Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 10:23

Στο ρητό του προφήτη Ιερεμία: «Κύριε, δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο η οδός του, ούτε πρόκειται ο άνθρωπος να πορευθεί και να κατευθύνει την πορεία του». αʹ. Σε αυτήν την αισθητή οδό και λεωφόρο, άλλα μεν σημεία είναι επίπεδα και λεία, άλλα δε ανηφορικά και τραχύτερα· έτσι συμβαίνει και με τις θείες Γραφές: άλλα μεν χωρία γίνονται ευθύς εξαρχής εύκολα κατανοητά σε όλους, άλλα δε έχουν ανάγκη από περισσότερη μελέτη και κόπο. Αλλά όταν μεν βαδίζουμε σε ισόπεδη και λεία οδό, δεν έχουμε ανάγκη από πολλή προσοχή· όταν όμως βαδίζουμε σε οδό απότομη και στενή, η οποία εκτείνεται προς την ίδια την κορυφή του όρους και περικλείεται εκατέρωθεν από γκρεμούς, τότε χρειαζόμαστε ψυχή νηφάλια και σε εγρήγορση, αφού η δυσβατότητα του εδάφους δεν μας επιτρέπει να ραθυμούμε.

Όπως λοιπόν τότε, στην αρχή βέβαια, φαινόταν να υπάρχει κάποια διαμάχη και φιλονικία μεταξύ των αποστόλων, όταν όμως ανεβήκαμε εκείνους τους σκοπέλους, είδαμε πια ψηλά τον καρπό του Πνεύματος, την αγάπη, τη χαρά, την ειρήνη, και ο κόπος μας δεν απέβη μάταιος ούτε περιττός, αλλά κατέληξε σε ευφροσύνη· έτσι και σήμερα προσδοκώ, με τις δικές σας προσευχές, ότι, αν διανύσουμε με καρτερία και πολλή υπομονή την οδό που βρίσκεται μπροστά μας, και μπορέσουμε να ανεβούμε στην ίδια την κορυφή, θα τα βρούμε όλα εκεί ισόπεδα, λεία και ομαλά. Ποιο είναι λοιπόν το θέμα που προκείται σε εμάς τώρα; Εκείνο που αναγνώσθηκε σήμερα από τον προφήτη: «Κύριε, η οδός του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο, ούτε θα πορευθεί ο άνθρωπος και θα κατευθύνει ο ίδιος την πορεία του». Αυτό είναι το ζήτημα· εσείς όμως, όπως ακριβώς τότε επιδείξατε ζήλο, έτσι και τώρα εντείνετε την προσοχή σας· διότι το ζήτημα αυτό δεν είναι υποδεέστερο από εκείνο, αλλά απαιτεί ακόμη περισσότερη φροντίδα.

Γιατί άραγε; Επειδή η διαφορά μεταξύ του Παύλου και του Πέτρου, η οποία φαινόταν μεν να υπάρχει αλλά στην πραγματικότητα δεν υφίστατο, δεν ήταν γνωστή σε πολλούς· συνεπώς, δεν ήταν επόμενο να προκληθεί μεγάλη βλάβη από την άγνοιά της. Αυτό όμως το ρητό περιφέρεται παντού: στα σπίτια, στις αγορές, στην ύπαιθρο, στις πόλεις, στη στεριά, στη θάλασσα και στα νησιά· και όπου κι αν μεταβείς, θα ακούσεις πολλούς να λένε: «Είναι γεγραμμένο: Δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο η οδός του». Και δεν έχουν μάθει καλά μόνο αυτό το ρητό, αλλά συνδέουν με αυτό και άλλα παρόμοια, όπως: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει»· και ύστερα πάλι: «Εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κόπιασαν αυτοί που τον οικοδομούν». Αυτό δε το πράττουν, προβάλλοντας τις θείες Γραφές ως προσχήματα για τη δική τους ραθυμία, επιχειρώντας μέσα από αυτά τα λόγια να υποσκάψουν τη σωτηρία και την ελπίδα μας.

Αλλά μήπως είπε ψέματα ο προφήτης; Επομένως, δεν εξαρτώνται από εμάς οι πράξεις μας; Και όμως, και από εμάς εξαρτώνται οι πράξεις μας, και ο προφήτης δεν είπε ψέματα· και θα τα αποδείξουμε και τα δύο αυτά, εάν προσέξετε. Διότι γι' αυτόν τον λόγο υπέδειξα τον γκρεμό και από τις δύο πλευρές, ώστε με πνευματική εγρήγορση να διανύσουμε τον δρόμο που βρίσκεται μπροστά μας. Ας μην εξετάζουμε, λοιπόν, μόνο τούτο, το ότι δηλαδή «δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο η οδός του»· αλλά και ολόκληρη τη συνάφεια, και για ποιους έχει ειπωθεί, και από ποιον, και προς ποιον, και γιατί, και πότε, και πώς. Διότι δεν αρκεί το να λέμε ότι είναι γραμμένο στις Γραφές, ούτε, αποσπώντας απλώς φράσεις και κατακομματιάζοντας τα μέλη του σώματος των θεόπνευστων Γραφών, και αφού τα λάβουμε έρημα και γυμνά από τη φυσική τους συνάφεια, να τα κακοποιούμε αυθαίρετα και ασύδοτα. Διότι με αυτόν τον τρόπο πολλά διεφθαρμένα δόγματα έχουν εισαχθεί στη ζωή μας, καθώς ο διάβολος πείθει τους πιο ράθυμους να μεταφέρουν διεστραμμένα τα όσα είναι γραμμένα στις Γραφές, ώστε είτε προσθέτοντας είτε αφαιρώντας πράγματα, να συσκοτίζουν την αλήθεια.

Αυτός λοιπόν που τα είπε αυτά είναι ο προφήτης Ιερεμίας, ο οποίος όμως δεν ανέπεμψε την ικεσία για τον εαυτό του, αλλά για άλλους, για τους αγνώμονες Ιουδαίους, τους αναίσθητους, τους αδιόρθωτους, αυτούς που όφειλαν να τιμωρηθούν και να υποστούν την έσχατη τιμωρία, για τους οποίους του λέει ο Θεός: «Μην προσεύχεσαι για τον λαό αυτόν, διότι δεν θα σε εισακούσω». Και μερικοί μεν υποστηρίζουν ότι αυτό αναφέρεται στον Ναβουχοδονόσορα· επειδή δηλαδή επρόκειτο ο βάρβαρος να εκστρατεύσει εναντίον τους, να αφανίσει την πόλη και, αφού συλλάβει αιχμαλώτους, να αναχωρήσει, θέλοντας ο προφήτης να πείσει τους πάντες ότι δεν κυριεύει την πόλη χάρη στη δική του ισχύ και δύναμη, αλλά εξαιτίας των δικών τους αμαρτημάτων, καθώς ο Θεός διηύθυνε ως στρατηγός τον πόλεμο και τον καθοδηγούσε ενάντια στη δική Του πόλη, λέει: «Γνωρίζω, Κύριε, ότι η οδός του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο, ούτε μπορεί ο άνθρωπος να πορευτεί και να κατευθύνει τα βήματά του».

Γι' αυτό, λέει, παρακαλώ και ικετεύω, επειδή αυτό αποφασίστηκε, να επιβληθεί η τιμωρία με μέτρο. «Σωφρόνισέ μας, αλλά με δίκαιη κρίση, και όχι με οργή». Αλλά επειδή κάποιοι φέρνουν αντιρρήσεις σε αυτό, και υποστηρίζουν ότι αυτά δεν ειπώθηκαν για τον βάρβαρο, αλλά για την κοινή φύση των ανθρώπων, είναι αναγκαίο να αντικρούσουμε και αυτούς. Τι πρέπει λοιπόν να πούμε προς αυτούς; Ότι παρακαλούσε υπέρ ανθρώπων που είχαν αμαρτήσει, για τους οποίους πολλές φορές εμποδίστηκε να ικετεύσει. Γι' αυτό προετοιμάζει την πόλη να θρηνήσει πρώτη. Διότι, επειδή του έλεγε συνεχώς [ο Θεός], «Μην παρακαλάς υπέρ αυτών», παρουσιάζει πρώτα την ίδια την πόλη να ικετεύει για φιλανθρωπία, ώστε να λάβει από εκεί κάποια αφορμή και εύλογη πρόφαση για την προς τον Θεό ικεσία υπέρ αυτών. Γι' αυτό απευθύνει τον λόγο προς αυτήν και λέει: «Αλίμονο για τη συντριβή σου· είναι οδυνηρή η πληγή σου». Έπειτα εκείνη λέει: «Πράγματι αυτό είναι το δικό μου τραύμα; Η σκηνή μου καταστράφηκε, τα καλύμματά μου σχίστηκαν, οι γιοι μου και τα πρόβατά μου έφυγαν από εμένα, και δεν υπάρχουν πια. Οι ποιμένες μου συμπεριφέρθηκαν ανόητα και δεν αναζήτησαν τον Κύριο. Έρχεται είδηση και ήχος μεγάλου σεισμού από τον βορρά, για να παραδώσει τις πόλεις του Ιούδα στον αφανισμό και να τις κάνει φωλιά στρουθών». Έπειτα, αφού εκείνη περιέγραψε δραματικά τη δική της συμφορά, λέει: «Κύριε, η οδός του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο». Τι σημαίνουν λοιπόν αυτά;

Επειδή θρηνεί, λέει κάποιος, μήπως εισήγαγε ολέθριο δόγμα στην οικουμένη, αφαιρώντας την ελευθερία μας και λέγοντας ότι οι πράξεις μας δεν εξαρτώνται από εμάς; Σε καμία περίπτωση, αλλά ακόμη και όταν θρηνεί διασφαλίζει την αλήθεια. Διότι, αφού είπε ότι «Η οδός του ανθρώπου δεν ανήκει σε αυτόν», δεν σιώπησε, αλλά πρόσθεσε: «Ούτε θα πορευθεί ο άνθρωπος και θα κατευθύνει την πορεία του». Αυτό που λέει σημαίνει το εξής: δεν εξαρτώνται τα πάντα από εμάς, αλλά ένα μέρος εξαρτάται από εμάς και ένα άλλο από τον Θεό. Διότι το να επιλέξουμε τα άριστα, και να τα θελήσουμε, και να επιδείξουμε ζήλο, και να υπομείνουμε κάθε κόπο, είναι έργο της δικής μας προθέσεως· το να τα φέρουμε όμως εις πέρας, και να μην επιτρέψουμε να αποτύχουν, και να φτάσουμε στο ίδιο το τέρμα των κατορθωμάτων, είναι έργο της άνωθεν χάριτος. Διότι ο Θεός μοιράστηκε μαζί μας την αρετή, και ούτε άφησε να εξαρτώνται τα πάντα από εμάς, για να μην κυριευθούμε από έπαρση, ούτε ανέλαβε ο ίδιος τα πάντα, για να μην αποκλίνουμε προς τη ραθυμία· αλλά, αφού άφησε ένα μικρό μέρος στους δικούς μας κόπους, το μεγαλύτερο το κατορθώνει ο ίδιος.

Και για να κατανοήσεις ότι πράγματι αυτό λέει ο προφήτης, και πως δεν μας αφαιρεί την εξουσία μας, αλλά εδώ φιλοσοφεί για την έκβαση των πραγμάτων, άκουσε τη συνέχεια. Διότι, αφού είπε, «Δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο η οδός του», αμέσως προσθέτει: «Παιδαγώγησέ μας, Κύριε, αλλά με κρίση, και όχι με θυμό». Διότι, αν τίποτα απολύτως δεν εξαρτιόταν από εμάς, περιττώς θα έλεγε: «Παιδαγώγησέ μας, αλλά με κρίση».

Το κάνει δε αυτό και ο Ιερεμίας, ο οποίος προσπαθεί πιεστικά και αγωνίζεται να βρει κάποια απολογία υπέρ αυτών που έχουν αμαρτήσει, πότε λέγοντας: «Αν οι αμαρτίες μας στάθηκαν εναντίον μας, ενέργησε για χάρη σου», και πότε πάλι: «Δεν εξουσιάζει ο άνθρωπος την οδό του, ούτε θα πορευθεί ο άνθρωπος και θα κατευθύνει την πορεία του»· και αλλού πάλι: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα». Διότι είναι συνήθεια σε όσους δέονται υπέρ των αμαρτωλών, ακόμη και αν δεν έχουν τίποτα το εύλογο να πουν, να επινοούν τουλάχιστον κάποια σκιά απολογίας, δικαιολογίες οι οποίες βέβαια δεν είναι μεν απολύτως ακριβείς, ούτε μπορούν να αναχθούν σε δόγματα, ωστόσο όμως παρηγορούν εκείνους που οδυνώνται για όσους χάνονται. Ας μην εξετάζουμε, λοιπόν, ούτε κι εμείς με αυστηρή ακρίβεια τέτοιου είδους απολογίες, αλλά, κατανοώντας ότι προέρχονται από μια ψυχή που πονά και ζητά να πει κάτι υπέρ εκείνων που έχουν αμαρτήσει, έτσι ας εκλαμβάνουμε τα όσα λέγονται.

Δηλαδή, επισφράγισαν [ίσως: εισέφρησαν] μεγάλα δεινά. Διότι δεν προσδοκούσαν κατ' αυτόν τον τρόπο τα της εφόδου. Γνωρίζω, Κύριε, ότι η οδός του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο. Ομιλεί περί του Βαβυλωνίου.

Γιατί η αγαπημένη διέπραξε βδέλυγμα μέσα στον οίκο μου; Ποια λογική έχει αυτό το πράγμα; Ποια θα ήταν η κατάλληλη ευκαιρία να λεχθεί αυτό εδώ; Δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του; Ποιους πόνους δεν υπέφερε; Ποιους ιδρώτες, ποιους αγώνες δεν υπέμεινε; Ποιο ολίσθημα συνέβη; Εμένα θέλει να παροξύνει. Γιατί με εξύβρισε η αγαπημένη; Διότι, εάν δεν την αγαπούσα, για ποιο λόγο με εξύβρισε;

Δηλαδή, μου διέφευγαν προτού μου τα φανερώσεις. Και ποια ήταν αυτά; Όταν αμάρταναν εναντίον μου, δεν έβλεπες· όταν διέπρατταν τέτοιες ύβρεις δεν είδες, αλλά έλεγες: «Δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του». Γιατί δεν λες και τώρα: «Δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του», αλλά κατονομάζεις τις πράξεις τους;

«Πώς λοιπόν είναι δυνατόν ένας θνητός να κατανοήσει τους δρόμους του;» «Το άλογο ετοιμάζεται για την ημέρα του πολέμου, όμως η βοήθεια προέρχεται από τον Κύριο.» «Γνωρίζω, Κύριε, ότι ο δρόμος του ανθρώπου δεν εξαρτάται από αυτόν, ούτε μπορεί ο άνθρωπος να πορευτεί και να κατευθύνει σωστά την πορεία του.» Υπάρχει εκείνος που κοπιάζει, μοχθεί και βιάζεται, και παρόλα αυτά τόσο περισσότερο υστερεί· και υπάρχει εκείνος που είναι νωθρός, που έχει ανάγκη από βοήθεια, ο οποίος υστερεί σε δύναμη και περισσεύει σε φτώχεια, αλλά το μάτι του Κυρίου τον επέβλεψε για το καλό του, τον ανόρθωσε από την ταπείνωσή του, ύψωσε το κεφάλι του, και πολλοί τον θαύμασαν.» «Δεν εξαρτάται λοιπόν από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί.» Χωρίς τη συγχώρεση από τον Θεό, είναι αδύνατον να αφοσιωθεί κάποιος στον ενάρετο βίο.

Πώς πρέπει να νοηθεί το «εσύ οργίστηκες» που ειπώθηκε από τον θεόληπτο Ησαΐα στο «και εμείς αμαρτήσαμε»; Θα μπορούσε κανείς να εκλάβει το «αμαρτήσαμε», όχι με την έννοια ότι επιλέξαμε τις πράξεις που φθείρουν τις αρετές, αλλά απλώς ότι αποτύχαμε σε εκείνα τα οποία προτιμήσαμε και επιδιώξαμε με ζήλο. Διότι θα μπορούσε να λεχθεί ότι «αμαρτάνει» και εκείνος ο οποίος άλλα έθεσε ως σκοπό να επιτελέσει και έστρεψε την ορμή του προς το επιθυμητό, περιέπεσε όμως στα αντίθετα και αντί για αυτά που προέκρινε βρίσκεται εγκλωβισμένος σε ανέλπιστες καταστάσεις. Τέτοιας φύσεως είναι, για να παραλείψω προς το παρόν την περαιτέρω εξέταση των όσων θα λεχθούν, και το «δεν ανήκει στον άνθρωπο η οδός του» και το «εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν οι οικοδομούντες, και εάν ο Κύριος δεν φυλάξει πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας» και το «δεν αρέσκεται στη δύναμη του ίππου ούτε ευδοκεί στις κνήμες του ανδρός» και το «εκείνοι που καταστρώνουν σχέδια» εμβαθύνοντας στους διαλογισμούς τους «και όχι δια του Κυρίου». Διότι και αυτοί, αντί να μην αποτύχουν στην προσπάθειά τους, όχι μόνο αστόχησαν, αλλά επιπλέον επισώρευσαν πάνω τους το «ουαί». Παρόμοιο είναι και εκείνο που ειπώθηκε προς όσους είχαν εναποθέσει την ελπίδα τους στην Αίγυπτο: «Κάνατε συμβούλιο όχι δι' εμού και συνθήκες όχι δια του Πνεύματός μου, για να προσθέσετε αμαρτίες πάνω σε αμαρτίες, εσείς που πορεύεστε για να κατεβείτε στην Αίγυπτο». Για αυτούς και η καταφυγή και η ελπίδα για βοήθεια μετατρέπεται σε αισχύνη και όνειδος.