Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 10:11

Απόδειξη γι' αυτό είναι ότι με αυτό το όνομα ονομάζονται πολλά ακόμη και από τα κατώτερα όντα· μάλλον δε, η θεία Γραφή δεν αποφεύγει να χρησιμοποιήσει αυτή την ομωνυμία ούτε για τα εντελώς αταίριαστα πράγματα, όταν ονομάζει τα είδωλα με την προσωνυμία του Θεού. «Διότι οι θεοί», λέει, «που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαλειφθούν και ας ριχτούν κάτω από τη γη». Και, «Όλοι οι θεοί των εθνών», λέει, «είναι δαιμόνια». Ακόμη και η εγγαστρίμυθος, η οποία με τις μαγγανείες της καλούσε για χάρη του Σαούλ τις ψυχές που εκείνος αναζητούσε, λέει ότι είδε θεούς. Αλλά και ο Βαλαάμ, που ήταν οιωνοσκόπος και μάντης και κρατούσε στα χέρια του τα μαντικά όργανα, καθώς λέει η Γραφή, και ο οποίος είχε επιτύχει να διδάσκεται από τους δαίμονες μέσω της περιέργειας της οιωνοσκοπίας, αναφέρεται από τη Γραφή ότι δεχόταν συμβουλές από τον Θεό. Μπορεί κανείς, συλλέγοντας πολλά τέτοια χωρία από τις θείες Γραφές, να τα παραθέσει για να αποδείξει ότι το όνομα αυτό δεν κατέχει καμία πρωτοκαθεδρία έναντι των υπόλοιπων θεοπρεπών προσωνυμιών, αφού, όπως ειπώθηκε, το βρίσκουμε να αποδίδεται ομωνύμως ακόμη και σε αταίριαστα πράγματα. Αντιθέτως, όσον αφορά το όνομα του «αγίου», του «άφθαρτου», του «ευθέος» και του «αγαθού», έχουμε διδαχθεί από τη Γραφή ότι πουθενά δεν αποδίδεται από κοινού σε πράγματα ακατάλληλα.

Ο Δαβίδ το καθιστά αυτό σαφέστερο, λέγοντας: «Ποιος είναι όμοιός σου;» και προσέθεσε: «Ανάμεσα στους θεούς, Κύριε»· και ο Μωυσής: «Μόνος ο Κύριος τους οδηγούσε, και δεν υπήρχε μαζί τους ξένος Θεός»· μολονότι ο Σωτήρας βρισκόταν μαζί τους, όπως λέει ο Απόστολος: «Διότι έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός»· ο δε Ιερεμίας: «Οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν κάτω από τον ουρανό». Διότι ούτε μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται ο Υιός, αφού αυτός είναι ο δημιουργός των πάντων.

Και ο Σίμων είπε: «Ο αρχικός μου σκοπός όταν απευθύνθηκα σε εσένα ήταν να σε ελέγξω μέσα από τις Γραφές ότι ψεύδεσαι λέγοντας πως δεν πρέπει να κάνουμε λόγο για πολλούς θεούς. Γι' αυτό σου υπέδειξα πολλές γραπτές μαρτυρίες, ότι οι ίδιες οι θείες Γραφές κάνουν λόγο για πολλούς θεούς». Και ο Πέτρος απάντησε: «Αυτές οι Γραφές που κάνουν λόγο για πολλούς θεούς, οι ίδιες μας προέτρεψαν λέγοντας: "Ονόματα άλλων θεών δεν θα ανέβουν στα χείλη σου". Επομένως, δεν μίλησα αντίθετα με τα γεγραμμένα, Σίμων». Και ο Σίμων είπε: «Άκουσε και εσύ ως προς αυτό, Πέτρε. Μου φαίνεται ότι αμαρτάνεις όταν τους κακολογείς, αφού η Γραφή λέει: "Δεν θα κακολογήσεις, και δεν θα πεις κακά λόγια για τον άρχοντα του λαού σου"». Και ο Πέτρος απάντησε: «Δεν αμαρτάνω, Σίμων, όταν προαναγγέλλω την απώλειά τους σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι έτσι έχει γραφτεί: "Οι θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεστούν", και λέγοντάς το αυτό, δεν εννοούσε ότι κάποιοι από αυτούς έχουν δημιουργήσει κάτι και δεν θα απολεστούν, όπως εσύ ερμήνευσες. Διότι γίνεται φανερό ότι Ένας είναι ο Δημιουργός από το γεγονός ότι γράφτηκε εξαρχής: "Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη". Και δεν είπε: "Οι θεοί". Και κάπου αλλού λέει: "Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του". Και σε άλλο σημείο έχει γραφτεί: "Οι ουρανοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις εις τον αιώνα"».

Και ο Σίμων είπε: Για να αποδείξω εγώ ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, παρέθεσα σαφή χωρία από τις Γραφές, εσύ όμως έφερες τόσα ή και περισσότερα χωρία από τις ίδιες Γραφές, αποδεικνύοντας ότι ένας είναι ο Θεός και αυτός είναι των Ιουδαίων. Και σε αυτό που είπα εγώ, ότι «δεν πρέπει να κακολογούνται οι θεοί», εσύ αντέτεινες, για να δείξεις ότι ένας είναι ο δημιουργός, ότι όσοι δεν δημιούργησαν πρόκειται να καταστραφούν. Ως προς το ότι εγώ είπα ότι πρέπει να γίνεται λόγος για θεούς, όπως και οι Γραφές τους ονομάζουν, και σε αυτό απέδειξες ότι δεν πρέπει να προφέρονται τα ονόματά τους, επικαλούμενος ότι η ίδια η Γραφή λέει να μην προφέρονται ονόματα άλλων θεών. Επειδή, λοιπόν, οι ίδιες οι Γραφές λένε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί και άλλοτε ότι υπάρχει μόνο ένας —και άλλοτε μεν ότι δεν πρέπει να κακολογούνται, άλλοτε δε ότι πρέπει να κακολογούνται—, τι πρέπει να συμπεράνει κανείς από αυτό, παρά ότι οι ίδιες οι Γραφές μάς πλανάνε; Και ο Πέτρος είπε: Δεν πλανάνε, αλλά ελέγχουν και φέρνουν στο φως την κακή προαίρεση εναντίον του Θεού που φωλιάζει μέσα στον καθένα σαν φίδι. Διότι παρατίθενται μοιάζοντας με πολλά και διάφορα καλούπια. Ο καθένας, λοιπόν, έχοντας την προαίρεσή του όμοια με κερί, αφού τις περιεργαστεί και βρει τα πάντα μέσα σε αυτές, ανάλογα με το ποιον θεό θέλει να υπάρχει, βάζοντας πάνω τους την όμοια με κερί (όπως είπα) προαίρεσή του, παίρνει το αποτύπωμά τους.

Διότι τα κρύβουν στα σπήλαια, στις σχισμές των βράχων και στις τρύπες της γης, ώστε να μην τα βρουν οι εχθροί και τα πάρουν μαζί τους μαζί με τους ηττημένους σαν αιχμάλωτους θεούς. Πώς λοιπόν μπορούν να θεωρούνται θεοί αυτοί που έχουν ανάγκη από τη βοήθεια όσων τους προσκυνούν; Αντιθέτως, εκείνα είναι άψυχη ύλη. Και όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ: «Τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών». Βεβαίως, όσοι τα λατρεύουν πάσχουν από την ίδια αναισθησία με αυτά. Διότι, αν και έγιναν οι ίδιοι τεχνίτες και δημιουργοί τους, τα σηκώνουν στους ώμους, πορεύονται, τα προσκυνούν και προσεύχονται λέγοντας: «Γλίτωσέ με, διότι εσύ είσαι ο Θεός μου». Στάχτη λοιπόν είναι η καρδιά τους και πλανώνται. Ταιριάζει επομένως σε όσους συνηθίζουν να ζουν με ευσέβεια, να απορρίπτουν τις ανοησίες αυτών που πλανώνται, και μάλιστα να βροντοφωνάζουν το εξής: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από τη γη και κάτω από αυτόν τον ουρανό». Διότι: «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν».

Αλλά ούτε θα μπορούσαν ποτέ τα χειροποίητα είδωλα να βλάψουν τους ανθρώπους· διότι πώς, ή από πού; Ούτε βέβαια θα μπορούσαν να τους δώσουν κάτι καλό ή ωφέλιμο. Επομένως, ας ακούσουν, και πολύ δικαιολογημένα: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από τη γη και κάτω από τον ουρανό αυτόν». Τη σταθερή λοιπόν και ακλόνητη αγάπη προς τον Θεό υποδεικνύει λέγοντας: «Τι σχέση έχει αυτός πλέον με τα είδωλα;» <Εγώ τον ταπείνωσα, και εγώ θα τον ενδυναμώσω.> Εγώ, λέει, μπορώ να τιμωρώ εκείνους που βλέπω να περιφρονούν τους τρόπους της ειλικρινούς αφοσίωσης προς εμένα· ενδυναμώνω όμως πάλι εκείνους που θα επέλεγαν να επιτύχουν την αρετή και να γνωρίσουν τον εκ φύσεως και αληθινό Θεό. Ούτε, λοιπόν, η ταλαιπωρία, δηλαδή η εξασθένιση του Ισραήλ, προερχόταν από εκείνα· ούτε βέβαια η μετάβαση στη δύναμη θα μπορούσε να θεωρηθεί ως δώρο των δαιμόνων, αλλά είναι θεόσδοτο αγαθό, όπως ακριβώς και η αδυναμία ήταν αποτέλεσμα των κινήσεων της οργής. Σοφά λοιπόν και φιλόθεα ο μέγας Δαβίδ μάς ψάλλει: «Δύναμή μου και ύμνησίς μου είναι ο Κύριος». <Εγώ είμαι σαν πυκνόφυλλη άρκευθος, από εμένα βρέθηκε ο καρπός σου.> Η άρκευθος είναι φυτό, τόσο δασύ και με τόσο πυκνό φύλλωμα, ώστε να μοιάζει κάπως με χειροποίητη οροφή, που δεν επιτρέπει να τη διαπερνούν ούτε οι ακτίνες του ήλιου, ούτε βέβαια οι πτώσεις των βροχών, ακόμη κι αν αυτές έπεφταν ποτέ ραγδαίες στη γη.

λέει ο Κύριος·» και άλλοτε θεολογώντας περίπου ως εξής: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με την παλάμη; Ποιος ζύγισε τα βουνά με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου και ποιος έγινε σύμβουλός του;» και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», και αλλού: «Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε, ποιος τα έφτιαξε όλα αυτά;» και στη συνέχεια: «Ο Κύριος ο Θεός που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που στερέωσε τη γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και στη συνέχεια: «Άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», και πάλι: «Έτσι να τους πείτε: οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης και κάτω από τον ουρανό. Ο Κύριος που δημιούργησε τη γη με τη δύναμή του, ανόρθωσε την οικουμένη με τη σοφία του και με τη σύνεσή του άπλωσε τον ουρανό και ανέβασε τα σύννεφα από την άκρη της γης, έφτιαξε τις αστραπές για να φέρνουν βροχή, και έβγαλε ανέμους από τους θησαυρούς του. Απομωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του», και πάλι: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να κρυφτώ; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν στρώσω το κρεβάτι μου στον άδη, είσαι παρών.

Διότι, εάν εξεταστούν και συγκριθούν τα ονόματα μεταξύ τους, βάσει της σημασίας που διακρίνεται στο καθένα, θα διαπιστωθεί ότι δεν υπολείπονται σε τίποτα από την προσηγορία του Θεού· απόδειξη δε τούτου είναι ότι με αυτό το όνομα ονομάζονται και πολλά από τα κατώτερα όντα, ή μάλλον, η Θεία Γραφή δεν φείδεται αυτής της ομωνυμίας ούτε καν προκειμένου περί αταίριαστων πραγμάτων, όταν αποκαλεί τα είδωλα με την προσηγορία του Θεού. Διότι «οι θεοί», λέγει, «οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαλειφθούν και ας ριφθούν κάτω από τη γη»· και «όλοι», λέγει, «οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Ακόμη και η εγγαστρίμυθος, στις μαντείες της, όταν ανακαλούσε για χάρη του Σαούλ τις ψυχές που εκείνος επιζητούσε, λέγει ότι είδε θεούς. Αλλά και ο Βαλαάμ, ο οποίος ήταν οιωνοσκόπος και μάντης και κρατούσε στα χέρια του τα μαντεία (όπως λέγει η Γραφή), έχοντας κατορθώσει να δέχεται τη διδασκαλία των δαιμόνων μέσω της περιέργειάς του για τους οιωνούς, αναφέρεται από τη Γραφή ότι ελάμβανε συμβουλές από τον θεό. Και μπορεί κανείς να συλλέξει και να παραθέσει πολλά τέτοια χωρία από τις Θείες Γραφές, τα οποία καταδεικνύουν ότι αυτό το όνομα δεν υπερέχει καθόλου έναντι των υπολοίπων θεοπρεπών προσηγοριών, διότι (όπως ελέχθη) χρησιμοποιείται ομωνύμως από τη Γραφή ακόμη και για αταίριαστα πράγματα· αντιθέτως, για το όνομα του αγίου, του αφθάρτου, του ευθέος και του αγαθού, διδαχθήκαμε από τη Γραφή ότι πουθενά δεν αποδίδεται από κοινού σε πράγματα ανάξια.

Πες μου λοιπόν: ισχυρίζεσαι ότι αυτές οι υποδεέστερες δυνάμεις και θεότητες είναι δημιουργοί των όντων, ή ότι είναι θεοί και θεότητες άκτιστες και συναΐδιες με τον μεγάλο Θεό που υπέρκειται των πάντων, χωρίς ωστόσο να είναι και ποιητές του σύμπαντος; Εάν μεν ισχυρίζεσαι το πρώτο, λες πράγματα αντίθετα προς τους θείους πατέρες μας και τους όρους της ευσέβειας, από τους οποίους παραλάβαμε ότι ένας και μόνος είναι ο δημιουργός του σύμπαντος, ο Ύψιστος Θεός. Εάν δε ισχυρίζεσαι το δεύτερο, άκουσε τη θεία φωνή, την οποία αφού άκουσαν οι θεοί των Ελλήνων καταστράφηκαν: «θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξολοθρευτούν». Και οι δικοί σου θεοί λοιπόν, ακούγοντας αυτό, ας εξολοθρευτούν, αυτοί που είναι απειράκις άπειρα υποδεέστεροι από Εκείνον που υπέρκειται των πάντων, είτε τους αποκαλείς δημιουργούς είτε μη δημιουργούς του σύμπαντος.

Διότι πώς τα ιδιώματα της φύσεως δεν διαφέρουν από τη φύση, της οποίας αποτελούν ιδιώματα, και για τα οποία λέγεται ότι της ανήκουν με κατάλληλο τρόπο; Πώς, εξάλλου, η φυσική θέληση και η ενέργεια και η αυτεξουσιότητα του Θεού δεν είναι άκτιστη; Διότι, για να επαναλάβουμε τα λόγια του ίδιου, η θεία θέληση του Χριστού ήταν και άναρχη και παντουργός, έχοντας τη δύναμη να την ακολουθεί. Τι λοιπόν; Επειδή ο μέγας Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει: «άλλο είναι αυτός που θέλει και άλλο η θέληση, ακόμη και επί του Θεού», και ότι τα όντα που παρήχθησαν από το θέλημα του Θεού δεν είναι δημιουργήματα της θελήσεως, λέει, αλλά αυτού του ίδιου που θέλει —διότι διατύπωσε έναν κοινό κανόνα για τα πάντα—, θα του πει ο Ακίνδυνος με την προσφιλή αναίδεια του χαρακτήρα του: «άκουσε τη θεία φωνή, την οποία ακούγοντας οι θεοί των Ελλήνων χάθηκαν: οι θεοί που δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη εκ του μη όντος ας εξολοθρευθούν»; Έτσι και οι δικοί σου θεοί, των οποίων ισχυρίζεσαι ότι τα κτίσματα δεν αποτελούν έργα, ακούγοντας αυτό ας εξολοθρευθούν.

Και σε όλους αυτούς ακόμη θα πει ο Ακίνδυνος, με αναιδές πρόσωπο, εκείνο το κομψότατο τάχα λόγιο: «Ακούσατε θεία φωνή, την οποία, όταν την άκουσαν οι θεοί των Ελλήνων, χάθηκαν· οι θεοί που δεν έκαμαν τον ουρανό και τη γη από το μηδέν, ας χαθούν»· και ακόμη: «Οι άκτιστες λοιπόν θεότητες, όπως τις ονομάζετε εσείς, αφού ακούσουν αυτό, ας χαθούν, επειδή είναι κατώτερες από Εκείνον που υπέρκειται όλων, είτε είναι δημιουργοί είτε δεν είναι δημιουργοί». Έτσι ο ταλαίπωρος συντάσσει τις θείες δυνάμεις του Θεού μαζί με τους ψευδώνυμους θεούς, και μαζί με εκείνους καταριέται και αυτές.

Ο δε κατήγορος των επαινουμένων Ακίνδυνος, επειδή νομίζει ότι η θεία ενέργεια δεν διαφέρει σε τίποτα από τη θεία φύση, εάν μεν υποστηρίζει ότι τα κτίσματα δεν αποτελούν έργα της θείας ενέργειας, είναι φανερό ότι δεν αποτελούν ούτε έργα της θείας φύσης· διότι, κατ' αυτόν, η άκτιστη φύση και η ενέργεια δεν διαφέρουν μεταξύ τους. Επομένως, αυτός τον οποίο ο ίδιος αποκαλεί μεγάλο Θεό και υπερκείμενο των πάντων, δεν είναι αυτός ο δημιουργός των πάντων. Και ας ακούσει δικαίως αυτός που εισάγει έναν τέτοιον Θεό τη γραφική κατάρα που τέθηκε από τον ίδιο εναντίον του εαυτού του: «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν». Και αν δεν θέλει να συναπολεστεί τασσόμενος μαζί τους, ας ομολογήσει τη διαφορά, την οποία έχουμε διδαχθεί από τους αγίους, όπως ξεκάθαρα φανερώθηκε πιο πάνω, αυτών των δύο που ποτέ και με κανέναν τρόπο δεν χωρίζονται μεταξύ τους, δηλαδή της άκτιστης και θείας ενέργειας και φύσης.

Και επομένως, ας καταταχθεί είτε με αυτούς που έκλιναν τον ουρανό στη γη και συγκαταλέγουν τον Κτίστη μαζί με την κτίση, είτε ας ακούσει πάλι δίκαια τη γραφική κατάρα που ο ίδιος προέβαλε εναντίον του εαυτού του: «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας χαθούν». Και αν δεν θέλει να χαθεί μαζί με αυτούς και να ταχθεί με εκείνους που εξεγείρουν την κτίση εναντίον του Κτίστη, ας ομολογήσει τη διαφορά μεταξύ της άκτιστης και θείας ενέργειας και της φύσης, και ας μην έρχεται σε μάταιη αντιδικία με τον Παλαμά, ο οποίος σε όλα εκφράζεται σύμφωνα με τους αγίους.

Ο μεν Δαβίδ είπε ότι «οι θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεσθούν»· εγώ δε θα έλεγα, προσθέτοντας, πως είθε να συναπολεστεί με αυτούς τους θεούς εκείνη η υπεροχή του Θεού, η οποία ούτε της ανείδεης κατ' αυτούς ύλης είναι προγενέστερη ούτε εκ του μη όντος παρήγαγε τα όντα ούτε υπερέχει ασυγκρίτως από αυτά που κατά οποιονδήποτε τρόπο φαίνονται σε εμάς ούτε προνοεί για τα εδώ και τα καθ' ημάς. Διότι αυτά είναι τα δόγματα του Σωκράτη και του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα, τους οποίους αυτός ο μαθητής τους θαύμασε επειδή δήθεν είχαν κατανοήσει τη θεία υπεροχή. Ο δε Πυθαγόρας, στα άχρηστα μάλλον παρά χρυσά του έπη, λέει ότι το θείο είναι διαρκώς τέτοιο, τέτοιος που θα μπορούσε να γίνει κάποτε ο άνθρωπος όταν βρει σχόλη· έτσι κατανόησε την υπεροχή του Θεού. Και όμως, ακόμη κι αν είχαν κατανοήσει την υπεροχή, ούτε έτσι θα ήταν πεφωτισμένοι· διότι δεν δόξασαν ως Θεό αυτόν που κατανόησαν ως Θεό, αν βέβαια τον κατανόησαν· επειδή και οι δαίμονες γνωρίζουν τον Χριστό ως Ύψιστο Θεό, όπως έλεγε το πνεύμα του Πύθωνα για τον Σίλα και τον Παύλο, «αυτοί είναι δούλοι του Υψίστου Θεού», αλλά δεν θα πούμε εξαιτίας αυτού ότι οι δαίμονες είναι πεφωτισμένοι από τον Θεό, καίτοι από τον Ύψιστο δεν υπάρχει τίποτε υψηλότερο ούτε ίσο.

Αλλά ένας Θεός, ο οποίος δεν δημιουργεί εκ των μη όντων, ούτε προϋπήρχε των δικών μας ψυχών, ούτε της κατά τη γνώμη τους άμορφης ύλης, ή μάλλον ακόμη και εκείνης που αφ' εαυτής εκινείτο έχοντας μεν κάποια μορφή, αδιαμόρφωτη όμως, πώς θα μπορούσε να είναι Θεός; Και για να πω προσθέτοντας κάτι μικρό στο προφητικό ρητό: «Οι θεοί, οι οποίοι τον ουρανό και τη γη» εκ των μη όντων «δεν δημιούργησαν, ας αφανιστούν», και επιπλέον και εκείνοι που τους θεοποίησαν.

«Οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη», λέγει, «ας αφανιστούν». Εισάγει πολύ ανώτερα δόγματα από εκείνα (μολονότι δεν έχει πει ακόμη τα σπουδαιότερα· διότι δεν ήταν ακόμη ο κατάλληλος καιρός, αλλά τους μιλούσε όπως σε παιδιά), δηλαδή τη δημιουργία, την κυριότητα, το ανενδεές.

Και ευλόγησε, λέγει, τον Αβραάμ, και είπε: «Ευλογημένος ο Αβραάμ από τον Θεό τον Ύψιστο, ο οποίος έκτισε τον ουρανό και τη γη. Και ευλογητός ο Θεός ο Ύψιστος, ο οποίος παρέδωσε τους εχθρούς σου υποχείριούς σου». Δεν ευλόγησε μόνο εκείνον, αλλά δόξασε και τον Θεό. Διότι, λέγοντας, «Ευλογημένος ο Αβραάμ από τον Θεό τον Ύψιστο, ο οποίος έκτισε τον ουρανό και τη γη», μας φανέρωσε τη δύναμη του Θεού μέσα από τα δημιουργήματά Του. Διότι, εάν Αυτός που παρήγαγε τον ουρανό και τη γη είναι Θεός, τότε εκείνοι που λατρεύονται από τους ανθρώπους δεν μπορεί να είναι θεοί· διότι «οι θεοί», λέγει, «που δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν». «Ευλογητός», λέγει, «ο Θεός, ο οποίος παρέδωσε τους εχθρούς σου υποχείριούς σου». Πρόσεξε, σε παρακαλώ, πώς όχι μόνο εγκωμιάζει τον δίκαιο, αλλά αναγνωρίζει και τη συμμαχία του Θεού. Επειδή δεν θα μπορούσε χωρίς την άνωθεν συνδρομή να υπερισχύσει εκείνων που περιβάλλονταν από τόση ισχύ. «Ο οποίος παρέδωσε», λέγει, «τους εχθρούς σου»· Αυτός είναι που τα ενήργησε όλα, Αυτός είναι που κατέστησε τους ισχυρούς αδύναμους, Αυτός είναι που κατέβαλε τους οπλισμένους μέσω των άοπλων· από εκεί προέρχεται η συνδρομή που σου παρέσχε τόση δύναμη. «Ο οποίος παρέδωσε», λέγει, «τους εχθρούς σου υποχείριούς σου». Βλέπεις πώς καταδεικνύει την ομόνοια και τη φιλοστοργία του προς τον Λωτ, και πώς φανερώνει ότι και ο Αβραάμ θεωρούσε τους εχθρούς αυτούς ως δικούς του εχθρούς, εξαιτίας όσων είχαν συμβεί στον ανιψιό του;

Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι· όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού. Επειδή είπε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση και κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, όμως υπήρχαν και είδωλα, υπήρχαν και αυτοί που ονομάζονταν θεοί· για να μη φανεί ότι μάχεται ενάντια στα ολοφάνερα, προσθέτει λέγοντας («διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, όπως και πράγματι υπάρχουν, όχι ότι έχουν πραγματική ύπαρξη ως θεοί, αλλά απλώς ονομάζονται έτσι, κατέχοντας την ιδιότητα αυτή όχι στην πραγματικότητα, αλλά μόνο στα λόγια»): «Είτε στον ουρανό, είτε στη γη»· με το «στον ουρανό» εννοεί τον ήλιο, τη σελήνη και την υπόλοιπη χορεία των άστρων· διότι και αυτά τα προσκύνησαν οι Έλληνες· και με το «στη γη» εννοεί τους δαίμονες, καθώς και όλους όσους από ανθρώπους θεοποιήθηκαν. «Όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Προηγουμένως, αφού διατύπωσε τον λόγο χωρίς να αναφέρει τον Πατέρα, λέγοντας, «Κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, παρά μόνο ένας», τώρα προσθέτει και αυτό, αφού πρώτα απέκλεισε παντελώς εκείνους τους ψευδοθεούς. Έπειτα προσθέτει και αυτό που αποτελεί το μέγιστο γνώρισμα της θεότητας: «Από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Διότι αυτό ακριβώς αποδεικνύει ότι και εκείνοι δεν είναι θεοί. Διότι, όπως λέει η Γραφή, θεοί οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας χαθούν. Έπειτα προσθέτει και κάτι όχι μικρότερης σημασίας από αυτό: «Και εμείς υπάρχουμε για αυτόν».

Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη ας εξολοθρευτούν από τη γη. Επομένως, αυτό αποτελεί τεκμήριο: εάν βρεθεί κάποιος που δημιούργησε τον ουρανό, αυτός είναι αληθινός Θεός, και μάλιστα τέτοιος, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης. Ας καταισχυνθούν τα τέκνα των αιρετικών. Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού.

Για να μη φανεί ότι έρχεται σε αντίθεση με τα ολοφάνερα πράγματα, προσθέτει λέγοντας το εξής: «Αν και υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί». Και όπως λοιπόν υπάρχουν, δεν υπάρχουν πραγματικά, αλλά μόνο κατ' όνομα· και δεν έχουν αυτήν την ιδιότητα στην πράξη, παρά μόνο στα λόγια. «Είτε στον ουρανό, είτε στη γη· όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι.» Στον ουρανό εννοώντας τον ήλιο, και τη σελήνη, και τη χορεία των υπόλοιπων άστρων· διότι και αυτά τα προσκύνησαν οι ειδωλολάτρες ως θεούς· στη γη πάλι τους δαίμονες, και όλους εκείνους τους ανθρώπους που θεοποιήθηκαν. «Αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα.» Αφού πρώτα είπε ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός παρά μόνο ένας, τώρα προσθέτει αυτό, έπειτα και το «αλλά για εμάς», το «ο Πατέρας»· έπειτα προσθέτει και αυτό που αποτελεί απόδειξη της θεότητας, λέγοντας, «από τον οποίο προέρχονται τα πάντα»· διότι αυτό αποδεικνύει ότι και εκείνοι δεν είναι θεοί· διότι η Γραφή λέει: «Οι θεοί που δεν έφτιαξαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν». «Και εμείς υπάρχουμε για αυτόν.» Όταν αφενός λέει ότι τα πάντα προέρχονται από αυτόν, εννοεί τη δημιουργία και την παραγωγή τους από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· όταν αφετέρου πει, «και εμείς υπάρχουμε για αυτόν», αναφέρεται στον λόγο της πίστης και της οικείωσης· διότι με διπλό τρόπο προερχόμαστε από αυτόν, και με το ότι δημιουργηθήκαμε ενώ δεν υπήρχαμε, και με το ότι γίναμε πιστοί· αφού και η πίστη σε αυτόν ονομάζεται κτίση· διότι λέει: «για να κτίσει τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο». «Και υπάρχει ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· αλλά δεν υπάρχει σε όλους αυτή η γνώση.»

ΤΙΤΛΟΣ Εʹ. — Περί βδελυγμάτων και των λεγόμενων θεών. «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρέψεις. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος.» «Όποιος προσφέρει θυσία σε άλλους θεούς, θα εξολοθρευτεί.» «Δεν θα φέρεις βδέλυγμα στον οίκο σου, για να μη γίνεις και εσύ ανάθεμα σαν αυτό.» «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών.» «Θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από τη γη και κάτω από αυτόν τον ουρανό.» «Μάταιοι είναι όλοι οι άνθρωποι στους οποίους υπήρχε άγνοια του Θεού, και από τα ορατά αγαθά δεν μπόρεσαν να γνωρίσουν Αυτόν που πραγματικά υπάρχει· ούτε, προσέχοντας τα έργα, αναγνώρισαν τον τεχνίτη· αλλά θεώρησαν ως θεούς, κυβερνήτες του κόσμου, είτε τη φωτιά, είτε τον άνεμο, είτε τον ταχύτατο αέρα, είτε την τροχιά των άστρων, είτε το ορμητικό νερό, είτε τους φωστήρες του ουρανού. Αν, τερπόμενοι από την ομορφιά τους, τα εξέλαβαν ως θεούς, ας μάθουν πόσο ανώτερος είναι ο Δεσπότης τους. Διότι τα δημιούργησε ο δημιουργός του κόσμου. Εάν πάλι εκπλάγηκαν από τη δύναμη και την ενέργειά τους, ας κατανοήσουν από αυτά, πόσο ισχυρότερος είναι εκείνος που τα κατασκεύασε. Διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται και ο δημιουργός τους.»

Για τον λόγο αυτόν απαγόρευσε ο Θεός να κατασκευάζεται οποιοδήποτε ομοίωμα, όπως λέει ο Μωυσής στο Δευτερονόμιο: Γνωρίζω αυτόν που είπε αψευδώς: «Ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και «τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», και «δεν θα κατασκευάσεις γλυπτό ούτε κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν πάνω στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη», και «ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά», και «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν», και όσα παρομοίως «ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς του Υιού, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Γνωρίζω αυτόν που είπε: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Πιστεύω σε έναν Θεό, μία αρχή των πάντων, άναρχο, άκτιστο, ανώλεθρο και αθάνατο, αιώνιο και αΐδιο, ακατάληπτο, ασώματο, αόρατο, απερίγραπτο, ασχημάτιστο, μία υπερούσια ουσία, υπέρθεη θεότητα, σε τρεις υποστάσεις, Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και αυτόν μόνο λατρεύω και σε αυτόν μόνο προσφέρω την προσκύνηση της λατρείας. Έναν Θεό προσκυνώ, μία θεότητα, αλλά λατρεύω και την Τριάδα των υποστάσεων, τον Θεό Πατέρα και τον σεσαρκωμένο Θεό Υιό και τον Θεό Άγιο Πνεύμα, έναν Θεό.

ΛΓ΄. Και ο Μακάριος: Δεν αρκέστηκες στις σοφές αποδείξεις του Ευγενίου, ω παρανομώτατε, που ρωτάς συνεχώς τα ίδια και για τα ίδια; Εγώ, όμως, θα σου απαντήσω τα ίδια και για τα ίδια με παρόμοιο τρόπο, διότι ο Χριστός, τον οποίο εσύ χλευάζεις και διασύρεις περιγελώντας τον, έτσι προστάζει. Διότι είπε προς τους ιερούς μαθητές του: Αφού πορευθείτε σε όλο τον κόσμο, μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα εις το όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα, να αποφεύγουν τα μάταια είδωλα και να επιστρέφουν στον ζώντα Θεό, ο οποίος έκτισε τον ουρανό και τη γη. Διότι οι θεοί σου, τους οποίους εσύ προσκυνάς, είναι πλάσματα δαιμόνων, εφευρήματα μύθων και κυοφορήματα διαβολικής ενέργειας· διότι λέει για αυτούς η δική μας Γραφή: Θεοί οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεστούν. Αλλά και ένας άλλος βασιλικός νόμος, ο οποίος θεσπίστηκε από τον Κωνσταντίνο, τον συγγενή σου, τους αποκλείει από την προσκύνηση και καταλύει τα σεβάσματά τους· αυτός, πιστεύοντας στον Χριστό, κατέστρεψε τα τεμένη των ειδώλων και κατέπαυσε ρητώς τις θυσίες που προσφέρονταν σε αυτά.

Έτσι, λοιπόν, έλαβαν τέλος οι υποθέσεις του καίσαρα και για αυτούς τους λόγους ξέσπασε εκείνος ο άδοξος πόλεμος, ο οποίος προκάλεσε εναντίον μας τη θεία οργή εξαιτίας όσων ανόσιων πράξεων συνέβησαν μέσα στο ιερό. Διότι ούτε απαλλάσσω από την κατηγορία την καισάρισσα που κατέφυγε εκεί, η οποία στράφηκε σε αθέμιτα έργα και αναστάτωσε το κράτος, και βεβαίως θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι ένοχοι παρανομίας και εκείνοι που δεν υποχώρησαν καθόλου στα λόγια αυτής της ικέτιδος, αλλά ανέλαβαν την κακή έριδα και έτσι γέμισαν τον οίκο της προσευχής με φονικό αίμα. Διότι, αν ο στρατηγός των Ρωμαίων Τίτος, ο οποίος παλαιότερα πολιόρκησε την Ιερουσαλήμ, σεβάστηκε τόσο πολύ τον ναό του Σολομώντα και επιθυμούσε τόσο πολύ να διασωθεί, ώστε να προτιμήσει να δέχεται χτυπήματα από το ιουδαϊκό τάγμα που ορμούσε από εκεί και να υφίσταται μεγάλες φθορές το δικό του στράτευμα, παρά να σκεφτεί κάτι το θεομίσητο εναντίον εκείνου του πολυτελούς και θαυμάσιου έργου, ένας άνδρας μάλιστα που δεν γνώριζε τον Θεό, του οποίου τον ναό σεβόταν, αλλά απένειμε εσφαλμένα σέβας σε θεούς που δεν δημιούργησαν τον ουρανό, ποια τιμή άραγε δεν έπρεπε να απονείμουν οι ευσεβείς Χριστιανοί σε αυτόν τον κάλλιστο και θείο ναό, τον οποίο κυριολεκτικά αρχιτεκτόνησαν τα χέρια του Θεού και φιλοτέχνησαν ως έσχατο και πρώτο αμίμητο έργο, ένα πραγματικά ουράνιο στερέωμα πάνω στη γη;

ρμδ΄. Όλα τα όντα και όλες οι διακοσμήσεις των όντων έχουν προέλθει σε τέτοιο βαθμό, όσο και οι διατάξεις των θεών... 126,19-32 Το ότι βέβαια όλα τα όντα και όλες οι διακοσμήσεις τους έχουν προέλθει σε τέτοιο βαθμό, όσο διέταξε ο Θεός, το λέω και εγώ. Διότι όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα εποίησε στον ουρανό και στη γη και σε όλη την κτίση, νοητή και αισθητή, και με τη δική Του διάταξη έγιναν τα πάντα εξαρχής, και ακόμη γίνονται όσα γίνονται, και υπάρχουν και κοσμούνται και εντάσσονται σε τάξη και ζουν και λαμβάνουν μορφή και τελειοποιούνται και προς Αυτόν επιστρέφουν, και τα πάντα σε Αυτόν τρόπον τινά είναι ριζωμένα και διασώζονται και συγκρατούνται. Το να λέει όμως κανείς ότι υπάρχουν πολλοί και διάφοροι θεοί που τα διασώζουν και τα συγκρατούν, έτσι ώστε και οι ίδιοι να έχουν ανάγκη από άλλους ή από άλλον που να τους διασώζει και να τους συγκρατεί, μου φαίνεται γελοίο, και μάλιστα κατά πολύ γελοιότατο το ότι οι θεοί συμπαρήγαγαν τα όντα μαζί με τους εαυτούς τους, σαν να μην υπήρχαν ούτε οι ίδιοι πριν παραχθούν, αλλά αυτομάτως παρήγαγαν στην ύπαρξη και τους εαυτούς τους και τα υπόλοιπα, τα οποία επίσης δεν υπήρχαν προηγουμένως. Επομένως, ούτε υπήρξαν ούτε υπάρχουν τέτοιοι θεοί, ούτε παρήγαγαν όντα, και ορθώς έχει ειπωθεί για αυτούς: οι θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξολοθρευτούν.

ΡΝΘ΄. Κάθε τάξη θεών προέρχεται από τις πρώτες αρχές, του πέρατος και της απειρίας· αλλά η μεν σχετίζεται περισσότερο με την αιτία του πέρατος, η δε με την αιτία της απειρίας... 138,30-140,4. Ώ της θαυμαστής θεογονίας, εάν οι θεοί προέρχονται από τέτοιου είδους αρχές, οι οποίες δεν δύνανται να έχουν υπόσταση από μόνες τους. Διότι είναι προφανές ότι το μεν πέρας είναι πέρας κάποιου πράγματος, ενώ από μόνο του δεν είναι τίποτε, η δε απειρία είναι στέρηση του πέρατος, και αμφότερα είναι ανυπόστατα· όπως δε είναι οι αρχές, τέτοια είναι και εκείνα που προέρχονται από αυτές· συνεπώς, ανυπόστατοι είναι και οι θεοί και ορθώς έχει λεχθεί γι' αυτούς: «οι θεοί, οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεσθούν». Και εάν κάποιες άλλες είναι οι αρχές των θεών, γιατί να μην είναι εκείνες μάλλον θεοί; Και πώς είναι δυνατόν οι θεοί να είναι σύνθετοι; Ίσως, βέβαια, για τέτοιους θεούς τέτοιες έπρεπε να είναι και οι αρχές, ώστε σύμφωνα με αυτές, άλλοι μεν να ονομάζονται απειροειδείς, άλλοι δε περατοειδείς. Για εμάς, όμως, το θείο είναι άπειρο, όχι επειδή αντλεί την ύπαρξή του από την απειρία, αλλά επειδή θέτει πέρας (όριο) στα πάντα, ενώ το ίδιο δεν περιορίζεται από τίποτε, και επειδή είναι ανώτερο και παραγωγό κάθε πέρατος και απειρίας.

Ρητορεύει ο Παντολέων: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν οι ίδιοι και όλοι όσοι είναι δούλοι της πλάνης· ας γνωρίσουμε, λοιπόν, τώρα αμέσως, αν σας φαίνεται σωστό, ποιος είναι αυτός που χορηγεί την πνοή στους ανθρώπους και κάνει να λάμπει ο ήλιος, ποιος είναι αυτός που άπλωσε το στερέωμα του ουρανού, που εγείρει νεκρούς, που φωτίζει τυφλούς, που χορηγεί τα πάντα στους πάντες· του οποίου τη δύναμη αφού μάθουμε, ας προσκολληθούμε μόνο σε αυτόν, ανακράζοντας: 'Σώσε μας, Κύριε'».

Διότι στους παλαιούς κτισματολάτρες, και αν υπάρχει κάποιος τέτοιος σήμερα, δεν είναι προσκυνητή η αδιαίρετη κατά τη φύση, τη δόξα και την εξουσία Τριάδα, ούτε πάλι είναι ομολογητή η σάρκωση του Λόγου. Αντίθετα οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, κατασκευασμένοι από ξύλο, πέτρα και κάθε είδους ύλη, διαιρεμένοι μεταξύ τους και αλληλομαχόμενοι όχι μόνο κατά τη φύση, αλλά και κατά τη θέληση, τη δόξα και τη λατρεία, ας εξαφανιστούν, όπως λέει ο λόγος.

Επομένως, εκτός από αυτά λέμε: οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν. Όμοιοι με αυτούς ας γίνουν όσοι τους κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εναποθέσει την ελπίδα τους σε αυτούς. Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο οποίος είναι πάνω από όλους και ενεργεί μέσα από όλους και βρίσκεται μέσα σε όλους. Και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, ο αληθινός Θεός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Αυτόν πιστεύουμε και ομολογούμε και προσκυνούμε και λατρεύουμε με όλη μας την ψυχή και από τα βάθη της καρδιάς μας, με καθαρή συνείδηση και αταλάντευτο φρόνημα και λογισμό, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους ατελεύτητους αιώνες των αιώνων. Αφού είπαν αυτά προς τον τύραννο με παρρησία, εκείνος, γεμίζοντας πάλι από άφθονο θυμό και ακατάσχετη μανία, αμέσως τους παρέδωσε σε φρικτά δημόσια βασανιστήρια και θανάτους. Πολλοί δε, καταφέρνοντας να διαφύγουν, άλλοι μεν κατέφυγαν στα όρη και στις ερήμους, άλλοι δε διασκορπίστηκαν σε διάφορους τόπους, θεωρώντας ως μηδέν το αγαπημένο έδαφος της πατρίδας, τους συγγενείς, τους γνωστούς και όλα τα υπάρχοντά τους, προκειμένου να κερδίσουν μόνο τον Χριστό, τον όντως αληθινό Θεό και Κύριο και Βασιλέα των βασιλευόντων και όλων των αιώνων και εις τους αιώνας.