Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 17:5

Αποκαλείται γιος του Ιεμενεί με την έννοια ότι καταγόταν από τον δήμο του Ιεμενεί, από όπου κατάγονταν ο Σαούλ και ο Σεμεεί και αυτός που έφερε την είδηση <...> και γιος του Αραχί σε σχέση με τον πατέρα του· ή και επειδή το όνομα Ιεμενεί ερμηνεύεται ως «δεξιά»· και ο Χουσί έγινε δεξί χέρι για τον Δαβίδ την ώρα της ανάγκης. «Γιος της δεξιάς»· έτσι και ο Βενιαμίν από το συμβάν ονομαζόταν <«γιος οδύνης»>. Έμαθες το επίγραμμα της εικόνας του ψαλμού· δες τώρα μαζί μου και το κείμενο του ψαλμού. <Κύριε ο Θεός μου, σε σένα ήλπισα, σώσε με.> Διότι, έστω και αν ο Χουσί έγινε ο μεσολαβητής της υπόθεσης, έστω και αν με την πανοπλία των λόγων του έδεσε τον τύραννο, όμως Εσύ του έδωσες λόγο όταν άνοιξε το στόμα του, Εσύ τον έντυσες με θάρρος, Εσύ ματαίωσες τα σχέδια του Αχιτόφελ, Εσύ παγίδευσες τον Αβεσσαλώμ με τα λόγια του φίλου του, Εσύ όρισες το δέντρο να γίνει γι' αυτόν και δικαστής και δήμιος. Επειδή, λοιπόν, δεν εμπιστεύτηκα τη σωτηρία μου σε άνθρωπο αλλά σε Σένα — <Διότι, «επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο» — Κύριε ο Θεός μου, σε σένα ήλπισα.> Διότι, όπως ακριβώς όταν ένας τοξότης ρίξει το βέλος και καταβάλει τον εχθρό, κανείς δεν επαινεί το βέλος, αλλά θαυμάζει τον τοξότη που οδήγησε το βέλος, έτσι και ο Δαβίδ δεν ευχαριστεί τον μεσολαβητή της υπόθεσης, τον Χουσί, αλλά τον Θεό.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣϟΗ΄. Εάν ο Λόγος επιτρέπει να πράττει κανείς τα καλά κατά την προσωπική του αρέσκεια. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εκείνος που αρέσει στον εαυτό του, αρέσει σε άνθρωπο. Διότι άνθρωπος είναι και ο ίδιος ο καθένας. Όπως λοιπόν: «Επικατάρατος ο άνθρωπος, ο οποίος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζεται στη σάρκα του βραχίονά του», πράγμα που φανερώνει την πεποίθηση στον εαυτό του, στα οποία προσθέτει: «Και από τον Κύριο ας απομακρυνθεί η ψυχή του»· έτσι και αυτός που αρέσει σε άλλον, ή πράττει κάτι κατά την προσωπική του αρέσκεια, εκπίπτει από τη θεοσέβεια και περιπίπτει στην ανθρωπαρέσκεια.

Σχετικά λοιπόν με όσους μετανοούν λέει, ότι εκείνοι που απέμειναν και σώθηκαν δεν θα προστεθούν πλέον, ούτε θα στηρίξουν την ελπίδα τους σε αυτούς που τους αδίκησαν, αλλά θα έχουν την πεποίθησή τους στον Θεό, τον Άγιο του Ισραήλ, εν αληθείᾳ. —Μακάριος είναι εκείνος που έχει αποτραβήξει τον εαυτό του από κάθε ελπίδα στα πράγματα αυτού του κόσμου και έχει ως μόνη του ελπίδα τον Θεό· διότι, όπως είναι επικατάρατος ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο, έτσι είναι ευλογημένος εκείνος που στηρίζεται στον Κύριο. —Μην προσπεράσεις, ωστόσο, απρόσεκτα την προσθήκη· διότι λέει: «Θα έχουν την πεποίθησή τους στον Θεό, τον Άγιο του Ισραήλ, εν αληθείᾳ».

«Κύριε, Θεέ μου, σε σένα ήλπισα, σώσε με». Το να θεωρείται το ρητό «Κύριε, Θεέ μου, σε σένα ήλπισα, σώσε με» ως κάτι απλό και ικανό να εκφέρεται ορθώς από τον οποιονδήποτε, μάλλον δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Διότι αυτός που ελπίζει σε άνθρωπο, ή αναπτερώνεται από κάτι άλλο σχετικό με τα βιωτικά πράγματα, όπως είναι η εξουσία, τα χρήματα, ή οτιδήποτε από εκείνα που θεωρούνται λαμπρά από τους πολλούς, δεν μπορεί να πει: «Κύριε, Θεέ μου, σε σένα ήλπισα». Διότι υπάρχει η παραγγελία να μην ελπίζουμε σε άρχοντες· καθώς και το: «Επικατάρατος ο άνθρωπος, που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο». Όπως ακριβώς δεν αρμόζει να λατρεύουμε οτιδήποτε άλλο παρά μόνο τον Θεό, έτσι δεν πρέπει να ελπίζουμε σε άλλον παρά μόνο στον Θεό, τον Κύριο των πάντων. Διότι λέγει: «Ο Κύριος είναι η ελπίδα μου και ο ύμνος μου». Πώς όμως εύχεται πρώτα να σωθεί από εκείνους που τον καταδιώκουν, και έπειτα να λυτρωθεί; Η διάκριση των εννοιών θα κάνει σαφές το νόημα του λόγου. Διότι λέγει: «Σώσε με από όλους αυτούς που με καταδιώκουν, και λύτρωσέ με, μήπως και αρπάξει την ψυχή μου σαν λιοντάρι». Ποια είναι λοιπόν η διαφορά ανάμεσα στο να σώζεται κανείς και στο να λυτρώνεται; Ότι τη μεν σωτηρία την έχουν ανάγκη κυρίως οι ασθενείς, ενώ τη λύτρωση εκείνοι που κρατούνται στην αιχμαλωσία. Γι' αυτό, εκείνος που φέρει μέσα του την ασθένεια, αποκτώντας μέσα του την πίστη, μέσω της προσωπικής του πίστης οικονομείται προς τη σωτηρία. Διότι λέγει: «Η πίστη σου σε έσωσε»· και: «Ας γίνει σε σένα όπως πίστεψες». Αντιθέτως, εκείνος που έχει ανάγκη να λυτρωθεί, περιμένει να καταβληθεί εξωτερικά για χάρη του το οφειλόμενο τίμημα.

Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο, ή σε κάτι από τα ανθρώπινα. Ο Θεός, λοιπόν, είναι για εμάς καταφυγή και δύναμη. Για εκείνον που μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ δια του Χριστού που με ενδυναμώνει», ο Θεός είναι δύναμη. Είναι ίδιον πολλών βέβαια να λένε: «Ο Θεός μας είναι καταφυγή»· και το: «Κύριε, έγινες καταφυγή σε εμάς»· το να το πουν όμως με την ίδια εσωτερική διάθεση με τον Προφήτη, είναι γνώρισμα πάρα πολύ λίγων. Διότι λίγοι είναι εκείνοι που δεν θαυμάζουν τα ανθρώπινα, αλλά είναι ολοκληρωτικά εξαρτημένοι από τον Θεό, και αναπνέουν Εκείνον, και έχουν σε Αυτόν κάθε ελπίδα και πεποίθηση.

Μακάριος λοιπόν είναι εκείνος που δεν εκτράπηκε από τα δελεάσματα της ηδονής προς την απώλεια, και κατά την επιλογή μεταξύ των δύο οδών δεν εισήλθε στην οδό που οδηγεί στα χειρότερα. Μακάριος είναι αυτός που απέσπασε τον εαυτό του από κάθε ελπίδα στα πράγματα αυτού του κόσμου, και έχει ως μοναδική του ελπίδα τον Θεό. Διότι, όπως είναι επικατάρατος ο άνθρωπος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο, έτσι είναι ευλογημένος εκείνος που επιστηρίζεται στον Κύριο. Διότι η ελπίδα στον Θεό δεν επιδέχεται επαμφοτερισμό, ούτε καταδέχεται ο Κύριος να παρέχει ολόκληρη τη βοήθειά Του σε εκείνον που πότε ελπίζει στα χρήματα, στην ανθρώπινη δόξα και στην κοσμική δύναμη, και πότε προβάλλει Εκείνον ως ελπίδα του· αλλά πρέπει κανείς να αναπαύεται αληθινά στη βοήθεια του Θεού.

Και όπως ακριβώς δεν πρέπει να λατρεύουμε τίποτε άλλο εκτός από τον Θεό, έτσι δεν πρέπει και να ελπίζουμε σε κανέναν άλλον παρά στον Θεό, τον Κύριο των πάντων. Διότι εκείνος που ελπίζει σε άνθρωπο ή που επαίρεται για κάτι άλλο από τα εγκόσμια, όπως για παράδειγμα την εξουσία, τα χρήματα ή κάποιο από τα πράγματα που θεωρούνται λαμπρά από τους πολλούς, δεν μπορεί να πει: «Κύριε ο Θεός μου, σε εσένα ήλπισα». Υπάρχει άλλωστε η παραγγελία να μην ελπίζουμε σε άρχοντες, καθώς και η φράση: «Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο». Μακάριος, λοιπόν, είναι πραγματικά εκείνος που δεν καυχάται για κανένα από τα υψηλά του βίου, αλλά έχει ως δόξα του τον Θεό, εκείνος που έχει τον Θεό ως καύχημά του· αυτός που μπορεί να λέει σύμφωνα με τον Απόστολο: «Σε εμένα όμως μακάρι να μη συμβεί ποτέ να καυχηθώ, παρά μόνο για τον σταυρό του Χριστού». Διότι, εάν ο δείνα υπερηφανεύεται επειδή είναι δούλος ενός επίγειου βασιλιά και δέχεται από αυτόν μεγάλες τιμές, πόσο περισσότερο ταιριάζει σε εσένα να νιώθεις μεγαλείο, επειδή είσαι δούλος του μεγάλου Βασιλέως, έχοντας προσκληθεί από Αυτόν στην ύψιστη οικείωση;

Αποτελεί χρέος εκείνου που σπεύδει προς την τελείωση να εργάζεται νύχτα και ημέρα, ώστε να έχει να μεταδίδει σε όποιον έχει ανάγκη. Επειδή, όποιος ελπίζει στον εαυτό του ή σε εκείνον που έχει αναλάβει τη φροντίδα των αναγκών του, και θεωρεί είτε την προσωπική του εργασία είτε την εργασία του συμβιούντος ως επαρκή πόρο για τη συντήρησή του, εφόσον εναπέθεσε την ελπίδα του σε άνθρωπο, διατρέχει τον κίνδυνο να υποπέσει στην κατάρα που λέει:

«Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζει σε σάρκα τον βραχίονά του, και του οποίου η ψυχή αποστατεί από τον Κύριο»· διότι ο λόγος αφενός μέσω της φράσης, «Ο οποίος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο», απαγορεύει το να στηρίζουμε την ελπίδα μας σε κάποιον άλλον· και αφετέρου μέσω της φράσης, «Και στηρίζει σε σάρκα τον βραχίονά του», απαγορεύει το να έχουμε πεποίθηση στον ίδιο μας τον εαυτό. Ονομάζει μάλιστα το καθένα από αυτά αποστασία από τον Κύριο, και επιφέρει και στα δύο την ίδια κατάληξη, λέγοντας: «Διότι θα είναι σαν την αγριομυρίκη στην έρημο, και δεν θα δει όταν έλθουν τα αγαθά»· αποδεικνύοντας έτσι ο λόγος ότι το να στηρίζει κανείς την ελπίδα του στον εαυτό του ή σε οποιονδήποτε άλλον συνιστά αποστασία από τον Κύριο.

Τίποτα σε σας δεν είναι ορθό, αλλά τα πάντα χωλαίνουν και υπάρχει μεγάλη σαθρότητα εννοιών. Αλλά εμείς δεν θα ακολουθήσουμε τις απερίσκεπτες βουλές ορισμένων, μάλλον δε ομολογούμε ότι ο Χριστός είναι ένας κατά τη φύση και αληθινά ο Λόγος που προέρχεται από τον Πατέρα, και ο οποίος προσέλαβε σάρκα και αίμα. <Από τον ίδιο λόγο.> Βρισκόμαστε υπό κατάρα όσοι πιστέψαμε στον Χριστό, αν αυτός που σαρκώθηκε από την παρθένο δεν είναι κατά φύση και αληθινά Θεός. Διότι κάπου είπε για αυτόν ο προφήτης Ησαΐας: «Και θα υπάρξει η ρίζα του Ιεσσαί και αυτός που θα αναστηθεί για να άρχει των εθνών, σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη». Πώς λοιπόν, έχοντας τις ελπίδες μας σε αυτόν, δεν είμαστε καταραμένοι, εάν είναι αληθής ο προφήτης Ιερεμίας που λέει: «Επικατάρατος είναι αυτός που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο;» Αλλά δεν έχουμε στηρίξει τις ελπίδες μας σε άνθρωπο εμείς που πιστέψαμε στον Χριστό. Άρα είναι Θεός ένας και μόνος και κατά αλήθεια Υιός και πριν από τη σάρκα και μετά τη σάρκα, ο οποίος, επιβαίνοντας στο πουλάρι σύμφωνα με τη μαρτυρία των ευαγγελιστών, ανέβαινε στα Ιεροσόλυμα, και έπειτα τον προϋπαντούσαν επευφημώντας μικρά παιδιά και μάλιστα έλεγαν: «Ωσαννά στον υιό του Δαυίδ, ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου». Για αυτήν τη φωνή των παιδιών, αγανακτούσαν οι Φαρισαίοι, επειδή, ενώ φαινόταν ως άνθρωπος, δεχόταν την υμνολογία που αρμόζει στον Θεό. Και μάλιστα τον πλησίασαν οι θρασείς, διαμαρτυρόμενοι και λέγοντας: «Δεν ακούς τι λένε αυτοί;»

Όσοι λοιπόν, λέει, τα λένε αυτά με αλαζονεία και υψηλοφροσύνη στην καρδιά, θα γνωρίσουν, δηλαδή θα μάθουν πάλι, πού τελικά θα οδηγήσει η σκέψη τους, και ότι το σχέδιό τους θα καταλήξει και πάλι σε όλεθρο. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι, μετά την καταστροφή του Σενναχηρείμ, στα χρόνια του Ιερεμία, ο Ναβουχοδονόσορ πολέμησε την Ιουδαία και την κυρίευσε ολόκληρη κατά κράτος και λεηλάτησε τη Σαμάρεια, καθώς και την ίδια την Ιερουσαλήμ. Επομένως λέει ο προφήτης Ιερεμίας: «Επικατάρατος εκείνος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο. Και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του». Διότι κανείς δεν πρόκειται να διασώσει αυτόν που έχει περιπέσει στη θεία οργή. «Διότι το υψωμένο χέρι ποιος θα το αποτρέψει;» σύμφωνα με το γεγραμμένο; <Και θα συντρίψει ο Θεός εκείνους που επαναστατούν εναντίον του όρους Σιών και θα σκορπίσει τους εχθρούς: τη Συρία από την ανατολή του ηλίου, και τους Έλληνες από τη δύση του ηλίου, αυτούς που καταβροχθίζουν τον Ισραήλ με όλο τους το στόμα.> Όταν ο Θεός πλήττει εξαιτίας πολλών αμαρτιών, επιφέρει τη θεραπεία σε αυτούς που έχουν υποφέρει, ώστε να καθίσταται φανερό ότι με κάθε τρόπο τους καλεί σε μετάνοια, δηλαδή τόσο μέσω του πόνου όσο και μέσω της παρηγοριάς. Κάτι τέτοιο επαγγέλλεται και τώρα σε αυτούς που υπέστησαν τη λεηλασία. Το προκείμενο χωρίο επιδέχεται ιστορική ερμηνεία, την οποία είναι αναγκαίο, όπως είπα, να εκθέσω με συντομία.

Ήταν, λοιπόν, συνήθεια και πρακτική των Αιγυπτίων, όταν απειλούνταν από πόλεμο και μάχη, να μισθώνουν τις φάλαγγες των Αιθιόπων και να υπερηφανεύονται γι' αυτούς. Αλλά αιχμαλωτίστηκαν μαζί τους, αφού νικήθηκαν από την ανδρεία των Ασσυρίων. Θα ντροπιαστούν, λοιπόν, οι Αιγύπτιοι, λέει, για τους Αιθίοπες, στους οποίους είχαν στηρίξει την πεποίθησή τους. Διότι, αφού και αυτοί καταλήφθηκαν και νικήθηκαν, θα πουν όσοι κατοικούν σε αυτό το νησί: «Ιδού, εμείς είχαμε την πεποίθηση κάποτε ότι καταφεύγοντας σε αυτούς θα βρίσκαμε βοήθεια, αλλά αυτοί δεν μπόρεσαν να σωθούν από τον βασιλιά των Ασσυρίων· πώς λοιπόν εμείς θα σωθούμε;» Νησί, βέβαια, ονομάζει την Αίγυπτο, επειδή περιβρέχεται από ποτάμια και περιζώνεται παντού από λίμνες υδάτων· και παρουσιάζει τους κατοίκους της να καταδικάζουν την ελπίδα που είχαν στους Αιθίοπες. Διότι, εάν αυτοί αιχμαλωτίστηκαν, λέει, πώς θα μπορούσαν να διασώσουν εκείνους που είχαν στηριχθεί πάνω τους; Καλό είναι, επομένως, να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να στηρίζεται σε άνθρωπο· και όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας: «Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του· ευλογημένος όμως είναι εκείνος που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του.» Πάντοτε, όμως, μας ωφελεί ο προφητικός λόγος· ακόμη και αν η ιστορία τυχόν δεν έχει τον χαρακτήρα πνευματικής αφήγησης, το όφελος από αυτήν δεν είναι μικρό. Διότι λέει ο Παύλος, ότι αυτά συνέβαιναν στους αρχαιότερους τυπικώς, αλλά γράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία.

Με πολύ εμφατικό τρόπο λέει ο προφήτης, ελέγχοντας την αμάθεια των Ισραηλιτών. Διότι τι είναι το άλογο παρά μόνο σάρκα; Και ποια είναι η δύναμη της σάρκας, που είναι τόσο ασθενική και υποκείμενη στη φθορά; Κάτι παρόμοιο λέει και ο προφήτης Ιερεμίας: «Επικατάρατος όποιος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο.» «Διότι είναι αληθινά καλό το να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άνθρωπο.» <Ο δε Κύριος θα απλώσει το χέρι Του επάνω τους· και θα κοπιάσουν εκείνοι που βοηθούν, και θα καταστραφούν όλοι μαζί.> Επειδή δηλαδή οι Αιγύπτιοι, υψώνοντας αλαζονικά και υπερήφανα το φρύδι, δέχονταν μεν τους Ισραηλίτες, αλλά θεωρούσαν ότι η δύναμη των δικών τους ψευδώνυμων θεών είναι ανώτερη από τον Θεό των Εβραίων, παραδόθηκαν και οι ίδιοι στους Βαβυλωνίους· διότι οι τελευταίοι κυρίευσαν τη χώρα, και καταστράφηκαν μαζί με τους κατοίκους της και οι Ισραηλίτες που είχαν βρεθεί εκεί.

Είναι λοιπόν εξαιρετικά φοβερό το να μην επιθυμεί κάποιος μάλλον να σωθεί μέσω της θείας ευσπλαχνίας, αλλά να στηρίζεται στις ανθρώπινες βοήθειες· μολονότι το Πνεύμα διαλαλεί, αφενός μέσω της φωνής του μακάριου Δαβίδ: «Είναι καλό να έχει κανείς εμπιστοσύνη στον Κύριο παρά να στηρίζεται σε άνθρωπο· είναι καλό να ελπίζει κανείς στον Κύριο παρά να ελπίζει σε άρχοντες»· και αφετέρου μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Επικατάρατος ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο και στηρίζεται στη σάρκα του βραχίονά του, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο, και θα είναι σαν την αγριομυρίκη στην έρημο, η οποία δεν θα δει τα αγαθά όταν έρθουν. Και ευλογημένος ο άνθρωπος που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του· και θα είναι σαν το δέντρο που ευδοκιμεί δίπλα στο νερό και θα απλώσει τις ρίζες του στην υγρασία, και δεν θα φοβηθεί όταν έρθει ο καύσωνας, αλλά τα κλαδιά του θα είναι δασώδη, σε έτος ανομβρίας δεν θα φοβηθεί, και δεν θα σταματήσει να καρποφορεί». Είναι καλύτερο, λοιπόν, να οικειώνεται κανείς τον Θεό και να λέει εκείνο το σοφό λόγο με αγαθή διάνοια: «Δικός σου είμαι εγώ, σώσε με, διότι αναζήτησα τα προστάγματά σου». «Διότι εγώ είμαι σαν πάνθηρας για τον Εφραίμ και σαν λιοντάρι για τον οίκο του Ιούδα· και εγώ θα κατασπαράξω και θα αναχωρήσω και θα πάρω, και δεν θα υπάρξει αυτός που θα γλιτώσει».

ΨΑΛΜΟΣ ΙΘ΄. <Είθε να σε εισακούσει ο Κύριος σε ημέρα θλίψεως.> (A f. 116 b.) Πάντοτε ο σκοπός των αγίων είναι στραμμένος προς τον Θεό, και, αποβλέποντας μόνο σε Αυτόν, ζητούν τη δική Του βοήθεια, ακόμη και αν κάπου σαλεύει κάποιο κύμα και εγείρεται σφοδρή τρικυμία από την επιβουλή των δαιμόνων. Γνωρίζοντας αυτό, και ο Ιερεμίας έλεγε: «Κύριε, ισχύ μου, και βοηθέ μου, και καταφυγή μου, σε ημέρα των συμφορών μου.» Διότι η μεν ανθρώπινη συνδρομή είναι σαθρή, ενώ ασφαλής είναι η άνωθεν βοήθεια. Εξαιτίας αυτού ακριβώς και οι άγιοι λένε ότι είναι ταλαίπωρος ο άνθρωπος, ή μάλλον καταραμένος, εκείνος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο και απομακρύνει την καρδιά του από τον Κύριο. Φαίνεται δε τώρα ότι ο Δαβίδ ονομάζει ημέρα θλίψεως, ιστορικά μεν εκείνη κατά την οποία ο Σενναχηρείμ έστειλε μέσω του Ραψάκη εκείνα τα αλαζονικά γράμματα: «Ας μην σας εξαπατά ο Εζεκίας ότι ο Θεός θα γλυτώσει την Ιερουσαλήμ από τα χέρια μου.» Αλληγορικά δε, την ημέρα του πάθους, όταν έλεγε ο Σωτήρας: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου.» Προσεύχονται λοιπόν και οι περί τον Εζεκία να τον εισακούσει ο Θεός, καθώς θλίβεται για όσα βλασφήμησε ο Σενναχηρείμ· και οι μαθητές του Σωτήρα, ώστε να Τον εισακούσει ο Θεός και Πατέρας. Μαθαίνουμε δε και εμείς σε καιρό θλίψεως να μην καταπτοούμαστε, αλλά να προσευχόμαστε, και να μην εμπιστευόμαστε τη σωτηρία μας σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό που τα πάντα δύναται. <Είθε να θυμηθεί κάθε θυσία σου.> (C f. 38 b.)

Μακάριος, λοιπόν, είναι εκείνος που έχει απομακρύνει τον εαυτό του από κάθε ελπίδα στα πράγματα αυτού του κόσμου και έχει ως μόνη του ελπίδα τον Θεό. Διότι, όπως είναι καταραμένος ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, έτσι είναι ευλογημένος αυτός που στηρίζεται στον Κύριο. Επειδή η ελπίδα στον Θεό δεν επιδέχεται αμφιταλάντευση· ούτε καταδέχεται ο Κύριος να παρέχει ολόκληρη τη βοήθειά Του σε εκείνον που πότε ελπίζει στα χρήματα και στην ανθρώπινη δόξα και στην κοσμική δύναμη, και πότε προβάλλει Εκείνον ως ελπίδα του· αλλά πρέπει να επαναπαύεται κανείς αληθινά στη βοήθεια του Θεού, ώστε να λέει μαζί με τον Δαβίδ: «Σε σένα, Κύριε, ήλπισα· ας μην καταντροπιαστώ στον αιώνα». Ντράπηκα, λέει, επειδή αμάρτησα, αλλά ικετεύω να μην παραμείνει σε μένα για πολύ η ντροπή, εξαιτίας της εμπιστοσύνης που έδειξα σε σένα. Μην αποβλέψεις, λοιπόν, στη δική μου αμαρτία, αλλά στην παρανομία εκείνων που με καταδιώκουν. Διότι, αν και ο Δαβίδ ήταν βασιλιάς, και περίσσευε σε πλούτο, και καυχιόταν για τις νίκες του κατά των εχθρών του, ωστόσο είχε πειστεί ότι τίποτα από αυτά δεν θα συνέβαλλε στην ασφάλειά του, παρά μόνο η ελπίδα στον Κύριο· γι' αυτό και ικέτευε να μην εκπέσει ποτέ από αυτήν.

ΨΑΛΜΟΣ Ο΄. «Με τη δικαιοσύνη σου λύτρωσέ με και ελευθέρωσέ με.» (Κυρίλλου και Βασιλείου.) Η δικαιοσύνη του Πατρός είναι ο Υιός, διά του οποίου λυτρωθήκαμε από την αμαρτία που μας κατείχε οδηγώντας μας στη φθορά. Αυτός, λοιπόν, που έχει την ελπίδα του στον Θεό, στον αιώνα τον άπαντα δεν θα καταισχυνθεί· όπως θα συνέβαινε σε όποιον έχει την πεποίθησή του σε κάτι άλλο, όταν διαψευστεί η ελπίδα του· διότι, λέει, αυτός που στηρίζεται στον πλούτο, αυτός θα πέσει. Και μην ελπίζετε σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία. Και επικατάρατος όποιος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο· ενώ ευλογημένος ο άνθρωπος που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο. Κι εγώ λοιπόν, λέει, αν είχα εναποθέσει καθόλου την ελπίδα της ψυχής μου σε άνθρωπο ή σε κάτι άλλο από τα απατηλά και επισφαλή, θα ήμουν άξιος να καταισχυνθώ. Εάν όμως όλα τα άλλα τα περιφρόνησα, και μόνο σε Εσένα στήριξα όλη μου την πεποίθηση, ας μην καταισχυνθώ, Θεέ μου, εις τον αιώνα. Ενθυμούμενος δε την έμφυτη δικαιοσύνη, η οποία απονέμει σε όλους το κατά αξίαν, λύτρωσέ με από τους επιτιθέμενους ανθρώπους ή δαίμονες, και ελευθέρωσέ με από τη σκαιότητά τους.

Μην αποθαρρύνεσαι, άνθρωπε, επειδή δεν έχεις άνθρωπο. Έχεις τον Θεό παρόντα, αφενός ως άνθρωπο, αφετέρου ως Θεό· διότι πρέπει να ομολογούμε και τα δύο. Διότι η ομολογία της ανθρώπινης φύσης δεν είναι ωφέλιμη εάν δεν συνομολογείται και η θεότητα, αλλά μάλλον γίνεται πρόξενος κατάρας. Επειδή επικατάρατος είναι εκείνος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο. Εάν λοιπόν και εμείς, ελπίζοντας στον Ιησού, ελπίζουμε σε άνθρωπο, χωρίς να συμπλέκουμε και τη θεότητα στην ελπίδα μας, είμαστε κληρονόμοι κατάρας. Τώρα όμως ομολογούμε και Θεό και άνθρωπο, και τα δύο αληθινά, [Θεό αληθινά] γεννημένο από αληθινό Πατέρα, και άνθρωπο γεννημένο όχι κατά φαντασία, αλλά σύμφωνα με την αλήθεια, και προσκυνώντας Τον προσδοκούμε την αληθινή σωτηρία.

νγ΄. Μακάριος είναι εκείνος που δεν εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο, αλλά στον Κύριο, ο οποίος έρχεται πάλι με πολλή δόξα για να κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη· διότι θα είναι σαν δέντρο που ευδοκιμεί δίπλα στα νερά, και δεν θα παύσει να αποδίδει καρπό.

Γι' αυτόν τον λόγο μεταλαμβάνουμε το άγιο σώμα και αίμα Του, προσδοκώντας την ανάσταση εκ νεκρών, όπως ακριβώς είπε: Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου έχει ζωή αιώνια, και εγώ θα τον αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα. Διότι Αυτός είναι η ελπίδα όλων των περάτων της γης και εκείνων που βρίσκονται μακριά στη θάλασσα. Ένας απλός άνθρωπος όμως δεν είναι δυνατόν να αποτελεί την ελπίδα του κόσμου. Επειδή είναι γραμμένο: Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζεται στη σάρκα του βραχίονά του, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο. Και θα γίνει σαν την αγριομυρίκη μέσα στην έρημο· δεν θα δει τα αγαθά όταν έρθουν, και θα κατοικήσει σε ξερούς τόπους και σε γη έρημη, σε γη αλμυρή που δεν κατοικείται. Και ευλογημένος είναι ο άνθρωπος που ελπίζει στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του. Και θα είναι σαν το δέντρο που ευδοκιμεί κοντά στα νερά και απλώνει τις ρίζες του στην υγρασία, δεν θα φοβηθεί όταν έρθει ο καύσωνας, και θα έχει πάνω του πυκνά φυλλώματα, σε χρονιά ανομβρίας δεν θα φοβηθεί και δεν θα σταματήσει να δίνει καρπό.

Διότι μία φορά πέθανε, υπομένοντας το πάθος για εμάς εξαιτίας των δικών μας παθών· μία φορά γεύτηκε τον θάνατο, «και μάλιστα θάνατο σταυρικό», αφού ο Λόγος με τη θέλησή του προσήλθε για εμάς στον θάνατο, ώστε με τον θάνατο να θανατώσει τον θάνατο· ο Λόγος έγινε σάρκα, χωρίς να πάσχει ως προς τη θεότητα, αλλά συμπάσχοντας με την ανθρωπότητα 〈μέσα σε απάθεια〉, με το πάθος να λογίζεται σε αυτόν, ενώ ο ίδιος παρέμενε 〈σε απάθεια· με τον θάνατο να λογίζεται σε αυτόν, ενώ ο ίδιος παρέμενε〉 στην αθανασία, ή μάλλον όντας ολόκληρος ο ίδιος αθανασία. Διότι ο ίδιος είπε: «Εγώ είμαι η ζωή». * Ούτε μέσω της σάρκας έχουμε την ελπίδα. «Διότι καταραμένος είναι», λέει, «αυτός που ελπίζει σε άνθρωπο. Και θα είναι σαν την αγριομυρίκη». Τι θα πούμε λοιπόν; Δεν είναι άνθρωπος ο Χριστός; Από όσα έχουν προλεχθεί είναι σε όλους φανερό ότι αναμφίβολα ομολογούμε πως ο Κύριος Θεός Λόγος έχει γίνει άνθρωπος, όχι κατά δόκησιν, αλλά αληθινά. Αλλά δεν πρόκειται για έναν άνθρωπο που έφτασε στη θεότητα μέσω προκοπής. Διότι η ελπίδα της σωτηρίας μας δεν στηρίζεται σε άνθρωπο· επειδή κανείς από όλους τους ανθρώπους που προέρχονται από τον Αδάμ δεν μπόρεσε να κατεργαστεί τη σωτηρία, παρά μόνο ο Θεός Λόγος που έγινε άνθρωπος, ώστε η ελπίδα μας να μην είναι στραμμένη σε άνθρωπο, αλλά στον ζωντανό και αληθινό Θεό που έγινε άνθρωπος. «Διότι κάθε ιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους, καθίσταται υπέρ των ανθρώπων», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί.

Διότι και σε άλλα σημεία έχουμε πει, αποσαφηνίζοντας αυτήν τη θεωρία σχετικά με τη βέβαιη σωτηρία μας, ότι όπως ακριβώς, αν ένα ένδυμα βαφτεί από ραντισμό αίματος, δεν έβαψε μεν το σώμα εκείνου που το φοράει, και ο λεκές του ενδύματος δεν καταλογίζεται στο ένδυμα αλλά στον άνθρωπο που το φοράει, έτσι και το πάθος δεν έπληξε τη θεότητα, αλλά συντελέστηκε στην ενανθρώπηση, δεν καταλογίστηκε όμως μόνο στην ενανθρώπηση, για να μην εκπληρωθεί στην οικονομία της σωτηρίας το «επικατάρατος καθένας που ελπίζει σε άνθρωπο», αλλά καταλογίστηκε και στη θεότητα, χωρίς η θεότητα να πάσχει, ώστε μέσω της θεότητας να λογιστεί στην αγία Εκκλησία του Θεού η σωτηρία του πάθους. Αλλά και πάλι, ας μην θελήσει κάποιος, ως λεξίθηρας, να βγάλει δικά του λογικά συμπεράσματα παρά να κατανοήσει το αίνιγμα της παρομοίωσης. Διότι καμία παραβολή στην Αγία Γραφή δεν εκλαμβάνεται εξ ολοκλήρου και σε κάθε της λεπτομέρεια, όπως το «σκύμνος λέοντος ο Ιούδας», το οποίο ειπώθηκε για το ισχυρό και βασιλικό του ζώου, αλλά όχι για το άλογο και αρπακτικό του. Έτσι συμβαίνει και με το ένδυμα, που δεν το ενδύεται και το εκδύεται, αλλά άπαξ σύμφωνα με το ρητό «ενεδύθη ευπρέπεια», και κατά δεύτερον «ενεδύθη δύναμη και περιεζώσθη», εκπληρώνοντας επ' αυτού τον λόγο του αγιωτάτου αποστόλου: «δεν πεθαίνει πλέον, ο θάνατος δεν τον κυριεύει πια».

Αλλά και την εκ νεκρών ανάστασή του σαφώς παρουσιάζει η προκειμένη προφητεία, λέγοντας από το δικό του πρόσωπο: «Θεέ, ποιος είναι όμοιός σου; Όσες πολλές και κακές θλίψεις μου έδειξες, αφού επέστρεψες με ζωοποίησες, και από τις ανάγκες της γης πάλι με ανέβασες». Είτε, λοιπόν, εκ μέρους του προσώπου του Σωτήρα, είτε εκ μέρους κάθε δικαίου, πρέπει να κατανοήσουμε αυτά τα λόγια. Διότι περιέχουν διδασκαλία που μας εκπαιδεύει με υγιή διάθεση να θέτουμε τα πάντα σε δεύτερη μοίρα, και μόνο στον Κύριο να στηρίζουμε τις ελπίδες μας, ώστε να του λέμε με γνήσια διάθεση: «Σε εσένα, Κύριε, ήλπισα, ας μην καταισχυνθώ εις τον αιώνα». Διότι εκείνοι που αναθέτουν τις ελπίδες τους στον πλούτο και στην πολλή περιουσία του βίου, ή στα κοσμικά αξιώματα, ή στην οικειότητα και προστασία των αρχόντων, ή σε οτιδήποτε άλλο από τα θνητά και εφήμερα, θα υποστούν ντροπή. «Διότι επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και κάνει τη σάρκα στήριγμα του βραχίονά του». Και κράζει βοώντας ο λόγος της Γραφής: «Μην εμπιστεύεστε σε άρχοντες, ούτε σε υιούς ανθρώπων, στους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία»· και πάλι: «Εάν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσηλώνετε σε αυτόν την καρδιά σας». Και σε άλλα σημεία διδασκόμαστε να λέμε: «Ο Κύριος είναι βοηθός μου, δεν θα φοβηθώ τι θα μου κάνει ο άνθρωπος. Καλύτερα να εμπιστεύεται κανείς στον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται σε άνθρωπο. Καλύτερα να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άρχοντες».

Διότι, θέλοντας να παρουσιάσει τον Σωτήρα μόνο ως άνθρωπο, ωσάν να μας αποκάλυπτε το μέγιστο απόρρητο μυστήριο του αποστόλου, είπε τα εξής: 〈«Γι' αυτό σαφέστατα και ο θείος απόστολος, παραδίδοντάς μας την απόρρητη και μυστική θεολογία, βροντοφωνάζει και κράζει: "ένας είναι ο Θεός", και έπειτα, μετά τον έναν Θεό, λέει "ένας μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς"»〉. Εάν λοιπόν λέει ότι αυτός είναι μόνο άνθρωπος, εστιάζοντας αποκλειστικά στην κατά σάρκα οικονομία του, τότε οπωσδήποτε συνομολογεί και τούτο, το να μην έχουμε καμία απολύτως ελπίδα σε αυτόν. Διότι «επικατάρατος είναι ο άνθρωπος», είπε ο προφήτης Ιερεμίας, «που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο». Βλέπεις πώς τυφλώνει η κακία. Ενώ λοιπόν τότε ο ίδιος είχε δώσει μαρτυρία σε εκείνον που ομολογούσε τον Υιό ως Θεό, και τον είχε κατηγορήσει επειδή εισήγαγε 〈τον Λόγο του Θεού ως πραγματικά υφιστάμενο Θεό κατά την ουσία και τη δύναμη〉, τώρα συκοφαντεί τον ίδιο υποστηρίζοντας ότι λέει πως ο Χριστός είναι ψιλός (απλός) άνθρωπος, λέγοντας προφανώς ψέματα τόσο σε όσα έχει ήδη πει όσο και σε όσα προσθέτει στη συνέχεια, αναφέροντας και πάλι γι' αυτόν: «Αλλά ο προαναφερθείς, φροντίζοντας ελάχιστα για τους αγίους προφήτες, ωσάν 〈να εξηγούσε κάποια απόρρητη και λανθάνουσα θεολογία του αποστόλου, "ένας είναι ο Θεός", είπε, "ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς"〉».

Καθένας, λοιπόν, ο οποίος κηρύττει έναν Θεό για να αναιρέσει τη θεότητα του Χριστού, είναι γιος του διαβόλου και εχθρός κάθε δικαιοσύνης. Εκείνος που ομολογεί τον Χριστό όχι ως Υιό του Δημιουργού του κόσμου, αλλά κάποιου άλλου αγνώστου, διαφορετικού από Εκείνον που κήρυξε ο Νόμος και οι προφήτες, αυτός είναι όργανο του ίδιου του διαβόλου. Εκείνος που απορρίπτει την ενανθρώπηση και ντρέπεται για τον σταυρό, για τον οποίο εγώ βρίσκομαι στα δεσμά, αυτός είναι αντίχριστος. Και εκείνος που λέει ότι ο Χριστός είναι απλός άνθρωπος είναι καταραμένος σύμφωνα με τον προφήτη, καθώς δεν ελπίζει στον Θεό, αλλά σε άνθρωπο. Γι' αυτό και είναι άκαρπος, όπως ακριβώς η αγριομυρίκη.

Διότι δεν υπάρχει τίποτα πιο μακάριο από τον άνθρωπο που βοηθείται από το άνωθεν χέρι. Απολαμβάνοντας, άλλωστε, αυτή τη συμμαχία και ο μακάριος Ιακώβ έφτασε σταδιακά σε τέτοια λαμπρότητα, ώστε να προκαλέσει τον φθόνο ακόμη και εκείνων που τον είχαν φιλοξενήσει. Αυτό, λοιπόν, ας επιδιώκουμε και εμείς, ώστε να αξιωνόμαστε την άνωθεν βοήθεια, και ας μην καταφεύγουμε στις ανθρώπινες εξουσίες, ούτε να κυνηγούμε την προστασία τους· διότι τίποτα δεν είναι πιο επισφαλές από αυτήν, και η πείρα των πραγμάτων είναι ικανή να μας το διδάξει αυτό. Επειδή βλέπουμε καθημερινά ραγδαίες μεταβολές, και τα πάντα να ανατρέπονται στο αντίθετο, και εκείνον που πριν από λίγο βρισκόταν στο απόγειο της ευημερίας, να κατακρημνίζεται ξαφνικά στην έσχατη δυσπραγία και να υφίσταται πολλές φορές την τύχη των καταδίκων. Πόση παράνοια θα ήταν, επομένως, να επιδιώκουμε την προστασία εκείνων που βρίσκονται σε τόση αβεβαιότητα, και οι οποίοι δεν είναι σε θέση να διευθετήσουν με ασφάλεια ούτε τις δικές τους υποθέσεις; Γι' αυτό, ας απομακρύνουμε τους εαυτούς μας από κάθε ανθρώπινη προστασία, ενθυμούμενοι και τον προφήτη που λέει: «Επικατάρατος ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο».

Όσοι νικιέστε από τη μέθη και με τη δική σας θέληση αποκόπτετε τους εαυτούς σας από την άφθαρτη βασιλεία των ουρανών, ακούστε τον προφήτη που κηρύττει: Αλίμονο σε αυτούς που μεθούν· και τον Απόστολο που λέει, ότι οι μέθυσοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού· και πάλι που παραγγέλλει: Μη μεθάτε με κρασί, στο οποίο υπάρχει ασωτία· και εγκαταλείποντας το κρασί, ή μάλλον τη μέθη που σας αποκλείει έξω από τη βασιλεία, ποθήστε εκείνο το κρασί που ο Θεός μάς κέρασε μέσα από τις άγιες Γραφές, σύμφωνα με τον προφήτη, κρασί κατανύξεως· το οποίο αφού το πιείτε, μετανοήστε με κατάνυξη και δάκρυα· διότι είναι γλυκά τα λόγια του Κυρίου. Όσοι έχετε εναποθέσει την εμπιστοσύνη σας στη σάρκα και στη δική σας ματαιότητα, ακούστε τον Θεό που βοά διά στόματος των αγίων: Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου είναι σαν άνθος χορταριού· και πάλι, σε αυτόν που κάνει τη σάρκα στήριγμα του βραχίονά του, να γνωρίζει ότι είναι μάταιη η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο.

Η ελπίδα τους ήταν οι Αιγύπτιοι· ο Θεός την απέρριψε, και δεν ευοδώθηκε. Γιατί; Διότι δεν στήριξαν την ελπίδα τους στην ασφάλεια. Επικατάρατος ο άνθρωπος που ελπίζει σε άνθρωπο. Βλέπεις πώς τα κάνει όλα, φέρνοντάς τους στην ανάγκη να ελπίσουν σε Αυτόν; Αυτοί, όμως, δεν έδωσαν προσοχή, ούτε πείστηκαν.

Εάν όμως εσείς στηρίζεστε σε λόγια ψευδή, από τα οποία δεν πρόκειται να ωφεληθείτε. Δες την αιτία όλων των κακών: το να εμπιστεύεται κανείς τον εαυτό του. Διότι επικατάρατος είναι ο άνθρωπος που εναποθέτει την εμπιστοσύνη του σε άνθρωπο. Επειδή τίποτε δεν απομακρύνει τόσο πολύ από τον Θεό, όσο το να μην αναθέτει κανείς τα πάντα σε Αυτόν. Για τον λόγο αυτόν, ενώ θα μπορούσε να καταστήσει τον άνθρωπο σε πολλά απροσδεή, τον εξαρτά συνεχώς από τον ουρανό, επιβάλλοντάς του, σαν μια μορφή αναγκαιότητας, τη συνεχή χρεία να θυμάται τον Δεσπότη. Ο γεωργός, ο ναυτικός έχουν συνεχείς υπενθυμίσεις εξαιτίας του επαγγέλματός τους· ο καθένας, ακόμη και όταν δεν το επιθυμεί, παιδαγωγούμενος αναβλέπει προς τον ουρανό.

Διότι, όπως ακριβώς είναι επικατάρατος εκείνος που ελπίζει σε άνθρωπο, έτσι είναι μακάριος εκείνος που ελπίζει στον Θεό. Αφού, λοιπόν, απομακρύνεις τον εαυτό σου από όλα τα άλλα, να κρατάς σταθερά αυτήν την άγκυρα. Διότι ο Θεός επιβλέπει τα πάντα και κρίνει δίκαια, και όχι μόνο κρίνει, αλλά και εκτελεί την κρίση Του. Για τον λόγο αυτό, αφού μίλησε για τη δικαιοσύνη Του, φανέρωσε και την τιμωρία, διά του πυρός και διά της καταιγίδας· και αυτό το πράττει από φροντίδα για εκείνους, καθιστώντας τους πιο συνετούς μέσω της τιμωρίας. Για όλα αυτά, λοιπόν, ας Τον πλησιάσουμε και ας παραμένουμε έχοντας διαρκώς το βλέμμα μας στραμμένο προς Αυτόν. Διότι έτσι θα επιτύχουμε και όλα τα αγαθά εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μην έχετε εμπιστοσύνη στους άρχοντες· μην υπερηφανεύεστε για την αβεβαιότητα του πλούτου· μην καυχιέστε για τη δύναμη του σώματος· μην επιδιώκετε τη λαμπρότητα της ανθρώπινης δόξας. Κανένα από αυτά δεν σώζει. Όλα είναι πρόσκαιρα· όλα είναι απατηλά· μοναδικό καταφύγιο είναι ο Θεός. Επικατάρατος είναι εκείνος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο. Όταν βρισκόμαστε σε θλίψεις, προστρέχουμε στα πάντα μάλλον, παρά στον Θεό. Αρρωσταίνει το παιδί; Και εσύ αναζητάς τον γητευτή, ή εκείνον που κρεμάει περίεργα μαγικά σύμβολα στους λαιμούς των αθώων παιδιών, ή, τελικά, προστρέχεις στον ιατρό, έχοντας παραμελήσει τα φάρμακα Εκείνου που δύναται να σώσει. Και αν σε ταράξει κάποιο όνειρο, τρέχεις στον ονειροκρίτη.

Ακόμη και αν, όπως λες, αποβιώσει αυτός ο προστάτης, ο Κύριος θα σου χορηγήσει πάλι άλλον προστάτη, αγαθότερο και πιο μεγαλόψυχο από αυτόν, εάν έχεις την πίστη σου σε Αυτόν. Εκείνος που ελπίζει σε άνθρωπο, ή παρασύρεται επιδιώκοντας οτιδήποτε άλλο από τα του βίου, όπως η εξουσία ή τα χρήματα, ή κάποιο από τα πράγματα που οι πολλοί θεωρούν λαμπρά, δεν μπορεί να πει: «Σε Εσένα, Κύριε, ήλπισα». Διότι υπάρχει το παράγγελμα να μην ελπίζουμε σε άρχοντες. Καθώς και το: «Επικατάρατος ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο».

ΤΙΤΛΟΣ ΛΗ΄. — Περί εκείνων που στηρίζονται σε κενά και μάταια πράγματα, και στις προστασίες των ανθρώπων, και δεν έχουν την ελπίδα τους στον Θεό. «Θα ντροπιαστούν εκείνοι που στηρίζονται σε πόλεις και σε χρήματα.» «Θα το δουν οι δίκαιοι και θα φοβηθούν», και τα λοιπά. «Εκείνος που στηρίζεται στον πλούτο, αυτός θα πέσει.» «Ο άφρων που έχει πεποίθηση στον εαυτό του, σμίγει με τον άνομο.» «Επειδή στήριξες την ελπίδα σου στα άρματά σου και στο πλήθος της δυνάμεώς σου, θα εγερθεί καταστροφή εναντίον του λαού σου, και όλα τα οχυρωμένα σου μέρη θα αφανιστούν, όπως αφανίστηκε ο άρχοντας Σαλμάν σε ημέρα πολέμου, και συνέτριψαν στο έδαφος μητέρα μαζί με τα παιδιά της.» «Τιμώρησες με τη δύναμή σου τους αρχηγούς των αμαρτωλών, οι οποίοι στηρίζονταν στην αυθάδειά τους.» «Αλίμονο σε εκείνον που λέει μέσα στην καρδιά του: Ποιος θα με γκρεμίσει στη γη;» «Μάταιη αποδείχθηκε η ισχύς σας, και δεν θελήσατε να ακούσετε, αλλά είπατε: Πάνω σε άλογα θα ξεφύγουμε.» «Επικατάρατος είναι ο άνθρωπος ο οποίος έχει την ελπίδα του σε άνθρωπο, και στηρίζει τη σάρκα του βραχίονά του επάνω σε αυτόν, και η καρδιά του απομακρύνεται από τον Κύριο.» «Μην ακολουθείς τις επιθυμίες της ψυχής σου και την ισχύ σου, και μην πεις: Ποιος θα με εξουσιάσει; Διότι ο Κύριος θα αποδώσει σίγουρα δικαιοσύνη. Μη χαίρεσαι για τα χρήματά σου.» Εκείνος που κρίνει ότι ο πλούτος, ο οποίος συγκεντρώθηκε από αδικία, αποτελεί για τον ίδιο ισχύ και μέσο κυριαρχίας, μοιάζει με τον άρρωστο που θεωρεί ως υγεία τον παροξυσμό της αρρώστιας του.

Εκείνος που ελπίζει στον εαυτό του, διατρέχει τον κίνδυνο να υποπέσει στην κατάρα που λέει: Επικατάρατος ο άνθρωπος που εναποθέτει την ελπίδα του σε άνθρωπο και στηρίζεται στη σάρκα του βραχίονά του· επειδή ο Λόγος απαγορεύει την εμπιστοσύνη στον εαυτό μας, και ονομάζει το καθένα από αυτά τα δύο αποστασία από τον Κύριο. Και το τέλος αμφοτέρων θα είναι σαν την αγριομυρίκη στην έρημο, και δεν θα δουν αγαθά.

Έπειτα, αν τολμούσαμε να εισαγάγουμε μια τέταρτη υπόσταση, αυτήν που γεννήθηκε από την Παρθένο Μαρία, και να τη συμπροσκυνήσουμε με την τρισυπόστατη θεότητα, θα βρισκόμασταν να σεβόμαστε έναν ξένο, καινούργιο και πρόσφατο θεό, πράγμα το οποίο απαγορεύεται παντελώς να πράττουμε, και θα υποπίπταμε στο έγκλημα της ανθρωπολατρείας, κατά τον τρόπο των ειδωλολατρών, και θα καταδικαζόμασταν με την κατάρα που επιφέρεται στους ανθρωπολάτρες· διότι είναι γραμμένο: «επικατάρατος κάθε άνθρωπος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο». Αλλά εμείς ούτε προσθέτουμε ασεβώς άλλη υπόσταση στις τρεις υποστάσεις της θεότητας, οι οποίες είναι και οι μόνες προσκυνητές και σεπτές, επειδή ούτε έχουμε διδαχθεί από τα θεόπνευστα λόγια να αποκαλούμε τον ένα Υιό και Χριστό ως δύο υιούς και Χριστούς, ούτε ανεχόμαστε, με τρόπο μισητό στον Θεό, να λατρεύουμε ψιλό άνθρωπο. Αντιθέτως, λατρεύουμε και προσκυνούμε έναν Χριστό, σύνθετο από θεότητα και ανθρωπότητα και τέλειο και στις δύο ουσίες, από τις οποίες και στις οποίες συντέθηκε, ο Οποίος συμπροσκυνείται πάντοτε με τον Πατέρα και το Πανάγιο Πνεύμα, τιμώντας με μία προσκύνηση τη θεότητα και την ανθρωπότητά Του, ως ενωμένες καθ' υπόσταση, αχώριστα και χωρίς κανέναν μερισμό, και οι οποίες αποτέλεσαν ένα πρόσωπο.

Βλέπετε πώς δεν έλεγα μάταια ότι χωρίς πίστη, ελπίδα και αγάπη είναι αδύνατον να σωθεί κανείς; Διότι, όπως ακριβώς χρειαζόμαστε τους οφθαλμούς του σώματος για την ενατένιση των ορατών, έτσι βεβαίως χρειαζόμαστε την πίστη για την ενατένιση των θείων. Και όπως ακριβώς η γνώση των πραγμάτων αποκτάται σε αναλογία με την τήρηση των εντολών, έτσι και η επίγνωση της αλήθειας έρχεται σύμφωνα με το μέτρο της ελπίδας στον Χριστό. Και όπως δεν αρμόζει να λατρεύουμε τίποτε άλλο παρά μόνο τον Θεό, έτσι δεν πρέπει να ελπίζουμε σε κανέναν άλλον, παρά μόνο στον Θεό, τον κηδεμόνα των πάντων. Και όπως είναι επικατάρατος εκείνος που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο, έτσι είναι ευλογημένος εκείνος που στηρίζεται στον Θεό. Και όπως η ανάμνηση της φωτιάς δεν θερμαίνει το σώμα, έτσι και η πίστη χωρίς την αγάπη δεν ενεργεί στην ψυχή τον φωτισμό της γνώσης. Και είναι αδύνατον να βρεθεί αγάπη χωρίς ελπίδα. Γι' αυτό οι άγιοι λέγουν ότι ένα πράγμα είναι μόνιμο, η ελπίδα προς τον Θεό, ενώ όλα τα άλλα δεν είναι μόνιμα από τη φύση τους, αλλά νομίζονται ότι είναι. Και εκείνος που έχει στηρίξει την καρδιά του στη δύναμη της πίστης, ακόμη και όταν δεν έχει τίποτα, κατέχει τα πάντα μέσω της πίστης. Εκείνος όμως που στερείται την αγάπη, στερείται τον ίδιο τον Θεό, εφόσον ο Θεός είναι αγάπη. Ας σπουδάσουμε όλοι να Τον βρούμε μέσω της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης, Αυτόν που θεωρείται εν Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι. Σε Αυτόν ανήκει το κράτος στους αιώνες. Αμήν.