Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 2:13

«Βαρύς ο λίθος», αλλά με τα πολλά χέρια μετακινείται και κρέμεται στον αέρα σαν φτερό. «Δυσβάστακτη η άμμος», αλλά βαστάζεται από τη θάλασσα πάνω σε σανίδα. «Η οργή δε του άφρονος», δηλαδή του εβραϊκού λαού. «Είναι βαρύτερη και από τα δύο», διότι ούτε με τη νουθεσία μαλακώνει, αλλά και βλέποντας θαύματα οργίζεται. «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα», προτιμώντας τον Βαραββά από τον Χριστό, τον φονιά αντί του ζωοποιού; «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα», προκρίνοντας τη βασιλεία του Καίσαρα από τη βασιλεία των ουρανών, την αμαρτία που είναι βαρύτερη από την άμμο της παραλίας αντί της δικαιοσύνης, τα πρόσκαιρα αντί των αιωνίων, τη φθορά αντί της αφθαρσίας; Εγκαταλείψατε τη ζώσα πηγή, της οποίας το νάμα ξεδίψασε τη Σαμαρείτιδα, και ανοίξατε «συντετριμμένους λάκκους». «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;» Γίνατε μαθητές του προδότη μαθητή και επιβουλευτήκατε τον Διδάσκαλο. «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;» Επιπλέον αυτών «ζητάτε και το ψεύδος», αποστρεφόμενοι την αλήθεια. Και πότε ζήτησαν το ψεύδος; Όταν έστησαν εξαγορασμένους ψευδομάρτυρες εναντίον του Κυρίου, όταν μίσθωσαν τους συκοφάντες.

Αλλά είναι άτοπο, θα πουν, να ρωτάει κανείς με αυτόν τον τρόπο για τον Πατέρα. Ας ακούσουν, λοιπόν, ότι είναι άτοπο να ρωτούν έτσι και για τον Λόγο Του. Επειδή, λοιπόν, μια τέτοια προσπάθεια συνιστά περιττή και υπερβολική μανία, ας μη ρωτά κανείς πλέον τέτοια πράγματα, αλλά ας μαθαίνει μόνο όσα βρίσκονται στις Γραφές. Διότι τα παραδείγματα που αναφέρονται σε αυτές σχετικά με το θέμα αυτό είναι επαρκή και ικανά. Ο Πατέρας, λοιπόν, ονομάζεται πηγή και φως· διότι λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού». Και πάλι στον Βαρούχ: «Τι συμβαίνει, Ισραήλ, και βρίσκεσαι στη χώρα των εχθρών; Εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και κατά τον Ιωάννη: «Ο Θεός μας είναι φως». Ονομάζεται επίσης και ο Υιός ποταμός σε σχέση με την πηγή· διότι «Ο ποταμός του Θεού γέμισε με νερά»· και σε σχέση με το φως ονομάζεται απαύγασμα, όπως λέει ο Παύλος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός απαύγασμά Του (διότι ειδικά γι' αυτά τα θέματα δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε πολλές φορές τα ίδια), είναι δυνατόν να βλέπουμε και μέσα στον Υιό το Πνεύμα, διά του οποίου φωτιζόμαστε· διότι λέει, «για να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή Του, έχοντας φωτισμένα τα μάτια της καρδιάς». Και καθώς εμείς φωτιζόμαστε από το Πνεύμα, ο Χριστός είναι Εκείνος που φωτίζει μέσω αυτού· διότι, λέει, «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Αλλά είναι παράλογο, θα πουν, να ρωτά κανείς με αυτόν τον τρόπο για τον Πατέρα. Ας ακούσουν λοιπόν ότι είναι παράλογο να ρωτά κανείς με τον ίδιο τρόπο και για τον Λόγο Του. Εφόσον, επομένως, μια τέτοια προσπάθεια είναι περιττή και μάλλον ένδειξη ακραίας μανίας, ας μην κάνει πλέον κανείς τέτοια ερωτήματα, αλλά ας μαθαίνει μόνο εκείνα που υπάρχουν στις Γραφές. Διότι είναι απόλυτα επαρκή τα παραδείγματα που περιέχονται σε αυτές σχετικά με αυτό το ζήτημα. Ο Πατέρας, λοιπόν, ονομάζεται πηγή και φως· διότι λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος». Και πάλι στον Βαρούχ: «Γιατί συμβαίνει, Ισραήλ, να βρίσκεσαι στη χώρα των εχθρών σου; Επειδή εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και σύμφωνα με τον Ιωάννη: «Ο Θεός μας είναι φως». Ο δε Υιός ονομάζεται ποταμός σε σχέση με την πηγή· διότι «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα»· και απαύγασμα σε σχέση με το φως, καθώς λέει ο Παύλος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός είναι το απαύγασμά Του (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε συχνά τα ίδια πράγματα κυρίως για αυτούς), είναι δυνατόν να διακρίνουμε και μέσα στον Υιό το Πνεύμα, μέσω του οποίου φωτιζόμαστε· διότι λέει: «για να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως στην επίγνωσή Του, έχοντας φωτισμένους τους οφθαλμούς της καρδιάς». Και ενώ εμείς φωτιζόμαστε από το Πνεύμα, ο Χριστός είναι Εκείνος που φωτίζει μέσω αυτού· διότι λέει: «Ήταν το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Εφόσον, λοιπόν, αυτά αποδεικνύονται κατ' αυτόν τον τρόπο, ποιος θα αποδεχθεί αυτούς που επικαλούνται τη σύνοδο του Αριμήνου ή άλλη σύνοδο πέραν εκείνης της Νικαίας; Ή ποιος δεν θα αποστρεφόταν όσους αθετούν τα δόγματα των Πατέρων και προκρίνουν τα νεότερα, τα οποία συντάχθηκαν στο Αρίμηνο με φιλονικία και βία; Ποιος δε θα ήθελε να συμπορευθεί με αυτούς τους ανθρώπους, οι οποίοι δεν αποδέχονται ούτε καν τα δικά τους; Διότι αυτοί στις δικές τους συνόδους, που είναι περίπου δέκα και πλέον, όπως προείπαμε, γράφοντας άλλοτε άλλα, είναι ολοφάνερο ότι γίνονται οι ίδιοι κατήγοροι της καθεμιάς από αυτές. Παθαίνουν δε κάτι παρόμοιο με αυτό που έπαθαν και οι τότε προδότες των Ιουδαίων· διότι όπως εκείνοι, αφού εγκατέλειψαν τη μόνη πηγή του ζώντος ύδατος, έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό —όπως είναι γραμμένο από τον προφήτη Ιερεμία— έτσι και τούτοι, πολεμώντας ενάντια στη μία και οικουμενική σύνοδο, έσκαψαν για τον εαυτό τους πολλές συνόδους. Και όλες είναι κενές, και αποδείχθηκαν σε αυτούς σαν δεμάτι που δεν έχει καμία ισχύ. Ας μην ανεχόμαστε, λοιπόν, όσους επικαλούνται τη σύνοδο του Αριμήνου ή οποιαδήποτε άλλη πέραν εκείνης που συγκλήθηκε στη Νίκαια. Διότι και αυτοί οι ίδιοι που επικαλούνται το Αρίμηνο φαίνεται να μη γνωρίζουν τα όσα διαπράχθηκαν εκεί· διαφορετικά θα σιωπούσαν.

Εφόσον, λοιπόν, αυτά αποδεικνύονται έτσι, ποιος θα αποδεχθεί αυτούς που επικαλούνται το Αρίμηνο ή οποιαδήποτε άλλη σύνοδο αντί της συνόδου της Νίκαιας; Ή ποιος δεν θα αποστρεφόταν όσους αθετούν τις αποφάσεις των Πατέρων και προκρίνουν τα νεότερα, τα οποία συντάχθηκαν στο Αρίμηνο με φιλονικία και βία; Και ποιος θα θελήσει να συνταχθεί με αυτούς τους ανθρώπους, οι οποίοι δεν αποδέχονται ούτε τα δικά τους; Διότι αυτοί, στις δέκα περίπου και πλέον δικές τους συνόδους, όπως προαναφέραμε, γράφοντας άλλοτε άλλα, είναι φανερό ότι γίνονται οι ίδιοι κατήγοροι της καθεμιάς. Παθαίνουν, μάλιστα, κάτι παρόμοιο με αυτό που έπαθαν και οι τότε προδότες των Ιουδαίων· διότι, όπως ακριβώς εκείνοι «εγκατέλειψαν τη μοναδική πηγή του ζωντανού νερού και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό» —και αυτό είναι γραμμένο στον προφήτη Ιερεμία—, έτσι και αυτοί, πολεμώντας την Οικουμενική Σύνοδο, «έσκαψαν» για τον εαυτό τους πολλές συνόδους. Και όλες τους αποδείχθηκαν κενές, σαν «δράγμα που δεν έχει ισχύ». Ας μην ανεχόμαστε, λοιπόν, αυτούς που επικαλούνται το Αρίμηνο ή άλλη σύνοδο αντί για εκείνη που συγκλήθηκε στη Νίκαια. Διότι και οι ίδιοι που επικαλούνται το Αρίμηνο φαίνεται να αγνοούν τα όσα διαπράχθηκαν σε αυτό· διαφορετικά θα σιωπούσαν.

Εάν ο Θεός είναι και ονομάζεται πηγή σοφίας και ζωής, όπως αφενός λέει μέσω του Ιερεμία: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος»· και πάλι: «Θρόνος δόξας υψωμένος, το αγίασμά μας, η υπομονή του Ισραήλ, Κύριε, όλοι όσοι σε εγκαταλείπουν ας ντροπιαστούν· όσοι αποστατούν ας γραφτούν πάνω στη γη, διότι εγκατέλειψαν τον Κύριο, την πηγή της ζωής»· και αφετέρου στον Βαρούχ είναι γραμμένο: «Εγκαταλείψατε την πηγή της σοφίας»· είναι επόμενο η ζωή και η σοφία ούτε να είναι ξένες προς την ουσία της πηγής, αλλά να είναι οικείες σε αυτήν, ούτε να είναι κάποτε ανύπαρκτες, αλλά να υπάρχουν πάντοτε. Και αυτά είναι ο Υιός, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», και, «Εγώ, η σοφία, κατεσκήνωσα μαζί με τη βουλή». Πώς, λοιπόν, δεν ασεβεί εκείνος που λέει: «Υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός»; Διότι είναι το ίδιο σαν να λέει: «Υπήρξε κάποτε καιρός που η πηγή ήταν ξηρή, χωρίς τη ζωή και τη σοφία». Μια τέτοια όμως δεν θα μπορούσε να είναι πηγή· διότι αυτό που δεν γεννά από τον εαυτό του δεν είναι πηγή. Και από πόση ατοπία είναι γεμάτο αυτό! Διότι, από τη μια, ο Θεός υπόσχεται σε όσους πράττουν το θέλημά του ότι θα γίνουν σαν πηγή από την οποία δεν εξέλιπε ποτέ το νερό, λέγοντας μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Και θα χορτάσεις, όπως ακριβώς επιθυμεί η ψυχή σου, και τα οστά σου θα παχύνουν, και θα είσαι σαν κήπος άφθονα ποτισμένος, και σαν πηγή από την οποία δεν εξέλιπε το νερό»· αυτοί, από την άλλη, τολμούν να δυσφημούν τον Θεό, ο οποίος ονομάζεται και είναι πηγή της σοφίας, θεωρώντας τον άγονο και ότι κάποτε στερήθηκε την ίδια του τη σοφία.

Εάν ο Θεός είναι και ονομάζεται πηγή σοφίας και ζωής, όπως λέει μέσω του Ιερεμία: «εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού», και πάλι: «θρόνος δόξας υψωμένος είναι το αγίασμά μας· η ελπίδα του Ισραήλ, Κύριε, όλοι όσοι σε εγκαταλείπουν ας καταντροπιαστούν· όσοι αποστατούν ας γραφτούν στο χώμα, διότι εγκατέλειψαν τον Κύριο, την πηγή της ζωής», ενώ στον Βαρούχ έχει γραφτεί: «εγκαταλείψατε την πηγή της σοφίας», τότε θα ήταν επόμενο η ζωή και η σοφία ούτε να είναι ξένες προς την ουσία της πηγής, αλλά γνήσια δικά της χαρακτηριστικά, ούτε να είναι κάποτε ανύπαρκτες, αλλά να υπάρχουν πάντοτε. Και αυτά είναι ο Υιός, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή» και «Εγώ, η σοφία, κατοίκησα μαζί με τη σύνεση». Πώς, λοιπόν, δεν ασεβεί εκείνος που λέει «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός»; Διότι είναι το ίδιο σαν να λέει «υπήρξε καιρός που η πηγή ήταν ξηρή, χωρίς τη ζωή και τη σοφία». Μια τέτοια όμως δεν θα μπορούσε να είναι πηγή· διότι εκείνο που δεν γεννά από τον εαυτό του δεν είναι πηγή. Και από πόσο παραλογισμό είναι γεμάτο αυτό! Διότι ο μεν Θεός υπόσχεται σε όσους πράττουν το θέλημά του ότι θα γίνουν σαν πηγή από την οποία δεν λείπει το νερό, λέγοντας μέσω του προφήτη Ησαΐα: «και θα χορτάσεις, όπως ακριβώς επιθυμεί η ψυχή σου, και τα οστά σου θα αναζωογονηθούν, και θα είσαι σαν πλούσια ποτισμένος κήπος και σαν πηγή που δεν της έλειψε το νερό»· αυτοί όμως τολμούν να δυσφημούν τον Θεό, ο οποίος ονομάζεται και είναι πηγή της σοφίας, παρουσιάζοντάς τον ως άγονο και ισχυριζόμενοι ότι στερήθηκε κάποτε τη δική του σοφία.

Βλέπεις ότι ο λόγος είναι περί της ενανθρωπήσεως. Εάν όμως θέλεις να ακούσεις περί της αδιαίρετης και μίας θεότητας, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Αυτός που είναι απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και πάλι λέει: «Ο Οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου.» Βλέπεις ότι τέτοια λόγια αναφέρονται στην ενανθρώπηση. Και ο ίδιος ο Κύριος με αυθεντική φωνή είπε: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και πάλι λέει στον Φίλιππο: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Και λέει μέσω του μεγάλου προφήτη: «Δείτε με, ότι εγώ είμαι, και δεν έχω αλλοιωθεί.» Και πάλι λέει: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα, και έχω έρθει.» Και μέσω του Ιερεμία λέει ο Πατέρας: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκεντρώσουν νερό.» Δεν υπήρξε χθες η πηγή, και σήμερα το ύδωρ· μη γένοιτο! Πάντοτε πηγή, πάντοτε ύδωρ.

Το δε «Αφφώ» ερμηνεύεται και τα δύο, δηλαδή το Πνεύμα το διπλό. Πού λοιπόν αναφέρεται ο Θεός ως «άμφω», αντί του: το Πνεύμα το διπλό; Και πάλι λέγει ο Σωτήρας: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, καθώς είπε η Γραφή, ποταμοί ζώντος ύδατος θα ρεύσουν από την κοιλία του». Ερμηνεύοντας δε ο ευαγγελιστής τι σημαίνει το «ζώντος ύδατος», είπε: «Αυτό το έλεγε για το Άγιο Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Εάν λοιπόν το ζων ύδωρ είναι το Άγιο Πνεύμα, άρα το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· διότι λέγει ο προφήτης: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό». Και ο Δαβίδ: «Διότι κοντά σου βρίσκεται η πηγή της ζωής, μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Βλέπεις ότι ο Πατέρας ονομάστηκε πηγή, ομοίως και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα, όχι επειδή είναι τρεις θεοί· διότι ένας είναι ο Θεός, και ένας ο νόμος, ένας ο νομοθέτης, και ένας ο Κύριος. Διότι ένας Θεός κηρύσσεται σε τρία πρόσωπα. Και πώς, θα πει κάποιος, είναι δυνατόν να ονομάζεται Θεός ο Πατέρας, και Θεός ο Υιός, και Θεός το Άγιο Πνεύμα, και να μην είναι τρεις θεοί;

Διότι είναι γραμμένο: «Δύο πονηρά πράγματα έκανε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό», και ο απόστολος λέει: «Εκείνος που σας χορηγεί το Πνεύμα και ενεργεί μέσα σας δυνάμεις». Το ότι, δε, το ζωντανό νερό είναι το Πνεύμα, το δίδαξε ο Χριστός λέγοντας: «Εκείνος που πίνει από το νερό που εγώ θα του δώσω, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του», και προσθέτει ο ευαγγελιστής λέγοντας: «Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Από πού προέρχεται, λοιπόν, αυτό το νερό; Είναι προφανές, από την πηγή που λέει: «Εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού».

Απολλ. Ένας άνθρωπος που έχει συζευχθεί με τον Θεό, είναι διαφορετικός από τον Θεό ως προς τις ζωτικές κινήσεις, τις λογικές και τις παθητικές· και όταν πάσχει, πάσχει ως διαφορετικός, και όταν προσκυνείται, προσκυνείται ως διαφορετικός. Η σάρκα όμως του Θεού είναι όργανο ζωής που προσαρμόζεται στα πάθη σύμφωνα με τις θείες βουλές, και δεν υπάρχουν αυτόνομοι λόγοι ούτε πράξεις της σάρκας, αν και υποβάλλεται στα πάθη· σύμφωνα με ό,τι προσιδιάζει στη σάρκα, υπερισχύει των παθών, διότι είναι σάρκα του Θεού, ώστε να καταστεί η απαρχή της απαθείας για τα σώματα που, αν και δεν είναι όμοια, μετέχουν στην ίδια ζωή· και προσκυνείται ως σάρκα του Θεού, εφόσον Θεός είναι Αυτός που προσκυνείται κατ' αυτόν τον τρόπο· και μας παρέχει συνάφεια με Εκείνον, του οποίου είναι το σώμα· και προσκυνείται, όχι ως κτίσμα, διότι κανένα κτίσμα δεν αποτελεί μέρος του Θεού. Εκείνοι λοιπόν που πίστεψαν ότι ο Θεός έλαβε σάρκα, και τυγχάνουν των ευεργεσιών και δεν μεταπίπτουν σε κάποιον άλλον· τα αντίθετα παθαίνουν όσοι λέγουν ότι ένας άνθρωπος έχει συζευχθεί με τον Θεό. Ορθ. Απομακρύνθηκες από τη θεόπνευστη Γραφή, και εξαιτίας αυτού εξέπεσες από τη χάρη, εφόσον η Γραφή λέει «Έλαβε» και «Εγένετο»· την έννοια της σύζευξης την έσκαψες για τον εαυτό σου σαν συντριμμένο λάκκο, που δεν μπορεί να συγκρατήσει νερό.

Δεδομένων λοιπόν αυτών, ας εξετάσει όποιος από αυτούς το επιθυμεί και ας βρεθεί κάποιος να τους ελέγξει, εάν είναι θεμιτό να λέγεται ότι το γέννημα που προέρχεται από τον Θεό και είναι δικό Του προήλθε από την ανυπαρξία, ή αν είναι λογικό έστω και να περάσει από τη σκέψη κάποιου ότι αυτό που προέρχεται από τον Θεό προστέθηκε σε Αυτόν εκ των υστέρων, ώστε να τολμήσει κανείς να πει ότι δεν υπάρχει πάντοτε ο Υιός. Διότι και στο σημείο αυτό πάλι η γέννηση του Υιού έχει ξεπεράσει και έχει υπερβεί τις ανθρώπινες έννοιες. Επειδή εμείς μεν γινόμαστε πατέρες των δικών μας τέκνων μέσα στον χρόνο, διότι και εμείς οι ίδιοι, ενώ δεν υπήρχαμε προηγουμένως, ήρθαμε στην ύπαρξη αργότερα· ο Θεός όμως, επειδή υπάρχει πάντοτε, είναι πάντοτε Πατέρας του Υιού. Και η μεν δική τους γέννηση αντλεί την απόδειξή της από εκείνα που υπάρχουν κατά όμοιο τρόπο. Επειδή όμως «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός θελήσει να τον αποκαλύψει», για τον λόγο αυτό οι άγιοι, στους οποίους ο Υιός έκανε την αποκάλυψη, μας έχουν δώσει κάποια εικόνα από τα ορατά πράγματα, λέγοντας: «Ο οποίος, επειδή είναι το απαύγασμα της δόξας και ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και πάλι: «Διότι κοντά Σου υπάρχει πηγή ζωής, μέσα στο φως Σου θα δούμε φως»· όπως και όταν ο Λόγος, μεμφόμενος τον Ισραήλ, λέει: «Εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και αυτή είναι η πηγή που λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού». Και το παράδειγμα είναι μεν μικρό και λίαν αμυδρό σε σχέση με το επιζητούμενο, όμως είναι δυνατόν μέσω αυτού να κατανοήσουμε πράγματα πέρα από την ανθρώπινη φύση και να μη νομίζουμε ότι η δική μας γέννηση είναι όμοια με τη γέννηση του Υιού.

Πλην όμως, η συνήθης πονηρία τους είναι πρώτα καταστροφική για αυτούς που την έχουν· διότι το έσχατο όριο της πονηρίας βρίσκεται σε ασυμφωνία και με τον ίδιο του τον εαυτό. —Εγκαταλείψατε τον Κύριο και παροργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ. Ποια μεγαλύτερη απόδειξη κακίας υπάρχει από την εγκατάλειψη του αγαθού; Και ποια υπερβολή της πονηρίας από το να παροργίζει κανείς τον αγαθό και πράο; Για το ίδιο δε κατηγορούνται και από τον Ιερεμία: Διότι εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος. Και ανάλογα με το μέγεθος της εγκατάλειψης, ο καθένας θησαυρίζει για τον εαυτό του το μέτρο της οργής κατά την ανταπόδοση.

Ακολούθως δε, σύμφωνα με την αίνεση του Κυρίου, αντλεί ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου εκείνος που Τον προσκυνά ορθά. Εάν εγκαλείται ο λαός που έπεσε στην ειδωλολατρία (με το λόγιο «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος»), είναι προφανές ότι εκείνος που πιστεύει στον Θεό και εξαιτίας της πίστεώς του σε Αυτόν ποτίζει την ψυχή του με τα σωτήρια δόγματα, αυτός αντλεί ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του Σωτηρίου. Την δε ευφροσύνη, το πόσο μεγάλη γεννάται σε εκείνους που αξιώνονται να αντλούν από εκεί, θα την κατανοήσεις από την εικόνα που έχει χρησιμοποιηθεί από τον Δαβίδ, δηλαδή ότι «Εδίψησε η ψυχή μου για τον Θεό, τον ισχυρό, τον ζώντα».

Και στους Ψαλμούς αναφέρεται: Συγκαταλέχθηκα με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο. Και στον Ιερεμία λέει: Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό. Αλλά και στον Δανιήλ περιγράφεται λάκκος λεόντων, στον οποίο ρίπτεται ο Δανιήλ. Φρέαρ, αντίθετα, σκάβει ο Αβραάμ· καθώς και οι υπηρέτες του Ισαάκ· και ο Μωυσής, όταν αναχώρησε, αναπαυόταν σε ένα φρέαρ. Και λαμβάνουμε εντολή από τον Σολομώντα να πίνουμε νερό από τα δικά μας αγγεία και από την πηγή των δικών μας φρεάτων. Και ο Σωτήρας, δίπλα στο φρέαρ, διαλέγεται με τη Σαμαρείτιδα περί θείων μυστηρίων.

Δεν πρέπει, συνεπώς, να κατασκευάσουμε λάκκο, για να μην πέσουμε μέσα στο όρυγμα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί εδώ, ούτε να ακούσουμε τα όσα έχουν αναγραφεί στον Ιερεμία προς ονειδισμό των αμαρτανόντων, όταν ο Θεός λέει για αυτούς εκείνα που και προ ολίγου παραθέσαμε: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν ύδωρ».

Διότι, με το να ομιλούμε περί των θείων δογμάτων και να τα ακούμε συχνότερα, αποκτούμε μία δυσαπόβλητη έξη των πνευματικών θεωρημάτων. Και τα καθ' ημάς, λοιπόν, έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο. Εσείς όμως, ω θείες και προσφιλέστατες σε εμένα κεφαλές, να φυλάγεστε από τους ποιμένες των Φιλισταίων, μήπως κάποιος κρυφά φράξει τα πηγάδια σας και θολώσει την καθαρότητα της γνώσεως περί της πίστεως. Διότι αυτό αποτελεί πάντοτε μέλημά τους, να μη διδάσκουν τις πιο άδολες ψυχές από τις θείες Γραφές, αλλά μέσα από την έξωθεν σοφία να παραποιούν την αλήθεια. Διότι εκείνος που παρεισάγει στην πίστη μας το «αγέννητο» και το «γεννητό» και δογματίζει ότι Εκείνος που υπάρχει πάντοτε «κάποτε δεν υπήρχε», και ότι Εκείνος που είναι εκ φύσεως και πάντοτε Πατέρας έγινε Πατέρας στην πορεία, και ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι αιώνιο, δεν είναι άραγε ένας φανερός Φιλισταίος, που φθονεί τα πρόβατα του Πατριάρχη μας, για να μην πίνουν από το καθαρό ύδωρ που αναβλύζει σε ζωή αιώνια, αλλά να επισύρουν στους εαυτούς τους το λόγιο του προφήτη: «Εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, με εγκατέλειψαν και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν ύδωρ», ενώ πρέπει να ομολογούμε Θεό τον Πατέρα, Θεό τον Υιό, Θεό το Πνεύμα το Άγιο, όπως ακριβώς δίδαξαν οι θείοι λόγοι και εκείνοι που τους κατανόησαν υψηλότερα; Προς εκείνους δε που μας συκοφαντούν για τριθεΐα, ας λεχθεί τούτο: ότι εμείς ομολογούμε έναν Θεό, όχι ως προς τον αριθμό, αλλά ως προς τη φύση.

Εξεπλάγη ο ουρανός γι' αυτό και έφριξε η γη σε υπερβολικό βαθμό. Λέει εξάλλου και τώρα ο Κύριος ότι: «Δύο πονηρά πράγματα έπραξε η παρθένος· εμένα εγκατέλειψε, τον αληθινό και άγιο νυμφίο των αγίων ψυχών, και δραπέτευσε προς τον ασεβή και παράνομο φθορέα τόσο της ψυχής όσο και του σώματος. Απομακρύνθηκε από τον Θεό τον σωτήρα της και παρέδωσε τα μέλη της δούλα στην ακαθαρσία και στην ανομία. Εμένα με λησμόνησε και πορεύθηκε πίσω από τον εραστή της». Θα τον συνέφερε περισσότερο εάν του κρεμούσαν μια μυλόπετρα γύρω από τον λαιμό του και τον έριχναν στη θάλασσα, παρά το ότι σκανδάλισε την παρθένο του Κυρίου. Ποιος αυθάδης δούλος κατελήφθη από τέτοια μανία, ώστε να ρίξει τον εαυτό του στη δεσποτική κοίτη;

Διότι, θα μπορούσε να πει κάποιος, αυτό που ενδέχεται να υποστεί κάτι, ακόμη και αν δεν το έχει υποστεί μέχρι τώρα, όπως καθετί νομίζω που φαίνεται να έχει προστεθεί απ' έξω ή είναι πραγματικά επίκτητο, δεν είναι απαλλαγμένο από την υποψία της απομάκρυνσης, αλλά βρίσκεται υπό τον φόβο της απώλειας. Επειδή δεν έχει στηριχθεί στους νόμους της φύσεως, ούτε έχει ακλόνητη τη βάση του εκείνο που έχει επιβληθεί σε όσους το δέχτηκαν μία φορά ως συμβεβηκός και σαν ένα είδος βαφής. Β. Είναι βέβαιο, λοιπόν, ότι το Πνεύμα είναι ζωή, και μάλιστα εκ φύσεως και όχι κατά μέθεξη. Α. Απολύτως, φίλε μου, και αυτό θα το κατανοήσεις καλά και μέσα από άλλους συλλογισμούς. Διότι θα μπορούσε κανείς να ακούσει τον Θεό να λέει και σχεδόν να απαγγέλλει κατηγορία λιποταξίας σε όσους λάτρευσαν την κτίση: «Έκθαμβος έμεινε ο ουρανός για αυτό, και έφριξε πάρα πολύ, λέει ο Κύριος, διότι δύο πονηρά πράγματα έπραξε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό». Και θα βρούμε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό να απευθύνεται στους Ιουδαίους: «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πίνει».

Διότι τι είναι ίσο, και τι δεν είναι κατώτερο από τον Υιό του Θεού και βασιλέα; <Αποκρίθηκαν οι αρχιερείς: Δεν έχουμε βασιλιά παρά μόνο τον Καίσαρα.> Με αυτά τα λόγια ο αγαπημένος Ισραήλ αποσκίρτησε, και ολοφάνερα εγκαταλείπει τη φιλία του με τον Θεό, και σύμφωνα με τα λόγια του Μωυσή εγκατέλειψε τον Θεό που τον γέννησε, «και δεν θυμήθηκε τον Κύριο, τον βοηθό του». Διότι παρατήρησε πώς «πήρε όψη πόρνης» σύμφωνα με το γεγραμμένο, «συμπεριφέρθηκε με αναισχυντία προς όλους», αποποιήθηκε το ίδιο του το καύχημα και αρνήθηκε τον δικό του Δεσπότη. Για αυτά ακριβώς τα πράγματα τον κατηγορούσε παλαιά ο Θεός διά της φωνής του Ιερεμία λέγοντας: «Πηγαίνετε στα νησιά των Χεττιείμ, και στείλτε στην Κηδάρ, και μάθετε αν αλλάζουν τα έθνη τους θεούς τους, και μάλιστα ενώ αυτοί δεν είναι θεοί· ο λαός μου όμως αντάλλαξε τη δόξα του», και πάλι «Εξεπλάγη ο ουρανός για αυτό και έφριξε πάρα πολύ, λέγει ο Κύριος, διότι δύο πονηρά πράγματα έπραξε ο λαός μου· εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ύδατος της ζωής, και έσκαψαν για τον εαυτό τους ραγισμένες δεξαμενές, οι οποίες δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό.» Διότι, ενώ τα άλλα έθνη σε όλη την οικουμένη είναι σφιχτά προσκολλημένα στη δική τους πλάνη, και αγαπούν σταθερά εκείνους που νόμισαν ότι είναι θεοί, και δεν έχουν διάνοια που εύκολα ρέπει προς την αποστασία, ούτε βέβαια μεταβαίνουν εύκολα σε άλλες λατρείες, ο Ισραήλ αποσκίρτησε, υποτάσσοντας τον εαυτό του στην εξουσία του Καίσαρα, και απεκδύθηκε τη βασιλεία του Θεού.

Διότι, εάν ένας άνθρωπος αγόραζε ένα βόδι, οπωσδήποτε θα το θεωρούσε εξαιρετικά χρήσιμο για τα γεωργικά έργα, είτε για να οργώνει τη γη, αν το επιθυμούσε, είτε για να αλωνίζει στο αλώνι και να διαχωρίζει το άχυρο από το σιτάρι. Εάν πάλι κάποιος αγόραζε ένα γαϊδούρι, και αυτό με τα φυσικά του ένστικτα καλείται σε υπακοή, και προσφέρει την υποταγή του ως μια μορφή ανταπόδοσης για την τροφή που του βάζουν στη φάτνη. Διότι σηκώνει βάρη πρόθυμα και μοιράζεται τον κόπο του κυρίου του. Αλλά αυτά βέβαια συμβαίνουν στα ζώα. Ο σοφός όμως Ισραήλ, ενώ διαπαιδαγωγούνταν από τον νόμο στο να γνωρίζει τι τον ωφελεί, και ενώ είχε διδαχθεί πλήρως τη δόξα του Θεού μέσω πολλών και αξιοθαύμαστων σημείων, κατατάσσεται πίσω από το γαϊδούρι και το βόδι, και υστερώντας από την υπακοή των άλογων ζώων, αγνόησε τον Δεσπότη. Πολύ εύστοχα, λοιπόν, λέει: «δεν με γνώρισε, δεν κατανόησε». Διότι, αν και είχε διδαχθεί, όπως ανέφερα, τη δόξα του Θεού, εξαιτίας του ότι παρεξέκλινε υπερβολικά σε αχαλίνωτη εκτροπή, εξισώθηκε με αυτόν που βρισκόταν σε πλήρη άγνοια. Διότι, αν αυτό δεν ήταν αληθινό, δεν θα έλεγε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου» και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Γι' αυτό «έκπληκτος έμεινε», λέει, «ο ουρανός για αυτό το γεγονός, και έφριξε σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό, λέει ο Κύριος. Διότι δύο κακά έπραξε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους ραγισμένες δεξαμενές, οι οποίες δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό».

Διότι όλα αυτά ακολούθησαν την προφητεία: «Καθαίρεσε δυνάστες από θρόνους και ύψωσε ταπεινούς». Μεγαλοφρονούσαν οι διασκορπισμένοι δαίμονες και ο διάβολος, οι σοφοί των Ελλήνων (όπως προείπα), οι Φαρισαίοι και οι Γραμματείς· αλλά αυτούς τους καθαίρεσε, και ύψωσε εκείνους που ταπείνωσαν τους εαυτούς τους κάτω από το πανίσχυρο χέρι του, δίνοντάς τους εξουσία να πατούν πάνω σε φίδια και σκορπιούς, και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, καθιστώντας δε άπρακτες τις εναντίον μας βουλές εκείνων που είναι υπερήφανοι στη διάνοια. Κάποτε και οι Ιουδαίοι υπερηφανεύονταν για τη δύναμή τους· αλλά καθαιρέθηκαν εξαιτίας της απιστίας τους. Ενώ οι προερχόμενοι από τα έθνη, αν και άσημοι και ευτελείς, υψώθηκαν μέσω της πίστεως. «Πεινασμένους χόρτασε με αγαθά, και πλουσίους εξαπέστειλε κενούς». Ως πεινασμένους εννοεί το γένος των ανθρώπων· διότι λιμοκτονούσαν όλοι, εκτός μόνο από τους Ιουδαίους· ενώ αυτοί πλούτιζαν με τη νομοθεσία και με τη διδασκαλία των αγίων προφητών· διότι δική τους ήταν η νομοθεσία, η υιοθεσία, η λατρεία και οι επαγγελίες. Αλλά αυτοί, επειδή παραχόρτασαν και υπερηφανεύθηκαν πάρα πολύ για το αξίωμά τους, επειδή δεν προσήλθαν με ταπείνωση στον Ενανθρωπήσαντα, εξαποστάλθηκαν κενοί, χωρίς να φέρουν μαζί τους τίποτα: ούτε πίστη, ούτε γνώση, ούτε ελπίδα αγαθών. Διότι εξέπεσαν και από την επίγεια Ιερουσαλήμ, και αποξενώθηκαν από τη μέλλουσα ζωή και δόξα, επειδή δεν δέχθηκαν τον αρχηγό της ζωής, αλλά αντίθετα σταύρωσαν τον Κύριο της δόξης, και εγκατέλειψαν την πηγή του ζώντος ύδατος, και εξουθένωσαν τον άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό. Για τον λόγο αυτόν, ήλθε σε αυτούς λιμός, ο πιο φοβερός από όλους, και δίψα πιο πικρή από κάθε άλλη δίψα· διότι δεν ήταν λιμός υλικού άρτου ούτε δίψα νερού, αλλά λιμός της ακοής του λόγου του Κυρίου. Οι προερχόμενοι, όμως, από τα έθνη, που πεινούσαν και διψούσαν και έλιωνε η ψυχή τους μέσα στα δεινά, επειδή δέχθηκαν τον Κύριο, γέμισαν από τα πνευματικά αγαθά· διότι μεταφέρθηκαν σε αυτούς τα καλά των Ιουδαίων. «Βοήθησε τον Ισραήλ, τον δούλο του, για να θυμηθεί το έλεός του». Βοήθησε τον Ισραήλ, όχι τον κατά σάρκα, αυτόν που καυχιέται μόνο για το ψιλό όνομα, αλλά τον κατά πνεύμα, αυτόν που έχει διατηρήσει τη δύναμη της προσηγορίας του, δηλαδή εκείνους που αποβλέπουν σε Αυτόν, πιστεύουν και υιοθετούνται μέσω του ίδιου του Υιού, όπως ακριβώς ήταν ο λόγος και η υπόσχεση προς τους παλαιούς προφήτες και πατριάρχες. Μπορεί, ωστόσο, αυτό να αρμόζει και στον κατά σάρκα Ισραήλ· διότι πολλές μυριάδες από αυτούς πίστεψαν.»

Και ποια ακριβώς είναι αυτά, μας το υπέδειξε σαφέστερα μέσω της φωνής του Ιερεμία λέγοντας: «Εξεπλάγη ο ουρανός για αυτό, και έφριξε πάρα πολύ, λέει ο Κύριος, διότι δύο πονηρά έπραξε ο λαός μου: εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό.» «Ο Εφραΐμ είναι δαμάλι μαθημένο να αγαπά τη νίκη, εγώ όμως θα επιτεθώ στην ομορφιά του τραχήλου του· θα επιβώ στον Εφραΐμ, και θα παρασιωπήσω τον Ιούδα.» Παρομοιάζει τον Εφραΐμ με μοσχάρι, σκληρό και πολύ αλαζονικό, που δεν γνωρίζει πώς να ανακόψει την ορμή του, προς οτιδήποτε τυχόν την κατευθύνει, που δηλαδή δεν ανέχεται να τιθασεύεται, αλλά μάλλον ζητά πάντοτε να νικά και να ορμά προς ό,τι του αρέσει με ορμές αχαλίνωτες. Αλλά, παρόλο που είναι τέτοιος, λέει, θα υποχωρήσει έστω και παρά τη θέλησή του. Διότι θα δαμαστεί από τις επιθέσεις των συμφορών, καθώς ο Θεός θα τον βάλει στον ζυγό, σχεδόν ενεργώντας ο ίδιος γι' αυτό και παραλύοντας την ομορφιά του τραχήλου του, δηλαδή το κατεξοχήν απείθαρχο μέρος μέσα στον Ισραήλ. Αυτό δε ήταν η βασιλεία τους, η οποία εξωθούσε σε αποστασία τους υποταγμένους λαούς. Επομένως, θα καταρριφθεί, καθώς ο Θεός θα τον καταβαρύνει. Διότι αυτό νομίζω ότι σημαίνει το «θα επιβώ στον Εφραΐμ».

Όταν σταυρώθηκε ο Χριστός και έδυσε για τους Ιουδαίους, ταυτόχρονα με τον υλικό ήλιο και το αισθητό φως, έδυσε και η νοητή αυγή και ο φωτισμός του Πνεύματος. Διότι στερήθηκαν τον θείο λόγο και την άνωθεν παρηγοριά. Εξέλιπαν ανάμεσά τους οι παρθένες μαζί με τους νεανίσκους, δηλαδή οι καλές και ευδόκιμες ψυχές, των οποίων η μεν αγνότητα συμβολίζεται με την παρθένο, ενώ η ευρωστία και η μέγιστη ανδρεία με τον νεανίσκο. Διότι ποιος είναι άγιος ανάμεσά τους, εφόσον ο νόμος δεν μπορεί να προσφέρει την τελείωση σε τίποτα, ούτε καν τους επαρκεί για την επίτευξη της δικαιοσύνης; Και σε ποιον από αυτούς θα μπορούσε να βρεθεί πνευματική ευρωστία και ισχυρός νους, όταν δεν έχουν γνωρίσει τα λαμπρά κατορθώματα της ευαγγελικής πολιτείας; Ή μήπως δεν είναι όλοι τους νωθροί, βυθισμένοι στις αμαρτίες και παραλυμένοι στον νου; Επομένως, πώς μπορεί αυτό να είναι αμφίβολο; Εξέλιπαν λοιπόν μέσα στη δίψα, και δεν ειπώθηκε σε αυτούς το «Αντλήστε νερό με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου». Απεναντίας μάλιστα, «έδωσε εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή πάνω τους», επειδή δεν υπάκουσαν στον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος αναφωνούσε και έλεγε «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πιει». Αλλά τον εγκατέλειψαν, αν και είναι «πηγή ζωής, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό».

Διότι αυτό το πράγμα είναι πράγματι βόθρος, στον οποίο αν κάποιος τυχόν γλιστρήσει, θα στερηθεί τη ζωή του μέλλοντος αιώνος. Το ότι δε ο Χριστός άδειασε τον Άδη με τον θάνατό Του και άνοιξε τις κάτω πύλες στα πνεύματα που ήταν στη φυλακή, είναι σε όλους νομίζω σαφές. Και είπε κάπου ο Θεός των όλων δια της φωνής του Ιερεμία για τους Ισραηλίτες, οι οποίοι Τον εγκατέλειψαν και στράφηκαν με ανοησία στην ειδωλομανή απάτη: «Εξεπλάγη ο ουρανός γι' αυτό και έφριξε πάρα πολύ, λέγει ο Κύριος· διότι δύο πονηρά πράγματα έκανε ο λαός μου, εγκατέλειψαν εμένα την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό.» Διότι όπως ακριβώς η ορθή και απλανής γνώση περί του Θεού είναι ζωοποιός και πηγή ζωής, έτσι άνυδροι και σαν συντετριμμένοι λάκκοι θα μπορούσαν να νοηθούν τα αθύρματα της ειδωλολατρίας και η σχετική με αυτήν πλάνη. Έπειτα συνομιλεί με αυτούς τους δεσμίους και τους παρακινεί σε αγαθές ελπίδες λέγοντας: «Θα καθίσετε σε οχύρωμα εσείς οι δέσμιοι της συναγωγής». Και οχύρωμα μεν, όπως νομίζω, αποκαλεί την Εκκλησία, ως περιτειχισμένη εν Χριστώ και έχουσα ακλόνητη σταθερότητα· και το ότι θα καθίσουν υποδηλώνει την εδραίωσή τους στην πίστη. Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό: «Επειδή εσύ κάθεσαι στον αιώνα», δηλαδή, επειδή έχεις φύση εδραιωμένη και ακατάσειστη.

Επειδή λοιπόν ήταν επόμενο, έχοντας πια χάσει την ελπίδα για κάτι καλύτερο, να μην αποδεχτούν τα λόγια του Μωυσή, ο Θεός των όλων διέταξε να γίνουν θαύματα. Διότι το θαύμα πάντοτε προσελκύει με κάποιον τρόπο προς την πίστη και είναι απόλυτα ικανό να επαναφέρει στην ελπίδα για τα αγαθά ακόμη και τον νου που έχει περιπέσει βαθιά στην ακηδία. Αφού δε πρόσταξε να δείξει δύο σημεία, πρόσθεσε λέγοντας: «Εάν όμως δεν σε πιστέψουν και δεν υπακούσουν στη φωνή του πρώτου σημείου, θα σε πιστέψουν από τη φωνή του δεύτερου σημείου. Και εάν δεν σε πιστέψουν ούτε σε αυτά τα δύο σημεία και δεν εισακούσουν τη φωνή σου, θα πάρεις από το νερό του ποταμού και θα το χύσεις στην ξηρά. Και το νερό που θα πάρεις από τον ποταμό, θα γίνει αίμα πάνω στην ξηρά.» 5. Διότι η φύση του Θεού και Πατρός και του Υιού παρομοιάζεται με πηγή, ενώ ως ποταμός και νερό χαρακτηρίζεται πότε ο Πατέρας, πότε πάλι ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα. Επειδή, μέσω της φωνής του Ιερεμία, ο Θεός και Πατέρας λέει για τον εαυτό του: «Ο ουρανός εξεπλάγη γι' αυτό και έφριξε πάρα πολύ, λέει ο Κύριος, διότι ο λαός μου έπραξε δύο κακά: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους ραγισμένες δεξαμενές, οι οποίες δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό.»

Διότι τα μεν έθνη, αν και λάτρευαν την κτίση παρά τον Κτίστη και Ποιητή, και είχαν εκτραπεί σε πολυθεϊστική πλάνη, με την αφοσίωσή τους σε αυτήν τιμούσαν τα στίφη των δαιμόνων. Ο δε εξ αρχής και εκ πατέρων άγιος Ισραήλ θεωρούσε εντελώς ασήμαντη την αποστασία. Γι' αυτό ο Θεός μέσω άγιας φωνής τούς λέει: «Πηγαίνετε στα νησιά των Χετιείμ και δείτε, και στείλτε στην Κηδάρ και σκεφτείτε πολύ καλά, και δείτε αν έχουν γίνει τέτοια πράγματα, αν τα έθνη θα αλλάξουν τους θεούς τους, παρόλο που αυτοί δεν είναι θεοί. Ο δικός μου λαός όμως αντάλλαξε τη δόξα του με κάτι από το οποίο δεν θα ωφεληθούν. Εξέστη ο ουρανός γι' αυτό, και έφριξε η γη σε υπερβολικό βαθμό, λέει ο Κύριος· διότι δύο πονηρά πράγματα έπραξε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό. Και πάλι: Διότι ανάλογα με τον αριθμό των πόλεών σου ήταν οι θεοί σου, Ιούδα, και ανάλογα με τον αριθμό των δρόμων της Ιερουσαλήμ, θυσίαζαν στον Βάαλ· γιατί λοιπόν απευθύνεστε σε εμένα; Όλοι εσείς παρανομήσατε, και όλοι εσείς ασεβήσατε απέναντί μου, λέει ο Κύριος.» Διότι είχαν καταντήσει σε τέτοιο βαθμό διαστροφής των λογισμών, ή μάλλον και των πράξεών τους, ώστε να σμίγουν με γυναίκες που βρίσκονταν ακόμη στην πλάνη.

Είπε λοιπόν τα εξής: «Εξεπλάγη ο ουρανός για αυτό, και έφριξε ακόμη περισσότερο, λέει ο Κύριος· διότι δύο πονηρά έπραξε ο λαός μου. Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό.» Το ζωοποιό νερό, λοιπόν, είναι ο θείος λόγος. Πλην όμως, βρίσκεται σε μεγάλο βάθος, και νομίζω ότι κανείς δεν θα μπορούσε ποτέ να τον αποκτήσει χωρίς κόπο. Διότι δεν μπορεί να κατανοηθεί άμεσα από όσους απλώς το επιθυμούν. Τον σκεπάζει σαν βαρύς και δυσκίνητος λίθος η ασάφεια που υπάρχει γύρω του, η οποία κατανικά την αδυναμία της δικής μας διανοίας. Και βέβαια χρειάζεται πολύς κόπος και ιδρώτας από όσους ποιμαίνουν τα πνευματικά θρέμματα, ώστε να απαλλάξουν τον λόγο από την ασάφεια, να τον αντλήσουν λοιπόν και, τρόπον τινά, να τον ανασύρουν από το βάθος ψηλά στο φως, και να τον προσφέρουν με σαφήνεια για ζωοπάροχη απόλαυση σε εκείνους που θα μελετήσουν τα κείμενα. Αλλά οι ποιμένες των Ελλήνων, δηλαδή οι σοφοί και οι εκλεκτοί τους, συναθροιζόμενοι πολλοί και κατά πλήθη, τρόπον τινά παραμερίζουν την αλήθεια των δογμάτων περί Θεού· διότι δεν έχουν ορθές αντιλήψεις γι' αυτόν, αφού ομολογούν μεν τη φύση του Θεού, αλλά διανέμουν τη δόξα της θεότητας σε όποιους τυχόν εκείνοι προτιμούν.

Περισσότερες βέβαια, και συγκεκριμένα επτά τον αριθμό, ήταν οι θυγατέρες του Ιοθόρ του Μαδιανίτη. Διότι, από τη μία πλευρά, ένα είναι το πλήθος των Ιουδαίων, από το οποίο γεννήθηκε κατά σάρκα ο Χριστός, όπως ακριβώς στον τύπο του Μωυσή. Από την άλλη πλευρά, πάρα πολλές είναι οι τρόπον τινά θυγατέρες του κόσμου, δηλαδή οι αγέλες των εθνών που κατοικούν σε αυτόν. Αφήνοντας λοιπόν ο Χριστός τη Συναγωγή, από την οποία προήλθε κατά σάρκα, στράφηκε προς τις πολλές αγέλες των εθνών, τις οποίες καταδυνάστευαν πονηροί ποιμένες, δηλαδή οι κοσμοκράτορες του κόσμου τούτου. Και Εκείνος τις διέσωσε. Αλλά ας εξηγήσουμε τον τρόπο της πλεονεξίας, προσθέτοντας και τον τρόπο της βοήθειας. Είναι συνήθεια στη θεία Γραφή να παρομοιάζει με λάκκο [πηγάδι] την έμφυτη μέσα μας γνώση περί του Θεού, σύμφωνα με την οποία καθοδηγούμαστε σε καθετί που πρέπει να πράξουμε. Διότι αναβλύζει μέσα μας, σαν από την πηγή του νου, και η γνώση κάθε αγαθού, και η σαν σε καθρέφτη και αίνιγμα γνώση της δόξας του Θεού. Γι' αυτό, όσους αμέλησαν την αγάπη προς τον Θεό και στράφηκαν ανόσια στο να αποδίδουν τη λατρεία τους στους δαίμονες, τους κατηγορούσε λέγοντας διαμέσου της φωνής του Ιερεμία: «Εξεπλάγη ο ουρανός για τούτο και η γη έφριξε πάρα πολύ, λέγει ο Κύριος, διότι δύο πονηρά έπραξε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό.»

ΑΛΛΟ. Πηγή σοφίας και ζωής ονομάζεται και είναι ο Θεός. Διότι μέσω του Ιερεμία λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού ύδατος.» Και πάλι: «Θρόνος δόξας υψωμένος, το αγίασμά μας, η υπομονή του Ισραήλ, είναι ο Κύριος. Όλοι όσοι σε εγκαταλείπουν ας καταντροπιαστούν, όσοι αποστατούν πάνω στη γη. Ας γραφτεί ότι εγκατέλειψαν την πηγή της ζωής, τον Κύριο.» Μέσω δε του Βαρούχ: «Εγκαταλείψατε την πηγή της σοφίας.» Εφόσον λοιπόν έτσι είναι και έτσι ονομάζεται ο Θεός, είναι φυσικό επακόλουθο να συνυπάρχουν με την πηγή της σοφίας και όσα προέρχονται από αυτήν· επειδή δεν θα μπορούσε να είναι πηγή χωρίς να αναβλύζει τίποτα. Επομένως, το να λέει κανείς «Υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός», ο οποίος λέει «Εγώ είμαι η ζωή, και εγώ η σοφία, εγώ κατεσκήνωσα τη βουλή», είναι σαν να ομολογεί ξεκάθαρα ότι η πηγή ήταν κάποτε ξηρή και άγονη. Εάν όμως αυτό είναι ασεβές, διότι η θεία φύση είναι πάντοτε καρπογόνος και δεν υπάρχει σε αυτήν τίποτα το καινοφανές, άρα ο γνήσιος Λόγος, που προέρχεται από Αυτόν, ήταν συναΐδιος με Εκείνον που τον γέννησε, αναβλύζοντας σαν από κάποια πηγή από την πατρική ουσία.

Ή μήπως δεν ισχυρίζεσαι ότι είναι δίκαιο, αυτοί που έχουν αδικαιολόγητη την αποστασία τους, να πρέπει να τιμωρούνται ανελέητα, επειδή καταλυπούν την υπέρτατη δόξα και δεν αποφεύγουν να υβρίζουν απροκάλυπτα Εκείνον που θα ήταν βέβαια προτιμότερο να τον ευφραίνουν με προσπάθειες για πνευματική σταθερότητα; ΠΑΛΛ. Δίκαιο, πώς άλλωστε δεν είναι; ΚΥΡ. Θα υπενθυμίσω δε αυτό που είπε στους αρχαιότερους: «Τι σφάλμα βρήκαν οι πατέρες σας σε εμένα, ώστε απομακρύνθηκαν πολύ από εμένα, και βάδισαν πίσω από τα μάταια και έγιναν μάταιοι;» Και εκπλησσόμενος για την απόλυτη αμάθεια των Ισραηλιτών, λέει κάπως έτσι: «Εξεπλάγη ο ουρανός για αυτό, και έφριξε πολύ περισσότερο η γη, λέει ο Κύριος· διότι δύο πονηρά έπραξε ο λαός μου. Εμένα εγκατέλειψε, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό.» Διότι εγώ θεωρώ ότι στερούνται κάθε σύνεσης, και μάλιστα πολύ εύλογα, εκείνοι που, απομακρυνόμενοι από τη λατρεία προς τον Θεό, λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη και Ποιητή, ή, καταπίπτοντας σε ακόμη πιο αισχρή πλάνη, προσκυνούν τα έργα των χεριών τους· καίτοι θα ήταν εύκολο, εάν επέλεγαν να σκέφτονται ορθά, να αντικρίσουν το κάλλος της άρρητης και υπέρτατης φύσης μέσα από τη δημιουργία του κόσμου, και από την αρμονία των δημιουργημάτων να κατανοήσουν τον ταξίαρχο, ηγεμόνα και δημιουργό αυτού του σύμπαντος.

Επομένως, εκείνος που ασχολείται με τα αρχαιότερα συγγράμματα, και ερευνά με κόπο τα λόγια της θεόπνευστης Γραφής, αναζητώντας την ακριβή και γνήσια γνώση, θα είχε μεγάλη ομοιότητα με εκείνον που σκάβει ένα πηγάδι· διότι ζητά ζωοποιό νερό, και πηγή που ευφραίνει, και χείμαρρο τρυφής· ενώ εκείνος που έχει πλέον φτάσει σε τέτοιο σημείο συνέσεως, ώστε να μπορεί να παραδώσει και με δικό του σύγγραμμα τον λόγο του μυστηρίου, λαξεύει πηγάδι· διότι καινοτομεί τρόπον τινά, χωρίς να οικοδομεί πάνω στους κόπους των άλλων, αλλά ωφελώντας τον εαυτό του και τους άλλους με τους δικούς του κόπους. Όμως συντετριμμένα πηγάδια σκάβουν, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, και οι εραστές της ψευδώνυμης γνώσης· αν λοιπόν κάποιος σκάψει πηγάδι, ας ασφαλιστεί, λέει, μήπως τυχόν αυτό που φαίνεται να έχει γίνει καλά, γίνει για κάποιους τρόπος ολέθρου· διότι πρέπει εμείς να διατυπώνουμε τον λόγο περί του Θεού ορθά και με ακρίβεια, ώστε να μη γίνει σε κανέναν αφορμή σκανδάλου. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να τοποθετείται κάλυμμα πάνω στο πηγάδι, το να μη στερείται ο λόγος την πρέπουσα ασφάλεια. Διότι αν πέσει, λέει, βόδι ή γαϊδούρι, εκείνος που το κατασκεύασε θα πληρώσει την αποζημίωση.

Αυτός, λοιπόν, ο άγιος Λόγος, ο ζωντανός και ενυπόστατος, ο επουράνιος βασιλιάς, ο γνήσιος Υιός, αυτός που υπάρχει πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, αυτός που προήλθε από τον Πατέρα, το «απαύγασμα της δόξης, ο χαρακτήρ της υποστάσεως», η αληθινή «εικόνα του Πατρός», ο σύνθρονος του Γεννήτορα, «του οποίου η βασιλεία δεν θα έχει τέλος», «ο κριτής ζώντων και νεκρών», αυτός που είναι σοφία από σοφία, πηγή από πηγή (διότι λέει: «εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ύδατος της ζωής, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντετριμμένους»), ο αέναος ποταμός, αυτός που «ευφραίνει με τα ορμητικά του νερά την πόλη του Θεού», αυτός που προήλθε από την πηγή, από τον οποίο, όπως λέει, «ποταμοί θα ρεύσουν από την κοιλία του», το σκήπτρο του Δαβίδ, η ρίζα του Ιεσσαί, το άνθος που βγήκε από αυτήν, ο λέων, ο βασιλιάς από τη φυλή του Ιούδα, το λογικό πρόβατο, ο ζωντανός λίθος, ο «άγγελος της μεγάλης βουλής», αυτός που έγινε αληθινά άνθρωπος και υπάρχει αληθινά Θεός, χωρίς να υποστεί τροπή στη φύση του, χωρίς να αλλοιώσει τη θεότητα, αυτός που γεννήθηκε κατά σάρκα, ο σαρκωθείς Λόγος.

«Νερό» της «παλαιάς κολυμβήθρας» μέσα στην πόλη ήταν ο λόγος της «παλαιάς» και θεόπνευστης Γραφής, τον οποίο, αφού αποστράφηκαν, επινόησαν για τον εαυτό τους ένα αλλότριο «νερό», τις «παραδόσεις των πρεσβυτέρων», «διδάσκοντες διδασκαλίες και εντάλματα ανθρώπων». Γι' αυτό τον λόγο τους μέμφεται και ο Σωτήρας, ελέγχοντας την παρανομία τους, όταν λέει: «και ακυρώσατε τον λόγο του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας, υποκριτές». Αυτό ακριβώς υποδήλωνε και ο Ιερεμίας λέγοντας: «εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό». Έτσι, λοιπόν, «αποστράφηκαν το νερό της παλαιάς κολυμβήθρας» που βρισκόταν στην πόλη και επινόησαν «για τον εαυτό τους» ένα ξένο «νερό ανάμεσα στα δύο τείχη», εννοώ της «Παλαιάς» και της Καινής Διαθήκης. Διότι αυτά τυγχάνουν να είναι τα «δύο τείχη» της πόλης του Θεού, δηλαδή της κατά Θεόν πολιτείας, ανάμεσα στα οποία οι κατηγορούμενοι επινόησαν για τον εαυτό τους ένα αλλότριο και ξένο «νερό», «τις παραδόσεις των πρεσβυτέρων», για τις οποίες και υπερηφανεύονται πολύ εκείνοι που ανάμεσά τους ονομάζονται δευτερωτές.

Διότι, εάν η Παροιμία λέει «πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε», πώς αυτός είπε ⟨ότι αυτός γεννήθηκε προ των αιώνων⟩; Διότι άλλο πράγμα είναι να έχει θεμελιωθεί πριν από τον αιώνα, και άλλο να έχει γεννηθεί προ των αιώνων. Αφού είπε αυτά και προσέθεσε και άλλα για την ανασκευή της άποψης ότι ο Υιός γεννήθηκε προ των αιώνων, καταλήγει με τα εξής ακριβώς λόγια: «Αξιώνω δε από όσους αγίους διαβάζουν αυτά, έχοντας λάβει αληθώς αυτήν εδώ την εξήγηση ως σπέρματα και αρχές, να προσθέσουν περισσότερες αποδείξεις στα λεγόμενα, ώστε να ελέγχονται ακόμη περισσότερο οι προαιρέσεις εκείνων που διαστρέφουν την πίστη. Διότι όντως εγκατέλειψαν τον Θεό που τους γέννησε "και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντετριμμένους"». Αφού λοιδόρησε με τέτοια λόγια και με αυτόν τον τρόπο, στη συνέχεια προσπαθεί να αποδείξει ότι ο Υιός δεν είναι ούτε καν εικόνα του Θεού, λέγοντας τα εξής: «Θεωρώ ότι είναι φυσικό επόμενο να πω λίγα λόγια και περί της εικόνας». Διότι έχει γράψει: ⟨«Άλλος όμως είναι εκείνος που γεννήθηκε από αυτόν, "ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού"»⟩. Ο Αστέριος αναφέρεται στην εικόνα του αόρατου Θεού γι' αυτόν τον λόγο, για να διδάξει ότι ο Θεός διαφέρει από τον Λόγο τόσο, όσο φαίνεται να διαφέρει και ο άνθρωπος από την ίδια του την εικόνα. Και αφού είπε μερικά ενδιάμεσα λόγια, προσθέτει: «Επομένως, είναι πρόδηλο ότι, πριν από την ανάληψη του δικού μας σώματος, ο Λόγος καθ' εαυτόν δεν ήταν εικόνα του αόρατου Θεού. Διότι η εικόνα πρέπει να φαίνεται, ώστε μέσω της εικόνας να μπορεί να καταστεί ορατό εκείνο που έως τότε δεν φαινόταν».

Έπειτα, ο Λόγος ανάγει τη νύμφη στο ύψιστο σημείο μέσω των επαίνων, ονομάζοντάς την φρέαρ ζωντανού νερού που ρέει ορμητικά από τον Λίβανο. Διότι, αυτά που έχουμε μάθει για τη ζωοποιό φύση από την Αγία Γραφή, άλλοτε με την προφητεία να λέει εκ μέρους του Θεού ότι «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού», και άλλοτε με τον Κύριο να λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει: δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ζωντανό νερό»· και «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα και ας πιει· διότι αυτός που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του». Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Εφόσον, λοιπόν, παντού η θεία φύση κατανοείται μέσω του ζωντανού νερού, εδώ η αψευδής μαρτυρία του Λόγου βεβαιώνει ότι η νύμφη είναι φρέαρ ζωντανού νερού, του οποίου η ροή προέρχεται από τον Λίβανο. Και αυτό είναι το πιο παράδοξο από όλα: διότι, ενώ όλα τα φρέατα κρατούν το νερό στάσιμο και συγκεντρωμένο μέσα τους, μόνη η νύμφη έχει μέσα της το νερό να ρέει προς τα έξω, έτσι ώστε να διαθέτει αφενός το βάθος του φρέατος, αφετέρου δε την αέναη κίνηση του ποταμού. Ποιος θα μπορούσε να συλλάβει επαξίως τα υποδεικνυόμενα θαύματα, μέσω της παρομοίωσης που της έχει τώρα αποδοθεί;

Ο δε επόμενος λόγος αποτελεί νόμο για όσους κατανοούν περί ποίων πραγμάτων πρέπει τα μάτια να επιδεικνύουν σπουδή: Διότι «κάθονται», λέει, «επί των πληρωμάτων των υδάτων». Επειδή αυτός ο λόγος υπονοεί τη συνεχή παραμονή της προσοχής στα θεία διδάγματα, μέσω των οποίων επαινεί τα καθαρά μάτια, διδάσκοντας παράλληλα και εμάς πώς θα μπορούσαμε να ανακτήσουμε την οικεία ομορφιά των ματιών, εάν παραμένουμε διαρκώς κοντά στα πληρώματα των υδάτων. Διότι πολλοί από εκείνους που έχουν ταχθεί να είναι μάτια, εγκαταλείποντας την προσήλωση σε τέτοιου είδους πληρώματα, παρακάθονται στους βαβυλωνιακούς ποταμούς, επαληθεύοντας την κατηγορία που διατυπώθηκε από το πρόσωπο του Θεού για τέτοιους ανθρώπους: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό». Πρόκειται λοιπόν για ένα μάθημα το οποίο δείχνει πώς μπορεί ένα μάτι να γίνει ωραίο, ώστε να ταιριάζει και να εναρμονίζεται με τη χρυσή κεφαλή: το να είναι δηλαδή ακέραιο σαν το περιστέρι, απλανές και ανεξαπάτητο σύμφωνα με τη φύση του γάλακτος, χωρίς να παρασύρεται σε καμία πλάνη από ανυπόστατες φαντασιώσεις, αλλά να παραμένει σταθερά, με διαρκή παραμονή και προσήλωση, κοντά στα πληρώματα των θείων υδάτων, κατά την ομοιότητα του ξύλου που είναι φυτεμένο παρά τις διεξόδους των υδάτων και δεν μετακινείται· διότι έτσι και ο καρπός του θα αποδώσει στον κατάλληλο καιρό, και ο κλάδος θα διατηρηθεί αειθαλής, περιβαλλόμενος από το ωραίο χρώμα των φύλλων του.

Επειδή και προς εκείνους που αντιλέγουν στο ομοούσιο έγραψε τα εξής: διότι το μεν Άγιο Πνεύμα ονομάζεται ζων ύδωρ και πηγή αυτού του ύδατος είναι ο Πατέρας, ο οποίος μέσω του προφήτη λέει για τους Ιουδαίους: «εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντριμμένους».

Πες μου, τι είναι καλό; Το να αγαπάς Κύριον τον Θεό σου. Βλέπεις ότι η υπακοή είναι καλό; Διότι από την αγάπη προέρχεται η υπακοή. Και πάλι: «Δύο πονηρά πράγματα», λέει, «έπραξε ο λαός μου αυτός· εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν δύνανται να συγκρατήσουν ύδωρ». Βλέπεις ότι η παρακοή και η εγκατάλειψη είναι κακό πράγμα; Προς το παρόν, λοιπόν, ας κρατήσουμε τούτο, ότι είναι καλό η υπακοή και κακό η παρακοή, και έτσι θα κατανοήσουμε και το άλλο. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ονομάζεται το ξύλο «γνωστόν καλού και πονηρού», επειδή η εντολή, η οποία δοκίμαζε την υπακοή και την παρακοή, δόθηκε σχετικά με το ξύλο. Γνώριζε βεβαίως ο Αδάμ και πριν από αυτό, ότι καλό μεν είναι η υπακοή, κακό δε η παρακοή· το έμαθε όμως αργότερα σαφέστερα, μέσω της πείρας των ίδιων των πραγμάτων. Όπως ακριβώς και ο Κάιν γνώριζε ότι η αδελφοκτονία είναι κακό, ακόμη και πριν σφάξει τον αδελφό του. Διότι, για το ότι γνώριζε πως η πράξη ήταν κακή, άκου τι λέει: «Έλα να βγούμε στον αγρό». Και όμως, για ποιον λόγο σύρεις τον αδελφό σου στον αγρό, αποσπώντας τον από την πατρική αγκαλιά; Γιατί τον φέρνεις στην ερημιά; Γιατί τον αφήνεις γυμνό από προστασία; Γιατί τον απομακρύνεις από το πατρικό βλέμμα; Γιατί αποκρύπτεις το τόλμημα, αν δεν φοβάσαι την αμαρτία; Και γιατί, ακόμη και μετά τη διάπραξη του φόνου, όταν ερωτάσαι πάλι, δυσφορείς και ψεύδεσαι; Διότι, όταν ο Θεός είπε: «Πού είναι ο Άβελ, ο αδελφός σου;», εσύ απάντησες: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;»

Έπειτα, δείχνοντας πώς στερούνται κάθε δικαιολογίας, λέει: Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό. Αυτό αποτελεί ένα μέγιστο έγκλημα· δεύτερο δε μετά από αυτό είναι το ότι προσκύνησαν και είδωλα, για το οποίο και ο Ιερεμίας, κατηγορώντας τους, έλεγε: Δύο πονηρά πράγματα έπραξε αυτός ο λαός· εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους συντριμμένους. Έπειτα, ως απόδειξη του ότι γνώριζαν τον Θεό και δεν χρησιμοποίησαν δεόντως αυτή τη γνώση, παραθέτει αυτό ακριβώς, το ότι γνώριζαν θεούς· γι' αυτό και πρόσθεσε: Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό. Και παραθέτει την αιτία, εξαιτίας της οποίας εξέπεσαν σε τόση ανοησία.