Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 17:9

Όταν τους ρωτούμε για κάθε ευαγγελική και αποστολική και προφητική και μωσαϊκή πτωχοπρεπή φωνή, που αρμόζει στην ανθρώπινη φύση του Χριστού, όπως το «Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος», και το «Ἐγενήθην ὡσεὶ ἄνθρωπος ἀβοήθητος», και το «Ἰδοὺ συνήσει ὁ παῖς μου», και το «Ἄνθρωπός ἐστι, καὶ τίς γνώσεται αὐτόν;», και πάλι τις ευαγγελικές φωνές, όπως το «Ὁ Πατήρ μου μείζων μού ἐστι», και το «Οὐ δύναμαι ἀπ’ ἐμαυτοῦ ποιεῖν οὐδέν», και το «Ἐμὲ δὲ οὐ πάντοτε ἔχετε», και το «Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι, ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν εἶπον ὑμῖν;», και το «Λάζαρος ἀπέθανε, καὶ χαίρω, ὅτι οὐκ ἤμην ἐκεῖ», και ό,τι λέγεται από τον άγγελο, ότι «Ἠγέρθη, οὐκ ἔστιν ὧδε», και το «Ἰησοῦς ὁ παῖς προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ καὶ ὑπετάσσετο τοῖς γονεῦσι», και το «Ὁ Θεὸς καὶ τὸν Κύριον ἤγειρε», και το «Ἐδόξασε τὸν παῖδα αὐτοῦ Ἰησοῦν», δηλαδή τον δούλο του, και, για να το πω σύντομα, οποιοδήποτε πτωχοπρεπές ρήμα του Χριστού από τη θεία Γραφή, τους ρωτούμε: κατά ποια φύση του Χριστού έχουν ειπωθεί αυτά τα ταπεινά λόγια; Εκείνοι, αποφεύγοντας να πουν ότι η σάρκα του Χριστού είναι φύση, λέγουν ότι αυτά λέγονται κατά την ανθρωπότητα του Χριστού, κατά το πρόσλημμα, κατά το ορατό, κατά το σώμα, κατά τη σάρκα· και γενικά ονομάζουν με μυριάδες άλλες προσηγορίες την ανθρωπότητά του, αλλά να την πουν φύση δεν ανέχονται καθόλου. Έπειτα τους ρωτούμε: «Για ποιο λόγο αποφεύγετε να ονομάσετε φύση την ανθρωπότητα του Χριστού;» Και αποκρίνονται λέγοντας ότι, «αν την πούμε φύση, τότε από κάθε ανάγκη την λέμε και πρόσωπο, και έτσι βρισκόμαστε να ομολογούμε δύο πρόσωπα, όπως ο Νεστόριος. Διότι δεν υπάρχει απρόσωπη φύση.»

Όπως ακριβώς μέσω αυτού του μεγάλου προφήτη: «Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και πάλι: «Παιδίον γεννήθηκε»· και πάλι, ότι «Άνθρωπος είναι», και, «Ποιος θα τον γνωρίσει;»· και περί αυτού ο ίδιος ο Κύριος φανέρωσε, ότι κατά την επίγεια παρουσία του, ενώ επρόκειτο να επιτελέσει τέτοια και τόσο μεγάλα σημεία και τέρατα τις ημέρες των Σαββάτων, αυτοί αντί να τον ευλογούν, υποκινούμενοι από τον διάβολο, τον ύβριζαν. Γι' αυτό, καθώς προείπα, και αυτό είχε προσημανθεί. Λοιπόν, τι έχεις να πεις απέναντι σε αυτά, ω άψυχε;

Απολλ. Αυτός που σώζει από την αμαρτία είναι υπεράνω της αμαρτίας. Και ο Χριστός σώζει. Κανένας όμως από τους ανθρώπους δεν είναι υπεράνω της αμαρτίας· άρα ο Χριστός δεν είναι άνθρωπος. Ορθ. Διότι ο Χριστός δεν είναι ψιλός άνθρωπος· επειδή δεν θα ήταν ο Χριστός αυτός που αίρει την αμαρτία του κόσμου, εάν ήταν ψιλός άνθρωπος. Αλλά για τον λόγο αυτόν ο Χριστός είναι εκείνος που αίρει την αμαρτία του κόσμου, επειδή ο Θεός Λόγος, αφού έλαβε μορφή δούλου, έγινε άνθρωπος Χριστός. Και για τούτο ο προφήτης λέει: «Και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;» και ο ίδιος ο Χριστός: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια;» προκειμένου να κατανοήσουμε τον Χριστό ως άνθρωπο εξαιτίας της ανθρωπότητας, και ως Θεό εξαιτίας της θεότητας· όπως ακριβώς κατανοούμε τον άνθρωπο ως λογικό ον εξαιτίας του λογικού του στοιχείου, και ως έμβιο ον εξαιτίας του ζωτικού του στοιχείου.

Και σε αυτό πάλι ανατέλλει για εμάς ένα υπόδειγμα μεγάλης ωφέλειας· διότι εκπαιδευόμαστε μέσω αυτών για τη δική μας ζωή, ότι θα μας προκαλέσει μεγάλη ζημιά το να μην παρατηρούμε με τα νοητά μάτια της καρδιάς την αρετή που υπάρχει μέσα στους αγίους και να μην αποβλέπουμε στην κρυμμένη σε αυτούς δόξα, αλλά εξαιτίας της ταπεινής εμφάνισης του σώματος πολλές φορές να θεωρούμε ως ένα τίποτα αυτό που για τον Θεό είναι μεγάλο και πολύτιμο. Έτσι, σχετικά με τους αγίους λέει κάπου ο Θεός μέσω των προφητών, απευθύνοντας τον λόγο για όλους στο πρόσωπο ενός: «Ευλογημένος ο άνθρωπος που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο, και ο Κύριος θα είναι η ελπίδα του, και θα είναι σαν το δέντρο που θάλλει κοντά στο νερό, και θα απλώσει τη ρίζα του προς την υγρασία· σε χρονιά ξηρασίας δεν θα φοβηθεί, και δεν θα σταματήσει να κάνει καρπό. Η καρδιά είναι βαθιά περισσότερο από όλα, και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει; Εγώ είμαι ο Κύριος που ερευνώ καρδιές και δοκιμάζω νεφρούς». Όταν, λοιπόν, εμείς αυτόν που έχει αναγνωριστεί από τον Θεό και έχει θαυμαστεί για τις αρετές που μόλις αναφέρθηκαν, τον υποτιμούμε με την αλαζονεία μας, αποβλέποντας μόνο στην εξωτερική και φθαρτή του σάρκα, και χρησιμοποιώντας την έλλειψη εξωτερικής δόξας του σώματος ως πρόφαση για τη δική μας μικροψυχία απέναντί του, πώς δεν θα καταδικαστούμε επειδή έχουμε φρονήματα αντίθετα από τον Βασιλιά των πάντων, και έτσι θα υποστούμε όχι μικρή τιμωρία, αφού μερικές φορές αποκαλούμε το υψηλό ταπεινό, και θεωρούμε το φως σκοτάδι, και ορίζουμε το γλυκό ως πικρό;

Και ο Δαβίδ λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Είπε Κύριος, αναφέρει, στον Κύριό μου· διότι δεν είχε πραγματοποιηθεί ακόμη η οικονομία της σαρκός, εξαιτίας της οποίας υπήρχε ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: ο Θεός είναι μαζί μας»· και δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». Και «εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου άρχοντας στον Ισραήλ, και οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος», και σύμφωνα με άλλα αντίγραφα «και εσύ Βηθλεέμ, δεν είσαι καθόλου η ελαχίστη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Και βλέπεις ότι δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». Όταν όμως εκπληρωνόταν η προφητεία του Ιερεμία και ομοίως του Ησαΐα, δηλαδή το να γεννηθεί ο Λόγος από παρθένο και να λάβει σάρκα, όπως ακριβώς λέει ο Ιερεμίας: «Και είναι άνθρωπος.

«και ποιος θα τον γνωρίσει;», τότε, αφού μετέσχε της σάρκας και ανέπλασε στον εαυτό του, χωρίς σπέρμα ανδρός, από τη Θεοτόκο Μαρία την ίδια αγία σάρκα (σύμφωνα με το λεχθέν «γενόμενος εκ γυναικός») και αφού μετέσχε στη δική μας φύση για χάρη μας, λέει «Θεό μου»· εξαιτίας όμως της αιώνιας γνησιότητάς του κατά φύση λέει «Πατέρα μου», και εξαιτίας της χάριτός του προς τους μαθητές του λέει «Πατέρα σας», ενώ εξαιτίας της κατά φύση σχέσης των ίδιων των μαθητών προς τη θεότητά του και προς τον αιώνιο Πατέρα του, λέει «Θεό σας». Διότι είναι Θεός των μαθητών, και Πατέρας του Κυρίου κατά φύση, ενώ των μαθητών είναι Πατέρας κατά χάρη· ο Πατέρας είναι Θεός του Υιού εξαιτίας της σάρκας, ενώ είναι Πατέρας εξαιτίας του αιώνιου και ακατάληπτου της γέννησης και της γνησιότητάς του, διότι είναι αληθινά Πατέρας του, έχοντάς τον γεννήσει άχρονα και άναρχα κατά τη θεότητα. Χρειάστηκε όμως να τον ονομάσει Θεό του εξαιτίας της οικονομίας που επιτέλεσε για εμάς, όντας πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, έχοντας γεννηθεί άναρχα ως Λόγος, ενώ κατά τις έσχατες ημέρες γεννήθηκε κατά σάρκα, λαμβάνοντας σάρκα από τη Μαρία, την ίδια την αγία Παρθένο, διά του Αγίου Πνεύματος.

Αλλά για να μην αφήσουμε χωρίς ερμηνεία τις μαρτυρίες, τις οποίες παραθέσαμε συγκεντρώνοντάς τες από τις θείες Γραφές σαν να προέρχονταν από το στόμα εκείνων που αντιλέγουν στην αλήθεια και οι οποίες κατανοούνται εσφαλμένα από αυτούς, θα εκθέσω για την καθεμία τη θεωρία της δύναμης που κρύβει μέσα της και την αιτία για την οποία έχει διατυπωθεί με ανθρωποπαθή τρόπο. Και πάλι θα επαναλάβουμε, έχοντας ήδη πει πολλά για το «ο Θεός μου και ο Θεός σας», ότι είναι δυνατόν σε όποιον έχει νου να γνωρίσει από την ίδια την αλληλουχία του κειμένου ότι αυτό έχει ειπωθεί ευλόγως. «Διότι είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;»· στο ίδιο σημείο το θείο γράμμα υποδηλώνει και τα δύο, το ορατό και το αόρατο, ώστε λόγω μεν του ορατού να έχει ειπωθεί ευλόγως το «ο Θεός μου», ενώ λόγω του αόρατου να έχει λεχθεί το «ο Πατέρας μου», χωρίς να αναιρείται καμία από τις δύο ιδιότητες. Πώς δηλαδή, εάν ήταν άνθρωπος, δεν θα γινόταν γνωστός; Και αν δεν ήταν άνθρωπος, πώς ονομαζόταν άνθρωπος; Διότι οπωσδήποτε καθένας που γεννιέται από ανθρώπους γίνεται γνωστός στους ανθρώπους: από εκείνη που τον γέννησε, από τους συγγενείς, από τους οικείους, από τους γείτονες, από τους συγκατοίκους ή τους συμπολίτες του. Και είναι αδύνατον να εκπληρωθεί αυτό σε έναν ψιλό άνθρωπο· εκπληρώνεται όμως στον Θεό Λόγο και Υιό του Θεού, καθώς με το «είναι άνθρωπος» δηλώνεται ότι είναι αληθινά άνθρωπος, και με το «ποιος θα τον γνωρίσει;» ότι είναι Θεός· διότι συμμετέχει στην ανθρώπινη φύση και ταυτόχρονα είναι Θεός άγνωστος στους ανθρώπους λόγω του ακατάληπτου.

Και δεν ονομάζεται παρθένος η γυναίκα που έχει συνευρεθεί με άνδρα και έχει παντρευτεί, αλλά παρθένος θα μπορούσε να αποκληθεί κυρίως εκείνη, η οποία συνέλαβε αληθινά τον Θεό Λόγο χωρίς άνδρα, όπως λέει και ο ίδιος ο Ησαΐας σε άλλο σημείο: «Φωνή κραυγής από την πόλη, φωνή από τον ναό, φωνή του Κυρίου της ανταποδόσεως, ο οποίος ανταποδίδει στους αντιπάλους· προτού να γεννήσει εκείνη που έχει ωδίνες, προτού να έλθει ο πόνος των ωδίνων, διέφυγε και γέννησε άρρεν. Ποιος άκουσε κάτι τέτοιο ή ποιος είδε τέτοια πράγματα; Μήπως ένιωσε ωδίνες η γη σε μία ημέρα και γέννησε ένα έθνος μονομιάς; Διότι η Σιών ένιωσε ωδίνες και γέννησε τα παιδιά της· εγώ δε έδωσα την προσδοκία αυτή και δεν [την] θυμήθηκαν, λέει ο Κύριος». Ποια λοιπόν είναι η προσδοκία και ποια τα παιδιά, παρά το να γεννήσει η παρθένος χωρίς ωδίνες, πράγμα το οποίο πουθενά δεν έχει συμβεί, και το ότι το παιδί Ιωάννης, που γεννήθηκε από την Ελισάβετ σύμφωνα με την επαγγελία εξαιτίας Του *, αν και ο Ιωάννης γεννήθηκε μέσα από ωδίνες; Πώς λοιπόν αυτοί ορίζουν τον Σωτήρα ως ψιλό άνθρωπο από σπέρμα άνδρα; Και πώς δεν θα γίνει γνωστός, όπως λέει για Αυτόν και ο Ιερεμίας ότι «είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;»; Διότι ο προφήτης, ομιλώντας για Αυτόν, έλεγε: «ποιος θα τον γνωρίσει;».

Εάν, βέβαια, μιλούσε για έναν απλό άνθρωπο, οπωσδήποτε θα τον γνώριζε και ο πατέρας του και η μητέρα του, οι συγγενείς και οι γείτονες, οι ομόσκηνοι και οι συμπολίτες του. Αλλά επειδή το μεν γέννημα προέρχεται από τη Μαρία, ο δε Θεός Λόγος ήλθε άνωθεν, όχι από σπέρμα ανδρός, αλλά έχοντας γεννηθεί άνωθεν από τον Πατέρα αληθινά, αχρόνως και ανάρχως, και κατά τις έσχατες ημέρες ευδόκησε να κυοφορηθεί σε μήτρα παρθένου και από αυτήν να αναπλάσει για τον εαυτό Του τη σάρκα, γι' αυτό λέγει: «και άνθρωπος μεν είναι, ποιος όμως θα τον γνωρίσει;» διότι ο Θεός ήλθε άνωθεν, ο μονογενής Θεός Λόγος. Είναι δε μεγάλη η ταλαιπωρία των πλανεμένων, αυτών που εγκατέλειψαν τις μαρτυρίες των προφητών και των αγγέλων, και αποδέχθηκαν τον πλανεμένο Εβίωνα, ο οποίος επιθυμούσε να ικανοποιήσει τη δική του ηδονή, εφαρμόζοντας τα ιουδαϊκά έθιμα ενώ είχε αποξενωθεί από τους Ιουδαίους. Διότι ο Γαβριήλ, όταν ευαγγελιζόταν την παρθένο, και εκείνη του είπε: «πώς θα γίνουν αυτά, εφόσον δεν γνωρίζω άνδρα;», καταθέτοντας την ασφαλή αλήθεια είπε: «Πνεύμα Κυρίου θα επέλθει σε σένα και δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί από εσένα, θα κληθεί Υιός Θεού».

Επομένως, λοιπόν, και από τότε μέσω του νόμου υπήρχε η κρίση και μέσω των προφητών το έλεος, και από παντού καταρρίπτεται ο απατηλός σου λόγος. 〈Σχόλιο〉 〈κζ'〉. «Ουαί σε σας, διότι οικοδομείτε τα μνημεία των προφητών, και οι πατέρες σας τους σκότωσαν». 〈Έλεγχος〉 〈κζ'〉. Εάν μεριμνά για τους προφήτες, επιπλήττοντας αυτούς που τους σκότωσαν, οι προφήτες δεν του ήταν ξένοι, αλλά δούλοι που προαπεστάλησαν από τον ίδιο, τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ως προετοιμαστές της ένσαρκης παρουσίας του, οι οποίοι και έδωσαν μαρτυρία για την Καινή Διαθήκη· ο μεν Μωυσής λέγοντας «ο Κύριος ο Θεός θα σας αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, όπως εμένα», και πριν από αυτόν ο Ιακώβ λέγοντας «από τον βλαστό, γιε μου Ιούδα, ανέβηκες, έγειρες και κοιμήθηκες· δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα» και λίγο μετά «έως ότου έλθει εκείνος στον οποίο ανήκουν τα αποκείμενα, και αυτός είναι η προσδοκία των εθνών, και σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη», ο δε Ησαΐας «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει», ο δε Ιερεμίας «και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;», ο Μιχαίας «και εσύ Βηθλεέμ» και μετά από άλλα «από εσένα θα εξέλθει για εμένα ηγούμενος» και τα εξής, ο δε Μαλαχίας «ξαφνικά θα έλθει στον ναό ο Κύριος», ο δε Δαβίδ «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου» και τα εξής. Και υπάρχουν πολλά να πει κανείς, καθώς και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει «αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα». 〈Σχόλιο〉 〈κη'〉.

«όλα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Έπειτα μετά από αυτά προσθέτει: «και ο Λόγος έγινε σάρκα»· και δεν είπε «το πνεύμα έγινε σάρκα», ούτε είπε «ο Χριστός γεννήθηκε άνθρωπος». Διότι η Θεία Γραφή, διασφαλίζοντας τα πάντα, τον γνωρίζει ως Θεό και ως άνθρωπο· ως Θεό από Θεό που κατήλθε από τα άνω, και ως άνθρωπο που γεννήθηκε από τη Μαρία χωρίς σπέρμα ανδρός. Όποιος παρεκκλίνει από αυτές τις δύο αλήθειες, δεν βρίσκεται στην αλήθεια. 4. Προφασίζεται πάλι ο ταλαίπωρος Θεόδοτος λέγοντας «ότι και ο Ιερεμίας είπε γι' αυτόν ότι είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;» Και δεν γνωρίζει αυτός, που αποξένωσε τον εαυτό του από την αλήθεια, ότι, όπως είπα, κάθε λέξη έχει τη δική της ερμηνευτική δύναμη. Διότι ένας άνθρωπος οπωσδήποτε γνωρίζεται από πολλούς που τον ξέρουν· εννοώ από τον πατέρα και τη μητέρα, τους αδελφούς και τους συγγενείς, τους συγκατοίκους και τους γείτονες, τους συμπολίτες και τους υπηρέτες. Εδώ όμως η Γραφή, διηγούμενη το θαυμαστό γεγονός της όλης οικονομίας του, τον ονόμασε μεν άνθρωπο εξαιτίας της ένσαρκης παρουσίας του, ενώ με το «ποιος θα τον γνωρίσει» υπέδειξε την ακατάληπτη θεότητά του. Διότι, επειδή «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, και κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον αποκαλύψει», άρα κανείς δεν θα τον γνωρίσει, εάν ο ίδιος δεν του το αποκαλύψει.

Και πάλι: Άνθρωπος είναι, και ποιος θα τον γνωρίσει; Και πάλι: Μετά από αυτά εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Και ο Δαβίδ λέει: Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη. Και πάλι: Και άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και ο ίδιος ο Ύψιστος τη θεμελίωσε.

«Εγώ θα γίνω σε αυτόν Πατέρας, και αυτός θα γίνει σε εμένα Υιός, και το έλεός μου δεν θα το αποσύρω από αυτόν, όπως το απέσυρα από εκείνους που ήταν πριν από εσένα. Και θα τον εδραιώσω στον οίκο μου· και η βασιλεία του θα παραμείνει στον αιώνα· και ο θρόνος του θα είναι στερεωμένος στον αιώνα.» Ο Σολομών, «Και τώρα, Κύριε, Θεέ του Ισραήλ, ας επιβεβαιωθεί ο λόγος σου προς τον Δαβίδ τον πατέρα μου· εάν πράγματι ο Θεός θα κατοικήσει με τους ανθρώπους επάνω στη γη.» Ο Ιερεμίας, «Και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;» Ο Αμώς, «Επικαλέσου τον Θεό σου· ετοιμάσου, Ιερουσαλήμ, διότι εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή, και κτίζει το πνεύμα, και αποστέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό μου, που δημιουργεί την αυγή και την ομίχλη, και βαδίζει επάνω στα υψηλά της γης.» Ο Μιχαίας, «Ακούστε τον λόγο, όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη, και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν· και θα είναι ο Κύριος ανάμεσά μας ως μάρτυρας, ο Κύριος από τον άγιο ναό του, διότι, ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, θα καταβεί επάνω στα υψηλά της γης.» Ο Ιακώβ στις εντολές του, «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα και ηγέτης από τους μηρούς του, μέχρι να έλθει εκείνος για τον οποίο προορίζεται. Και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών.» Ο Βαλαάμ, «Θα ανατείλει άστρο από τον Ιακώβ, και άνθρωπος από τον Ισραήλ, και θα συντρίψει τους αρχηγούς του Μωάβ, και θα λεηλατήσει τους υιούς του Σηθ· και η Εδώμ θα γίνει κληρονομιά των εθνών.» Ο Δαβίδ όμως δεν τα κατόρθωσε αυτά.

Και είπε προς αυτές ο Κύριος: «Πιστέψτε, και θα δείτε τη δόξα του Θεού», διδάσκοντας ότι η πίστη είναι η αρχή των αγαθών έργων. Και βλέποντας αυτές να κλαίνε, καθώς και τους παρόντες Ιουδαίους, «συγκλονίστηκε στο πνεύμα του, και ταράχθηκε, και είπε: πού τον έχετε βάλει;» Τι σημαίνει το «συγκλονίστηκε στο πνεύμα του»; Δείξε υπομονή, αγαπητέ, και σε λίγο θα βρεις τη λύση του ζητουμένου. «Ταράχθηκε ο ίδιος», όχι όπως εμείς που ταρασσόμαστε από δειλία ή λύπη, αλλά αυτός «ταράχθηκε από μόνος του», και λέει: «Πού τον έχετε βάλει;» Άραγε αγνοούσε πού έχει ταφεί, αυτός που γνώριζε πότε είχε πεθάνει; Αλλά αναμειγνύει τα ανθρώπινα λόγια με τα θεία θαύματα, για να δείξει ότι ήταν και άνθρωπος, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης: «Και άνθρωπος είναι, και ποιος θα τον γνωρίσει;» Και αυτό το έθεσε πρώτο για να υποδηλώσει ότι είναι και κάτι άλλο, δηλαδή Θεός. «Πού τον έχετε βάλει;» Και η Μαρία λέει: «Έλα και δες, Κύριε. Και δάκρυσε ο Ιησούς». Αλλά ποια ανάγκη υπήρχε να δακρύσει για εκείνον που επρόκειτο να αναστήσει μετά από λίγο;

Τον ονομάζουν, λέει, και πολύκαρπο οι Φρύγες, διότι, λέει, «περισσότερα είναι τα τέκνα της ερήμου παρά αυτής που έχει τον άνδρα»· δηλαδή, λέει, τα αναγεννώμενα είναι αθάνατα και παραμένουν για πάντα και είναι πολλά, ακόμη κι αν τα γεννώμενα είναι λίγα· ενώ τα σαρκικά, λέει, είναι όλα φθαρτά, ακόμη κι αν αυτά που γεννιούνται είναι πάρα πολλά. Γι' αυτό τον λόγο, λέει, «έκλαιγε η Ραχήλ τα τέκνα της και δεν ήθελε, λέει, να παρηγορηθεί κλαίγοντας γι' αυτά»· διότι γνώριζε, λέει, «ότι δεν υπάρχουν». Θρηνεί δε και ο Ιερεμίας την κάτω Ιερουσαλήμ, όχι την πόλη στην Φοινίκη, λέει, αλλά την κάτω γένεση, την φθαρτή· διότι γνώρισε, λέει, και ο Ιερεμίας τον τέλειο άνθρωπο, αυτόν που αναγεννάται «εξ ύδατος και πνεύματος», όχι τον σαρκικό. Ο ίδιος ο Ιερεμίας λοιπόν έλεγε, λέει: «είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;». Έτσι, λέει, είναι πάρα πολύ βαθιά και δυσκατάληπτη η γνώση του τέλειου ανθρώπου. Διότι, λέει, «αρχή της τελείωσης είναι η γνώση του ανθρώπου, ενώ η γνώση του Θεού είναι η ολοκληρωμένη τελείωση».

Διότι αυτός είναι που παλαιά έπλασε τον Αδάμ από παρθένο γη, και από τον Αδάμ μόρφωσε γυναίκα χωρίς γυναίκα. Διότι, όπως ακριβώς ο Αδάμ χωρίς γυναίκα παρήγαγε γυναίκα, έτσι και σήμερα η Παρθένος χωρίς άνδρα γέννησε άνδρα. «Άνθρωπος είναι», λέγει, «και ποιος θα τον κατανοήσει;». Επειδή, δηλαδή, το γυναικείο φύλο χρωστούσε στους άνδρες τη χάρη, δεδομένου ότι ο Αδάμ χωρίς γυναίκα παρήγαγε γυναίκα, για τον λόγο αυτό σήμερα η Παρθένος γέννησε χωρίς άνδρα, εξοφλώντας προς τους άνδρες το χρέος εκ μέρους της Εύας. Διότι, για να μην υπερηφανευθεί ο Αδάμ επειδή παρήγαγε γυναίκα χωρίς γυναίκα, γι' αυτό και η Παρθένος γέννησε άνδρα χωρίς άνδρα, ώστε μέσω του κοινού θαύματος να αποδείξει την ισοτιμία της φύσεως. Διότι, όπως ακριβώς αφαίρεσε την πλευρά από τον Αδάμ και δεν τον ελάττωσε καθόλου, έτσι και μέσα στην Παρθένο έπλασε τον έμψυχο ναό και δεν κατέλυσε την παρθενία της. Ακέραιος έμεινε ο Αδάμ και μετά την αφαίρεση της πλευράς· άφθορη έμεινε και η Παρθένος μετά την έξοδο του βρέφους. Γι' αυτόν τον λόγο δεν κατασκεύασε για τον εαυτό του ναό από αλλού, ούτε έπλασε και ενδύθηκε άλλο σώμα, για να μη φανεί ότι ατιμάζει το φύραμα του Αδάμ.

Εάν δε είναι και Κύριος και Θεός και Υιός και βασιλιάς και Κύριος των δυνάμεων και αρχιερέας αιώνιος, όταν το θέλει «είναι και άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;». Το δε «και άνθρωπος» φανερώνει προφανώς ότι προϋπήρχε και ως Θεός. Και για να μη νομιστεί, σύμφωνα με τις δοξασίες των ανθρώπων, ότι κατήλθε στη γη αυτόματα και ως αγέννητο φάσμα ή πνεύμα, άκουσε γι' αυτόν ότι έγινε και παιδί: «Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», και: «Θα ήθελαν να είχαν κατακαεί από τη φωτιά· διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος, Θεός εξουσιαστής, άρχοντας της ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος».

Δεν θα φοβηθεί, διότι βρίσκεται μακριά από κάθε αναταραχή. Αυτό ο Χριστός το κατέστησε φανερό μέσω της προφητείας: Ποιος ήλπισε στον Κύριο και ντροπιάστηκε; Εάν λοιπόν η ελπίδα έχει τόση δύναμη, και μάλιστα χωρίς να απαιτεί κόπο, για ποιον λόγο δεν εναποθέτουμε πάντοτε τη σωτηρία μας σε Αυτόν, μέσω της ελπίδας προς τον οποίο σωθήκαμε; «Βαθιά είναι η καρδιά περισσότερο από όλα, και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει; Εγώ, ο Κύριος ο Θεός».

Αλλά αναμειγνύει τα ανθρώπινα λόγια με τα θεία θαύματα, για να δείξει ότι ήταν και άνθρωπος, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης: «Και άνθρωπος είναι, και ποιος θα τον γνωρίσει;». Αυτό δε το προέταξε για να υποδηλώσει ότι είναι και κάτι άλλο, το οποίο είναι Θεός. «Πού τον θέσατε;». Και η Μαρία λέει: «Έλα, Κύριε, και δες». Και δάκρυσε ο Ιησούς. Αλλά ποια ανάγκη υπήρχε να δακρύσει για εκείνον που έμελλε μετά από λίγο να αναστήσει; Όμως δάκρυσε ο Ιησούς, για να μας υποδείξει τη συμπάθεια και τη φιλανθρωπία προς τους ομοφύλους μας· δάκρυσε ο Ιησούς, για να διδάξει με το έργο μάλλον παρά με τον λόγο το να κλαίμε μαζί με αυτούς που κλαίνε· δάκρυσε ο Ιησούς· δάκρυσε, δεν πένθησε, αποφεύγοντας αφενός το εντελώς αδάκρυτο ως σκληρό και απάνθρωπο, και απορρίπτοντας αφετέρου το υπερβολικό πένθος ως αγενές και άνανδρο· και επιβάλλοντας μέτρο στη συμπάθεια, δάκρυσε. Έρχεται στο σπήλαιο και βλέπει έναν λίθο τοποθετημένο πάνω στο μνήμα. Προστάζει τους παριστάμενους Ιουδαίους να αποκυλίσουν τον λίθο από το στόμιο του σπηλαίου. Εκείνος που λέει: «Εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο βουνό τούτο, σήκω και ρίξου στη θάλασσα, και θα γίνει για εσάς»· πώς τώρα εσύ ο ίδιος αδυνατείς να αποκυλίσεις τον λίθο;

Γι' αυτό, αυτή λέει: «Ας με φιλήσει με τα φιλιά του στόματός του». Έχω μνηστευθεί τον ουράνιο Νυμφίο μέσω του νόμου και των προφητών. Εγώ, η Εκκλησία που προέρχομαι από τα έθνη και έχω μνηστευθεί, δεν θέλω πλέον να επικοινωνώ μέσω του Μωυσή, ή μέσω του Ησαΐα, ή μέσω του Ιερεμία και των υπολοίπων προφητών, αλλά ας έλθει ο ίδιος· θέλω να του μιλήσω στόμα με στόμα. Ας έλθει ο ίδιος, «Ας με φιλήσει με τα φιλιά του στόματός του». Ακούω τον Ιερεμία να λέει για αυτόν: «Η καρδιά του είναι βαθιά περισσότερο από όλων, και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;». Αυτόν ποθώ, αυτόν ικετεύω. «Ας με φιλήσει με τα φιλιά του στόματός του». Ακούω τον Αμώς να λέει: «Ιδού άνθρωπος στεκόμενος πάνω σε αδαμάντινο τείχος, και στο χέρι του κρατά αδάμαντα». Αυτόν αναζητώ, ας έλθει, «ας με φιλήσει με τα φιλιά του στόματός του». Και όπως η φίλανδρη γυναίκα, όταν απουσιάζει ο σύζυγός της, προβάλλοντας από τα παράθυρα ερευνά ολόγυρα για αυτόν, τον αναζητά παντού με το βλέμμα της, και στην ξηρά και στη θάλασσα· και αν δει πλοίο να έρχεται, εκεί φαντάζεται τον άνδρα της· και αν δει οδοιπόρους να έρχονται από μακριά, εκεί θεωρεί ότι βρίσκεται ο άνδρας της. Διότι πολλές φορές, αφού τους συναντήσει, τους ρωτά για τον άνδρα της: «Πείτε μου, πού τον αφήσατε, σε ποια πόλη ή χωριό; Τι έλεγε, ή τι έκανε, ή πότε έρχεται;»

Αυτό για τους ανθρώπους είναι απίστευτο και ανόητο και αδύνατο, το ότι δηλαδή ο Θεός έγινε ορατός και εμπτύσθηκε. Αυτά όμως για τους πιστούς είναι δύναμη Θεού, διότι όλα όσα θέλει, μπορεί να τα κάνει. Αυτό είναι το παράδοξο και απόρρητο μυστήριο. Διότι, αν γνώριζαν ότι ο Θεός και Κύριος της δόξης είναι ο Υιός της Παρθένου, δεν θα τον σταύρωναν. Έτσι και ο αόρατος γίνεται ορατός, και πάσχει ο απαθής, και παραμένει εξίσου απαθής. Διότι πάσχει κατά τη φύση της σάρκας και παραμένει απαθής κατά τη θεότητα· διότι το θείο είναι απαθές, έστω και αν έχει ενωθεί καθ' υπόστασιν με το πάσχον σώμα. Πρέπει λοιπόν να διατηρήσουμε τη Γραφή σύμφωνη, και ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας», και ότι είναι Υιός του Δαβίδ και Κύριος του Δαβίδ και Υιός του Αβραάμ, και ότι προσέλαβε σάρκα και έλαβε το σπέρμα του Αβραάμ και υπήρχε πριν από τον Αβραάμ, «και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;» και είναι άνδρας που έρχεται πίσω από τον Ιωάννη και υπήρχε πριν από τον Ιωάννη, και ότι ο άρτος της ζωής που κατεβαίνει από τον ουρανό είναι η σάρκα του, και ότι «κανείς δεν έχει αναβεί στον ουρανό παρά μόνο εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό», και ότι ο δεύτερος Αδάμ είναι Κύριος εξ ουρανού, και ότι ο Υιός του ανθρώπου, η φύση δηλαδή που άκουσε το «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», κάθεται στον θρόνο και λατρεύεται από όλη την κτίση και η Τριάδα δεν δέχθηκε καμία προσθήκη, και ότι είναι επικατάρατος καθένας που στηρίζει την ελπίδα του σε άνθρωπο.

Επειδή όμως προκείμενος σκοπός είναι να αποδείξουμε ότι εκείνα τα πονηρά δόγματα είναι εντελώς ξένα προς τον Επιφάνιο, ας εξετάσουμε με σαφήνεια τι είδους αντίληψη είχε ο ίδιος σχετικά με το Κυριακό σώμα, σταχυολογώντας λίγα από τα πολλά γνήσια και από όλους αναγνωρισμένα συγγράμματά του. Στο βιβλίο του, λοιπόν, που ονομάζεται «Αγκυρωτός», αναπτύσσει τα εξής: Θα πούμε ξανά πολλά σχετικά με το «Θεός μου και Θεός σας», έχοντας αναφέρει ότι εκείνος που διαθέτει νου μπορεί να κατανοήσει από την ίδια την αλληλουχία του κειμένου ότι ευλόγως έχει λεχθεί: «Διότι είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;» Σε αυτό το σημείο, η θεία Γραφή υποδηλώνει και τα δύο, τόσο το ορατό όσο και το αόρατο. Διότι, λόγω του ορατού, ευλόγως ειπώθηκε το «Θεός μου», ενώ λόγω του αόρατου ειπώθηκε το «Πατέρας μου», χωρίς να αμφισβητείται καμία από τις δύο διατυπώσεις αυτών των λόγων. Από αυτά προκύπτει ότι ο Επιφάνιος γνώριζε τη διπλότητα των φύσεων της μίας υπόστασης του Χριστού. Πώς, επομένως, συμφωνούν αυτά με εκείνους που κενολογούν ισχυριζόμενοι μόνο το ακατάληπτο στο πρόσωπο του Χριστού; Διότι, με τη χρήση του όρου «ορατό», εισάγεται το καταληπτό, όπως ακριβώς με το «αόρατο» εισάγεται το ακατάληπτο. Ώστε, όπως ισχύει το αντίθετο στη μία από τις συζυγίες, έτσι, κατά λογική ακολουθία, θα ισχύει και στην άλλη. Διότι αν το ακατάληπτο ακολουθεί το αόρατο, έπεται εξ ανάγκης ότι το καταληπτό ακολουθεί αναλογικά το ορατό. Αποδεικνύεται, λοιπόν, ότι ο Επιφάνιος δοξάζει το καταληπτό στον Χριστό μαζί με το ακατάληπτο.

Και μετά από λίγο πάλι λέει: Εκπληρώνεται δε στον Λόγο του Θεού και Υιό του Θεού με το να πει: Είναι άνθρωπος αληθινά. Αλλά ποιος θα τον γνωρίσει ότι είναι Θεός; Γι' αυτό μετέχει και ως άνθρωπος και ως Θεός, άγνωστος στους ανθρώπους λόγω του ακατάληπτου, άνθρωπος όμως που γεννήθηκε από τη Μαρία αληθινά χωρίς σπέρμα ανδρός. Σε αυτά, αφού προέταξε ότι ο Χριστός είναι άγνωστος λόγω του ακατάληπτου, με όσα προσθέτει στη συνέχεια υπονοεί ότι είναι γνωστός μέσω του καταληπτού που επινοείται μαζί· διότι αυτά σε τίποτα δεν θα διαφέρουν από το ορατό και το αόρατο, αλλά θα έχουν αναλογία. Διότι το να έχει ειπωθεί: άνθρωπος όμως από τη Μαρία αληθινά, αυτό ξέρει να το παριστάνει. Και αν αυτό είναι αληθές, και το ορατό και καταληπτό αποδεικνύεται, είναι ανάγκη κατά τούτο ακριβώς να είναι και περιγραπτός ο Χριστός· διότι ένα είδος περιγραφής είναι και η κατάληψη, όπως και προηγουμένως έχει δηλωθεί. Ώστε γνώριζε και ο Επιφάνιος ότι το σωματικό είδος του Χριστού είναι περιγραπτό· διότι έτσι μας διδάσκουν και να νοούμε και να συλλογιζόμαστε τα προκείμενα λόγια του. Λίγο αργότερα δε, με μακρύτερο λόγο προσθέτει ότι Και πείνασε και δίψασε, έχοντας τη χρειώδη συνήθεια της ενανθρωπήσεως στην οικονομία, και να φέρει λύπη και κάματο, και να δακρύζει, ώστε να υποδείξει την αληθινή σάρκα και να ελέγξει την πλάνη του Μανιχαίου, ότι δεν ντύθηκε το σώμα κατά φαντασία αλλά αληθινά.

Διότι και η σάρκα που προήλθε από εμάς, αφού ενώθηκε με τον Θεό Λόγο καθ' υπόστασιν, δεν μεταβλήθηκε στην ουσία του Λόγου, αν και έγινε σάρκα του Θεού. Ούτε ο Λόγος μεταβλήθηκε σε σάρκα, αν και οικειοποιήθηκε τη σάρκα κατά θείαν οικονομία. Αλλά λέγεται και είναι ένας Χριστός, διατηρούνται δε αμετάβλητα και αχώριστα και εκείνα από τα οποία και στα οποία νοείται ο Χριστός, όχι ο ένας και ο άλλος, μη γένοιτο, αλλά, όπως πολλές φορές έχει ειπωθεί, ένας και ο αυτός. Ο ίδιος γενεαλογείται και είναι αγενεαλόγητος, προφανώς το καθένα κατά διαφορετική φύση. Διότι και τα ιερά λόγια αναφέρουν: «Και άνθρωπος είναι, και ποιος θα τον γνωρίσει, και τη γενεά του ποιος θα την διηγηθεί;». Αλλά και πάλι αναφωνούν: «Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού υιού Δαβίδ».