοούν ειλικρινά. Στον μελλοντικό όμως βίο, εάν ήταν δυνατόν να ενεργούν οι πρεσβείες των αγίων, όλοι οι άγιοι θα επρόκειτο να πρεσβεύσουν μαζί με τη Θεομήτορα και να γλιτώσουν πλήθη αμαρτωλών από την κόλαση. Αλλά οι άγιοι, επειδή γνωρίζουν την απόλυτα δίκαιη απόφαση του πανάγιου Κριτή, και για να μη φανούν τάχα πιο δίκαιοι κριτές ή πιο εύσπλαχνοι από αυτόν τον δίκαιο Κριτή, δεν μπορούν καθόλου τότε να τολμήσουν να πρεσβεύσουν, όπως και παραπάνω απέδειξε ο λόγος μέσα από τις Γραφές για τον Ενώχ και τον Νώε, ότι ούτε και αυτοί, αν παρακαλέσουν για τους γιους και τις κόρες τους, θα εισακουστούν, αλλά ο καθένας πλέον από τα δικά του έργα είτε στεφανώνεται τότε είτε κατακρίνεται.

Προτρέπει δε από την αρχή ο ιερέας τον λαό στην προσευχή, αν και ο ίδιος είναι ο ταγμένος για την προσευχή, και για αυτό έχει προβληθεί από τον λαό ως πρεσβευτής και μεσίτης τους, ώστε η δική του δέηση, όταν ενεργείται, να έχει μεγάλη ισχύ, όπως ακριβώς είπε ο απόστολος Ιάκωβος. Διότι ενεργείται η δέηση του δικαίου, όταν και όλοι εκείνοι υπέρ των οποίων γίνεται η δέηση εισφέρουν από την πλευρά τους τα πάντα: χρηστότητα τρόπων, προσευχές, επιείκεια, και οτιδήποτε άλλο γνωρίζουν ότι ευαρεστεί τον Θεό.

Αφού τα πει αυτά, ο ιερέας αναπέμπει την πιο θεία και μεγάλη από όλες τις ευχές: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και Πατρός και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος είη μετά πάντων υμών». Και εκείνοι με τη σειρά τους, ευχόμενοι τα ίδια υπέρ του ιερέως, αποκρίνονται σε αυτόν: «Και μετά του πνεύματός σου», σύμφωνα με την εντολή που προστάζει να προσευχόμαστε ο ένας για τον άλλον.

Τι λέει λοιπόν; Επειδή αμαρτήσαμε μετά το βάπτισμα και μολυνθήκαμε με τα παραπτώματα, δεν υπάρχει πλέον για εμάς ελπίδα σωτηρίας; Δεν υπάρχει φάρμακο επιστροφής; Έχουν χαθεί όλα, έχουν εξαφανιστεί όλα, η μακροθυμία, η φιλανθρωπία, η ανεξικακία, η πολυευσπλαχνία; Δεν υπάρχει ανάκληση; Δεν υπάρχει επάνοδος; Δεν υπάρχει άλλος δρόμος θεραπείας; Δεν υπάρχει άλλος τρόπος αποκατάστασης; Όσον αφορά, λοιπόν, τις δικές μας άτοπες πράξεις, δεν υπάρχει· όσον αφορά όμως τη χρηστότητα και την άφατη φιλανθρωπία του Θεού, υπάρχει. Τι είναι λοιπόν αυτό; Η εξαγόρευση μέσω ειλικρινούς μετάνοιας. Διότι λέει: «Είπα, θα εξαγορεύσω εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου»· και «εξομολογείστε ο ένας στον άλλον τις αμαρτίες σας», παραγγέλλει ο μαθητής και αδελφός του Κυρίου, «και προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον για να θεραπευτούμε»· και «εάν ομολογούμε τις αμαρτίες μας», διαβεβαιώνει πάλι ο αγαπημένος των μαθητών, «εκείνος είναι πιστός και δίκαιος, ώστε να μας συγχωρήσει τις αμαρτίες μας και να μας καθαρίσει από κάθε αδικία».

να΄ Περί του ότι «δεν ανταπέδωσε ο Εζεκίας σύμφωνα με την ανταπόδοση που του έκανε ο Θεός» και τα εξής. νβ΄ Περί του Εζεκία πάλι, ότι «τον έθαψαν στην ανάβαση των υιών του Δαβίδ» και τα εξής. νγ΄ Περί του χωρίου στο πρώτο βιβλίο του Έσδρα, όπου γράφεται για τον Ζοροβάβελ «σήκωσε το πρόσωπο προς τον ουρανό ενώπιον του Ισραήλ», και περί της προσευχής του. νδ΄ Περί του «όλοι δε οι Ισραηλίτες από δώδεκα ετών, εκτός από τα παιδιά και τις γυναίκες, ήταν τέσσερις μυριάδες τρεις χιλιάδες τριακόσιοι εξήντα» και τα εξής. νε΄ Περί του γραμμένου στο δεύτερο βιβλίο του Έσδρα «και αφού άκουσαν οι εχθροί της φυλής του Ιούδα και του Βενιαμίν, ήλθαν να μάθουν τι είναι η φωνή των σαλπίγγων» και τα εξής. νστ΄ Τι σημαίνει «πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου όταν ενεργείται». νζ΄ Περί του «στο οποίο αγαλλιάσθε τώρα για λίγο, αν είναι ανάγκη να λυπηθούμε» και τα εξής, και πώς κάποιος που λυπείται μέσα στους πειρασμούς μπορεί να αγαλλιάται. νη΄ Περί της σωτηρίας την οποία αναζήτησαν και ερεύνησαν οι προφήτες. νθ΄ Περί του «ως αμνού αμώμου και ασπίλου, του Χριστού, που είχε προγνωσθεί», και από ποιον είχε προγνωσθεί. ξ΄ Τι σημαίνει «ότι είναι καιρός να αρχίσει η κρίση από τον οίκο του Θεού» και τα εξής.

Και τώρα, εάν την τρίτη ημέρα, όταν θα περνά ο οικονόμος, κρατώντας στα χέρια του το θυμιατήριο και θυμιάζοντας τον ναό, δεις τους άνθρακες του θυμιατηρίου και τον καπνό του θυμιάματος να αναδύεται, θα λυτρωθείς τελείως από τη μάστιγα και η όρασή σου θα γίνει ξανά υγιής όπως πριν. Εάν όμως δεν δεις με τα μάτια σου την τρίτη ημέρα τίποτε από όσα αναφέραμε, να ξέρεις ότι η τύφλωσή σου θα είναι παντοτινή, και δεν πρόκειται ποτέ ξανά να δεις τίποτε από τα ορατά. Και αυτά του τα έλεγαν στο όνειρό του. [5] Εκείνος δε, όταν συνήλθε μετά το όραμα, θρηνούσε για τον εαυτό του ακόμη περισσότερο, αναλογιζόμενος τη στενότητα της προθεσμίας. Γι' αυτό, με πολλή ένταση ανέπεμπε δεήσεις και έχυνε ασταμάτητα ρυάκια δακρύων, ικετεύοντας τον Θεό και τους μάρτυρες μέχρι να συμπληρωθεί ο χρόνος που του είχαν πει. Είχε δε και όλους όσους βρίσκονταν στον ναό να προσεύχονται μαζί του, και να κάνουν ικεσίες υπέρ αυτού με δάκρυα, εκπληρώνοντας τη φιλάδελφη εντολή, το «να προσεύχεστε ο ένας για τον άλλον ώστε να ιαθείτε». Και αφού έγινε δεκτή η δέηση όλων, ο Θεόδωρος ανέκτησε την όρασή του και απέβαλε τον φόβο της τύφλωσης. [6] Διότι, ενώ ο Χριστόδωρος θυμίαζε την τρίτη ημέρα το μαρτύριο των αγίων (καθώς αυτός τύγχανε να είναι ο οικονόμος) και περνούσε από το σημείο όπου καθόταν τυφλός ο Θεόδωρος, μόλις το θυμιατήριο έφτασε στη θέση όπου βρισκόταν, είδε ξαφνικά τους άνθρακες και τον ευωδιαστό καπνό να ανεβαίνει.

Αλλά στενάξτε για εμάς, ω συμπαθέστατοι, ως μέλη του ίδιου σώματος, απλώστε χείρα μεσιτείας ως φιλάδελφοι. Τα δικά μας εδώ υφίστανται βαρβαρότητες χειρότερες από τα δικά σας εκεί. Ήδη γίναμε σαν τα Σόδομα και ήδη μοιάσαμε με τα Γόμορρα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, εμείς οι ταπεινοί απευθύναμε κραυγή βοήθειας προς την αγιωσύνη σας, σαν με ένα στόμα εκ μέρους όλων των αδελφών και όσων συμπάσχουν· διότι γνωρίζουμε ότι έχει μεγάλη δύναμη η δίκαιη δέησή σας, ώστε με την ικεσία της να κοπάσει η καταστροφή της αιρετικής ρομφαίας, καθώς ο Κύριος θα επαναφέρει σε ειρηνική ορθοδοξία και τη δική μας εκκλησία. Και για να γνωρίζετε και εσείς, ω σεβάσμιοι, εν μέρει, ποια είναι τα ασεβή δόγματα των αθέων, έστειλα μαζί με αυτές τις επιστολές τα κείμενα αυτά σε τετράδια, τα οποία εγώ ο αμαθής επιχείρησα να ανατρέψω, προτρεπόμενος από ευσεβείς. Ζητώ δε να εξεταστούν από τη θεία σας οξύνοια και να διορθωθεί ό,τι είναι ελλιπές, και να λάβω συγχώρεση για τα σφάλματα, καθώς και να με μνημονεύετε στις θεοπειθείς προσευχές σας, και βεβαίως να με συναριθμείτε ως το έσχατο μέλος όλων στο πλήρωμα της αγίας σας εκκλησίας.

Αλλά αναστενάξτε για εμάς, ω συμπαθέστατοι, ως μέλη του ίδιου σώματος, απλώστε χέρι ικετήριο ως φιλάδελφοι. Τα δικά μας υφίστανται βαρβαρότητες χειρότερες από τα εκεί. Ήδη γίναμε σαν τα Σόδομα και ήδη παρομοιαστήκαμε με τα Γόμορρα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, εμείς οι ταπεινοί απευθύναμε έκκληση στην αγιοσύνη σας, σαν με ένα στόμα όλων των αδελφών και των συμπασχόντων· διότι γνωρίζουμε ότι έχει μεγάλη δύναμη η δίκαιη δέησή σας όταν γίνεται με θέρμη, ώστε με τον εξιλασμό της να κοπάσει η συντριβή της αιρετικής ρομφαίας, καθώς ο Κύριος θα επαναφέρει σε ειρηνική ορθοδοξία και τη δική μας εκκλησία. Για να γνωρίσετε όμως και εσείς, ω σεβάσμιοι, εν μέρει, ποια είναι τα ασεβή δόγματα των αθέων, έστειλα μαζί με την επιστολή αυτά τα τετράδια, τα οποία εγώ ο αμαθής αποφάσισα να ανατρέψω, έχοντας προτραπεί από ευσεβείς ανθρώπους. Ζητώ δε να εξεταστούν από τη θεία οξυδέρκειά σας και να λάβω συγχώρεση για τα σφάλματά μου, να με μνημονεύετε στις θεάρεστες προσευχές σας, και βεβαίως να συγκαταλέγομαι ως το έσχατο όλων μέλος στο πλήρωμα της αγίας σας εκκλησίας.

Ποταμός πυρός, λέει σύμφωνα με τον προφήτη Δανιήλ, ρέει μπροστά του· χίλιες χιλιάδες παρίστανται ενώπιόν του, και μύριες μυριάδες τον υπηρετούν· και ο κριτής είναι φοβερός και αδέκαστος, και η απολογία θα γίνει μέχρι και για κάθε αργό λόγο, όπως έχει ειπωθεί στο ευαγγέλιο. Και πώς θα τα υπομείνει αυτά η ψυχή εκείνη την ώρα; Και όντως είναι «φοβερό το να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού»· και μάλλον ακόμη πιο φοβερό όταν ακούσει την απόλυτα δίκαιη απόφαση παραδιδόμενη στην ατελείωτη κόλαση. Γι' αυτόν τον λόγο, αδελφοί μου, παρακαλώ και ικετεύω, ας συμφιλιωθούμε με τον Θεό πριν από τον θάνατο· ας τον καταστήσουμε ευμενή· ας κάνουμε φίλους τους αγγέλους που πρόκειται να έρθουν σε εμάς. Ας έχουμε το μάτι της διάνοιας άγρυπνο· ας έχουμε τον νου ακαταμάχητο αντιστεκόμενοι στα πάθη χωρίς να υποκύπτουμε· αλλά, ακόμη κι αν παραπατήσουμε λίγο, να σηκωνόμαστε γρήγορα, σβήνοντας με πολλά δάκρυα τα πύρινα βέλη του εχθρού και προβάλλοντας τον πόθο για τον Χριστό. «Πολύ μεγάλη δύναμη έχει», λέει, «η προσευχή του δικαίου όταν γίνεται με θέρμη». Επομένως, έχουμε ανάγκη ο ένας τις προσευχές του άλλου, και ο ένας τις νουθεσίες του άλλου.