Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 2:27

Διότι, επειδή οι Έλληνες, όντας προσκολλημένοι στη σοφία του κόσμου και έχοντας πλούσιο στον νου τους το πνεύμα του άρχοντα αυτού του αιώνα, κατρακυλούσαν στην πολυθεϊκή πλάνη, και από τη μια αποστρέφονταν την ομορφιά της αλήθειας, ενώ από την άλλη, παρόμοιοι με αυτούς που βαδίζουν στην ομίχλη και στο σκοτάδι, καταποντίζονταν στον βούρκο που προερχόταν από τη δική τους αμάθεια, λατρεύοντας άψυχα είδωλα και λέγοντας στο μεν ξύλο «Εσύ είσαι ο Θεός μου», στον δε λίθο «Εσύ με γέννησες», ενώ πάλι άλλοι, σφάλλοντας με παρόμοιο με εκείνους τρόπο αλλά επιτηδευόμενοι μια πιο εκλεπτυσμένη πλάνη, θεωρούσαν ότι έπρεπε να λατρεύουν την κτίση παρά τον Κτίσαντα και προσέφεραν στα στοιχεία που δημιουργήθηκαν από αυτήν τη δόξα που αρμόζει μόνο στη θεία φύση, αναγκαίως ο θεολόγος μάς παρουσιάζει τον Μονογενή ως κατά φύση Ποιητή και Δημιουργό, λέγοντας ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν τίποτα δεν ήρθε στην ύπαρξη, ώστε να αποκλείσει την περαιτέρω εξάπλωση των απατών τους, και αφενός να δείξει σε όσους αγνοούν τον Δημιουργό των πάντων, αφετέρου, λέγοντας ότι δι' αυτού δημιουργήθηκε η κτίση, μέσω αυτού ακριβώς να διδάξει σαφώς ότι είναι διαφορετικός από αυτήν Εκείνος που καλεί στην ύπαρξη, και ο οποίος με άρρητη δύναμη έφερε σε γένεση τα όντα από το μη ον.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. Ότι ο Υιός δεν αποκλείεται από το να είναι αληθινός Θεός, έστω κι αν ονομάζει μόνο και αληθινό Θεό τον Πατέρα. «Αυτή δε είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Μητέρα της αιώνιας ζωής όρισε την πίστη, και λέει ότι η δύναμη της αληθινής θεογνωσίας θα είναι η αιτία της αιώνιας διαμονής, δηλαδή στην αφθαρσία, την μακαριότητα και τον αγιασμό. Αληθινή θεογνωσία λέμε πως είναι αυτή που έχει απαλλαγεί από τα εγκλήματα της εκτροπής προς κάτι άλλο και της απομάκρυνσης προς τα όσα δεν πρέπει. Διότι κάποιοι λάτρευσαν «την κτίση παρά τον κτίσαντα» και τόλμησαν να πουν στο ξύλο «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα «Εσύ με γέννησες». Διότι σε τέτοιο βαθμό αμάθειας κατρακύλησαν οι άθλιοι, ώστε να χαρίσουν απλώς τη θεία επωνυμία ακόμη και σε άψυχες ύλες που στερούνται αισθήσεων, και να τους περιβάλουν με την άρρητη δόξα της ουσίας που βρίσκεται πάνω από τα πάντα. Ονομάζει λοιπόν τον Πατέρα μόνο και αληθινό Θεό, αντιπαραβάλλοντάς τον στους ψευδώνυμους, και προβάλλοντας τον αληθινό απέναντι στους θεούς που ονομάστηκαν έτσι από πλάνη· διότι αυτός είναι ο σκοπός του λόγου του. Πολύ ωφέλιμα δε, αφού αποκάλεσε τον Πατέρα έναν και μόνο, υπενθυμίζει και τη δική του δόξα λέγοντας: «Και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Διότι, εάν ένας άνθρωπος αγόραζε ένα βόδι, οπωσδήποτε θα το θεωρούσε εξαιρετικά χρήσιμο για τα γεωργικά έργα, είτε για να οργώνει τη γη, αν το επιθυμούσε, είτε για να αλωνίζει στο αλώνι και να διαχωρίζει το άχυρο από το σιτάρι. Εάν πάλι κάποιος αγόραζε ένα γαϊδούρι, και αυτό με τα φυσικά του ένστικτα καλείται σε υπακοή, και προσφέρει την υποταγή του ως μια μορφή ανταπόδοσης για την τροφή που του βάζουν στη φάτνη. Διότι σηκώνει βάρη πρόθυμα και μοιράζεται τον κόπο του κυρίου του. Αλλά αυτά βέβαια συμβαίνουν στα ζώα. Ο σοφός όμως Ισραήλ, ενώ διαπαιδαγωγούνταν από τον νόμο στο να γνωρίζει τι τον ωφελεί, και ενώ είχε διδαχθεί πλήρως τη δόξα του Θεού μέσω πολλών και αξιοθαύμαστων σημείων, κατατάσσεται πίσω από το γαϊδούρι και το βόδι, και υστερώντας από την υπακοή των άλογων ζώων, αγνόησε τον Δεσπότη. Πολύ εύστοχα, λοιπόν, λέει: «δεν με γνώρισε, δεν κατανόησε». Διότι, αν και είχε διδαχθεί, όπως ανέφερα, τη δόξα του Θεού, εξαιτίας του ότι παρεξέκλινε υπερβολικά σε αχαλίνωτη εκτροπή, εξισώθηκε με αυτόν που βρισκόταν σε πλήρη άγνοια. Διότι, αν αυτό δεν ήταν αληθινό, δεν θα έλεγε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου» και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Γι' αυτό «έκπληκτος έμεινε», λέει, «ο ουρανός για αυτό το γεγονός, και έφριξε σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό, λέει ο Κύριος. Διότι δύο κακά έπραξε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους ραγισμένες δεξαμενές, οι οποίες δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό».

Ή πώς να μην είναι γεμάτος από κάθε ατιμία εκείνος που εγκατέλειψε τον έναν και κατά φύσιν Θεό και λέει στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες»; Αλλά και με άλλον τρόπο ο Ισραήλ θα γίνει σαν την τερέβινθο, που έχει αποβάλει τα φύλλα της. Διότι, πριν από την έλευση του Σωτήρος μας, τηρώντας τη σκιά του νόμου, έμοιαζαν με φυτά που δεν έχουν μεν καρπό, αλλά είναι κατάφορτα από την έκφυση των φύλλων. Επειδή όμως προσέκρουσαν στον Χριστό, απέβαλαν και αυτήν ακόμη την τήρηση της σκιάς. Διότι δεν τηρούν πλέον τις θυσίες που όριζε ο νόμος, ούτε βέβαια σεμνύνονται από πουθενά με τα καυχήματα του νόμου· αλλά, επειδή τηρούν ελάχιστα από τα αρχαία έθιμα κατά τόπους, είναι άκαρποι και ατιμασμένοι· και πολύ δικαιολογημένα. Διότι θανάτωσαν τον αρχηγό της ζωής, τον οποίο ο Θεός ανέστησε από τους νεκρούς, λύνοντας τις οδύνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από αυτόν. <Και η ισχύς τους θα είναι σαν καλάμι από στουπί, και τα έργα τους σαν σπινθήρες φωτιάς, και θα κατακαούν οι άνομοι και οι αμαρτωλοί μαζί, και δεν θα υπάρχει κανείς να τους σβήσει.> Ο σοφός Σολομών έχει πει ότι: «Ο καθένας σφίγγεται με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών»· και είναι αληθινός ο λόγος. Διότι τα ίδια μας τα σφάλματα προξενούν τον όλεθρο στον καθένα μας και επιφέρουν τις τιμωρίες της θείας οργής. Τέτοιο ακριβώς έπαθαν και οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ.

«Διότι με τον τρόπο που έπραξα στη Σαμάρεια και στα χειροποίητα είδωλά της, έτσι θα πράξω και στην Ιερουσαλήμ και στα είδωλά της». Μόλις προηγουμένως παρουσίασε τον Ασσύριο να έχει υψηλά και υπεροπτικά φρονήματα. Διότι, επειδή εξολόθρευσε τις πόλεις της Σαμάρειας χωρίς να τις βοηθήσουν οι ψευδώνυμοι θεοί, αλλά αντίθετα κατακάηκαν μαζί με τα ίδια τους τα τεμένη και τους βωμούς. Και καθώς αυτός είχε την πρόθεση να υποτάξει και την ίδια την Ιερουσαλήμ, δηλαδή την Ιουδαία, ακόμη και αν τυχόν δεν το ήθελε ο Χριστός που την υπερασπίζεται και τη σώζει πάντοτε, ο προφητικός λόγος μάς παραθέτει αμέσως τις αιτίες για τις οποίες αλώθηκε και η ίδια η Σαμάρεια, καθώς και πάρα πολλές πόλεις της Ιουδαίας. Για τον λόγο αυτόν, πολύ εύλογα φέρνει στη μνήμη τους τρόπους της ασέβειας, και τους προστάζει να θρηνούν γοερά και να οδύρονται. Και μένοντας σχεδόν έκπληκτος για την αποστασία από την τόσο μεγάλη φιλοθεΐα, αναφωνεί: «Ολολύξτε, γλυπτά στην Ιερουσαλήμ και στη Σαμάρεια». Διότι εκεί όπου έπρεπε να τιμάται με τις καθιερωμένες τιμές ο Θεός των όλων, εκεί παραβλέπεται και στερείται την τιμή που του ταιριάζει και του οφείλεται. Διότι οι άθλιοι, αποδίδοντας τον σεβασμό τους στα γλυπτά, τόλμησαν να πουν στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Επομένως, το ρηθέν προήλθε σαν ένα αναφώνημα γεμάτο έκπληξη από τον προφήτη, δηλαδή το: «γλυπτά στην Ιερουσαλήμ και στη Σαμάρεια».

Έπειτα, αφού έπλασαν είδωλο κατά την αρέσκειά τους, του προσέφεραν θυσίες, και έχοντας εντελώς καταφρονήσει την ευσέβεια προς τον Θεό, είπαν στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Άραγε, λίγοι το έπαθαν αυτό; Κάθε άλλο, λέει· διότι πλανήθηκαν μικροί και μεγάλοι, ολόκληρες γενιές και οικογένειες. Και γι' αυτό είπε πάλι προς τον μακάριο προφήτη Ιερεμία: «Και εσύ μην προσεύχεσαι για τον λαό αυτόν, και μην παρακαλάς γι' αυτούς με δέηση και προσευχή, διότι δεν θα εισακούσω».

Στους αγίους αποστόλους δηλαδή και ευαγγελιστές, οι οποίοι, ιερουργώντας το θείο κήρυγμα, περιέτρεχαν όλη την οικουμένη σαγηνεύοντας τους πεπλανημένους, προσφέροντας μέσω της πίστης στον Χριστό αυτούς που παλιά έλεγαν στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Όμως, δεν διήνυσαν τον δρόμο της αποστολής τους χωρίς κόπο, αλλά θλιβόμενοι, κακουχούμενοι και υπομένοντας τις επιβουλές των αθέων. Έγινε λοιπόν σε αυτούς ο λόγος του Κυρίου θλίψη πάνω στη θλίψη, και όχι μόνο αυτό, αλλά και ελπίδα πάνω στην ελπίδα. Διότι, αφού υπέμειναν τους αγώνες για την ευσέβεια προς τον Χριστό, θα ζουν με ελπίδες μεγάλες, ή μάλλον ατελεύτητες, και θα φορέσουν το στεφάνι της αφθαρσίας, συμβασιλεύοντας με τον Χριστό. <Ακόμη λίγο, ακόμη λίγο, για να πορευθούν, και να πέσουν προς τα πίσω, και να κινδυνεύσουν, και θα συντριβούν, και θα αιχμαλωτιστούν>. Ακονίζει προς ανδρεία και προετοιμάζει για υπομονή τους αγίους μυσταγωγούς. Διότι κήρυτταν στους Ισραηλίτες και τους ευαγγελίζονταν τον λόγο της σωτηρίας.

Αν δε πει, «πετούμενων», θα εννοήσεις αυτούς που εύκολα και γρήγορα προχωρούν προς οτιδήποτε άτοπο. Πονηροί δε όλοι και εξαιρετικά πικροί, ομολογουμένως, είναι αυτοί που έχουν απομακρυνθεί από την αγάπη προς τον Θεό, και λένε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στον λίθο: «Εσύ με γέννησες»· και αποδίδουν σεβασμό στα έργα των δικών τους χεριών. Αυτοί, λοιπόν, μετέφεραν με γαϊδούρια και καμήλες τον πλούτο που τους είχε απομείνει σε ένα έθνος το οποίο δεν θα τους ωφελήσει ως βοήθεια, αλλά θα τους οδηγήσει σε αισχύνη και όνειδος. Διότι το χρήμα τους αποδείχθηκε εντελώς ανώφελο και η παρηγοριά τους μάταιη, δηλαδή αυτό που νόμιζαν ότι θα αποτελούσε για αυτούς παραμυθία. Επειδή χάθηκαν μαζί, όπως είπα, με τους κατοίκους της χώρας των Αιγυπτίων, την οποία κατέστρεψε ολοκληρωτικά ο Ναβουχοδονόσορ. Είναι λοιπόν εξαιρετικά φοβερό το να προσκρούει κανείς στον Θεό, όταν Εκείνος επιφέρει οργή σε κάποιους. Διότι κάθε τους σκέψη αποδεικνύεται μάταιη. Και τίποτα απολύτως δεν θα διασώσει εκείνους εναντίον των οποίων θα στραφεί. Διότι, «το υψωμένο χέρι ποιος θα το αποστρέψει;» κατά το γεγραμμένο. «Τώρα λοιπόν, αφού καθίσεις, γράψε αυτά πάνω σε πινακίδα και σε βιβλίο, διότι αυτά θα μείνουν για τις μελλοντικές ημέρες και μέχρι τον αιώνα.»

«Διότι ο μωρός θα μιλήσει μωρά, και η καρδιά του θα σκεφτεί μάταια πράγματα, για να διαπράττει ανομίες και να λέει πλάνες εναντίον του Κυρίου, ώστε να φθείρει τις ψυχές που πεινούν και να κάνει άδειες τις ψυχές που διψούν. Διότι η βουλή των πονηρών θα βουλευτεί ανομίες, ώστε να καταστρέφουν τους ταπεινούς με άδικα λόγια και να διασκορπίζουν τα λόγια των ταπεινών κατά την κρίση. Οι ευσεβείς όμως βουλεύτηκαν συνετά, και αυτή η βουλή παραμένει.» Το νόημα αυτών των προκειμένων λόγων θα μπορούσε να ταιριάξει πάρα πολύ καλά τόσο σε αυτούς από τα έθνη που κλήθηκαν μέσω της πίστεως, όσο και σε εκείνους που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ. Διότι οι μεν, αφού λάτρευσαν τους ψευδώνυμους θεούς, έχοντας εμπιστευθεί ανθρώπους που απόκτησαν φήμη ανάμεσά τους επειδή φαινόταν να κατέχουν σοφία και υπόληψη άκρας λογιοσύνης, παρασύρθηκαν σε παράλογο και κίβδηλο νου. Διότι πλανήθηκαν και είπαν στο ξύλο: Εσύ είσαι ο πατέρας μου, και στον λίθο: Εσύ με γέννησες· και ανακήρυξαν θεούς αυτούς που δεν ήταν θεοί. Από την άλλη, οι Ιουδαίοι, επειδή έδωσαν προσοχή σε εκείνους που έλαχε να τους καθοδηγούν, δεν αποδέχονταν την πίστη στον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Επειδή νόμιζαν, ως γνώστες των Ιερών Γραμμάτων, ότι αυτά που οι ίδιοι βουλεύτηκαν ήταν ορθότερα, και ότι δεν αγνοούσαν το θέλημα του Θεού και το τι θα συντελούσε τα μέγιστα στην ωφέλεια των λαών που βρίσκονταν υπό την εξουσία τους.

Τότε θα πηδήξει ο χωλός σαν το ελάφι, και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των μογιλάλων. Διότι εκείνοι που παλαιότερα, λέγει, δεν γνώριζαν να βαδίζουν ορθά, αλλά είχαν τον νου τους τρόπον τινά παραλυμένο, θα αναπηδήσουν σαν τα ελάφια, δηλαδή θα γίνουν ταχύποδες και ένδοξοι· πνευματικά βεβαίως, και επιπλέον θα εξολοθρεύουν φίδια, και θα γνωρίζουν να ομιλούν ορθά. Διότι θα λαλούν μάλλον τα του Θεού, και δεν θα λέγουν πλέον στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στον λίθο: «Εσύ με γέννησες». Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι ο Χριστός τα εκπλήρωσε αυτά και σωματικά, καταπλήσσοντας την Ιουδαία με τα άρρητα θαύματά Του. <Διότι ανέβλυσε ύδωρ στην έρημο, και φάραγγα σε γη διψασμένη. Και η άνυδρη γη θα μεταβληθεί σε έλη, και στη διψασμένη γη, θα υπάρξει πηγή ύδατος· εκεί θα υπάρχει ευφροσύνη πτηνών, κατοικία καλαμιών, και έλη.> Πρόσταξε να ευφρανθεί η διψασμένη έρημος· έπειτα προσθέτει αμέσως την αιτία της ευφροσύνης.

«Διότι δεν θα σπείρουν, ούτε θα φυτέψουν, ούτε θα ριζώσει στη γη η ρίζα τους. Φύσηξε πάνω τους άνεμος και ξεράθηκαν, και η θύελλα θα τους σηκώσει σαν ξερόκλαδα.» Είναι συνήθεια σε αυτούς που έχουν πλανηθεί και δεν γνωρίζουν τον κατά φύσιν και αληθινό Θεό, όχι μόνο να προσκυνούν τα σμήνη των δαιμόνων, και να λένε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες», αλλά επιπλέον να θεοποιούν εντελώς απερίσκεπτα ανθρώπους που έγιναν επιφανείς πάνω στη γη. Γι' αυτό και ο Σενναχηρείμ, όταν επέστρεψε από την Ιουδαία στην πατρίδα του, λεγόταν ότι προσκυνούσε τον πάτραρχό του. Διότι προσέφεραν θυσίες ακόμη και στους νεκρούς, και αποκαλώντας τους ήρωες, τους κατέγραφαν ως θεούς. Έπρεπε, λοιπόν, εφόσον κατακρίθηκε με σαφήνεια η πληθώρα των ειδώλων, να προχωρήσει ο λόγος και σε αυτό ακριβώς το ζήτημα, ώστε να πείσει τους πλανημένους να μην δίνουν απολύτως καμία θεϊκή αξία στα ανθρώπινα πράγματα· αλλά, έστω κι αν κάποιοι πάνω στη γη υπήρξαν λαμπροί και αξιοθαύμαστοι κατά καιρούς, ή διακρίθηκαν σε ανώτατους και βασιλικούς θρόνους, ή αξιώθηκαν κάποιας άλλης υπεροχής κατά καιρούς, με κανέναν τρόπο να μη νομίζουν ότι αυτοί είναι θεοί, αλλά μάλλον να κατανοούν ότι η δύναμη και η εξουσία σε ορισμένους δεν μπορεί να προέρχεται από πουθενά αλλού, παρά μόνο ως δώρο από τον Θεό.

Διότι δεν είναι ψευδώνυμοι θεοί, ούτε βέβαια κοσμικά στοιχεία· αλλά ούτε και αυτός που θεωρήθηκε ότι είναι θεός τούτου του αιώνα έγινε εργάτης σε αυτό, αλλά ο Άγιος του Ισραήλ το φανέρωσε. «Πλησιάζει η κρίση σας, λέγει ο Θεός· πλησίασαν οι βουλές σας, λέγει ο βασιλιάς του Ιακώβ». Αφού εξήγησε με μεγάλη σαφήνεια ότι η κλήση των εθνών θα γίνει στους κατάλληλους καιρούς, και αφού υποσχέθηκε ότι θα μετατρέψει την έρημο σε λίμνες και την διψασμένη γη σε πηγές υδάτων, και ότι θα την καταστήσει κατάφυτη με κέδρους, με πυξάρια και με τα άλλα φυτά, και λέγοντας ότι το δικό Του χέρι θα θαυμαστεί, ως δημιουργός τόσο μεγάλων πραγμάτων, απευθύνεται πάλι στους κατασκευαστές των ειδώλων και στους τεχνίτες τέτοιων έργων, και λέει ότι η κρίση τους πλησιάζει. Και ως κρίση εννοεί την οφειλόμενη σε αυτούς τιμωρία, δηλαδή την αισχύνη και την ντροπή. Διότι με όσια απόφαση του Θεού και με δίκαιη κρίση θα τιμωρηθούν, επειδή εξαπάτησαν την οικουμένη και εισήγαγαν βουλές που δεν είναι αληθινές. Επειδή δίδαξαν τους ανθρώπους πάνω στη γη να λένε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Γι' αυτόν τον λόγο λέει ότι οι βουλές τους πλησίασαν, δηλαδή έφτασαν στο τέλος τους, καθώς ο Θεός κατακρημνίζει την πλάνη και διασκορπίζει το σκοτάδι της αμάθειας, και όχι κάποιος από αυτούς, εννοούμε δηλαδή από τους ψευδώνυμους θεούς, αλλά από τον Κύριο και αληθινό Θεό, και βασιλιά του Ιακώβ, δηλαδή αυτών που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ.

Και αυτό τους το ονείδισα, λέγοντας διά της φωνής του Ιερεμία: «Και τον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Σήκω και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους κατασκεύασες για τον εαυτό σου; Θα σηκωθούν άραγε, και θα σε σώσουν τον καιρό της συμφοράς σου;» Σας επέπληξα λοιπόν πάρα πολλές φορές, εσάς που είστε από το αίμα του Ισραήλ, και μάθατε από πείρα ότι δεν υπήρχε ανάμεσά σας Θεός, κάποιος ξένος θεός δηλαδή. Διότι κανείς από εκείνους δεν σας έσωσε. Επομένως, εγώ είμαι ο μόνος που σώζω. Γι' αυτό δώστε τη μαρτυρία σας, και εγώ θα γίνω μάρτυρας του εαυτού μου, λέει ο Κύριος ο Θεός. Δηλαδή, σύμφωνα με το εξής: «Καθένας λοιπόν που θα με ομολογήσει έμπροσθεν των ανθρώπων, θα τον ομολογήσω κι εγώ». Μαρτυρήστε λοιπόν ότι εγώ υπάρχω από την αρχή, δηλαδή ότι εγώ είμαι αυτός που από την αρχή μέχρι τώρα προαναγγέλλω τα μελλοντικά, και που δύναμαι να σώζω αβίαστα αυτούς που διψούν για την οικείωση μαζί μου.

Διότι αποκάλυψα το μυστήριο του Χριστού, και δεν υπάρχει τίποτε από όσα ήταν φυσικό να γνωρίσουμε και εμείς οι ίδιοι με σαφήνεια, το οποίο να μην έχει προαναγγελθεί από εμένα. Επομένως, εκείνοι δεν είναι θεοί, εφόσον δεν κατέχουν τίποτε από όσα προσιδιάζουν στον Θεό. Εγώ όμως είμαι κατά φύσιν αυτό που πιστεύεται ότι είμαι, δηλαδή Θεός των όλων, έχοντας θεοπρεπή γέννηση. Μυσταγωγεί λοιπόν ο λόγος όσους είχαν απομακρυνθεί από την αληθινή θεογνωσία, είχαν προσκολληθεί στα άψυχα είδωλα και έλεγαν στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». «Εσείς είστε μάρτυρες, αν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα». Τους επαναφέρει πάλι στην ανάμνηση της δύναμης και της εξουσίας που τους επιδείχθηκε, η οποία αρμόζει στον πραγματικά κατά φύσιν Θεό και Κύριο των συμπάντων, όταν λυτρώθηκαν από τη γη των Αιγυπτίων. Διότι τότε συστρατεύθηκε με τον Δεσπότη και η ίδια η κτίση, και στράφηκε εναντίον της σκληρότητας εκείνων που τους καταδυνάστευαν, καθώς συντελούνταν μεταβολές των στοιχείων της φύσεως.

Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό: "Αυτός που κρατάει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες." Και είπε πάλι ο προφήτης Ησαΐας: "Εάν όλα τα έθνη θεωρηθούν σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και υπολογιστούν σαν σταγόνα σιέλου, και λογαριάστηκαν σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ταυτίσατε;" Εντελώς ανόητοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που θεώρησαν ότι ο πλασμένος από χώμα άνθρωπος είναι ανώτερος από τον Θεό, και αφού παραποίησαν την ευσέβειά τους προς Αυτόν, νόμισαν ότι θα σωθούν μέσω ανύπαρκτων θεών. Διότι ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από πέτρα και ξύλο; Έχει λεχθεί λοιπόν γι' αυτούς: "Και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Σήκω και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους έφτιαξες για τον εαυτό σου; Ας σηκωθούν, για να σε σώσουν στον καιρό της θλίψης σου." Αθέτησαν δε τον Θεό, πράττοντας τούτο όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα ίδια τα έργα τους, όπως είναι αυτό που έχει ειπωθεί γι' αυτούς με τη μορφή παραδείγματος: "Και περίμενα να παραγάγουν σταφύλια, αλλά παρήγαγαν αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά αδικία." Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Μελωδός ως εκ προσώπου του Χριστού γι' αυτούς: "Υιοί αλλότριοι με εξαπάτησαν, υιοί αλλότριοι φθάρηκαν, και χώλαναν από τα μονοπάτια τους." Και δεν με θυμήθηκες, ούτε με έβαλες στη διάνοιά σου, ούτε στην καρδιά σου. Και εγώ βλέποντάς σε, σε παραβλέπω, και εμένα δεν με φοβήθηκες.

«Συντετριμμένους την καρδίαν», λέγει, εννοεί εκείνους που έχουν ασθενή και εύθραυστο νου, και δεν μπορούν να αντισταθούν στις προσβολές των παθών, αλλά έχουν υποταχθεί σε αυτές σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρούνται αιχμάλωτοι. Σε αυτούς υπόσχεται θεραπεία και άφεση, και, μολονότι είναι τυφλοί, τους δίδει την ανάβλεψη. Διότι εκείνοι που λατρεύουν την κτίση, και λέγουν στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου, και στον λίθο: Εσύ με γέννησες», και έπειτα δεν έχουν επιγνώσει τον κατά φύση και αληθινό Θεό, πώς να μην είναι τυφλοί, έχοντας την καρδιά τους γυμνή από το θείο και νοητό φως; Σε αυτούς μεταδίδει ο Πατέρας το φως της αληθινής θεογνωσίας. Διότι έχουν κληθεί μέσω της πίστεως και τον εγνώρισαν, ή μάλλον αναγνωρίστηκαν από αυτόν, και, ενώ ήσαν υιοί της νυκτός και του σκότους, έγιναν τέκνα φωτός· διότι τους καταύγασε η ημέρα και ανέτειλε ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και ανέτειλε λαμπρός ο Εωσφόρος. Δεν βλάπτει δε καθόλου να εφαρμόσουμε όλα όσα ελέχθησαν και στους κατά σάρκα Ισραηλίτες. Διότι και αυτοί ήσαν πτωχοί και συντετριμμένοι στην καρδιά και τρόπον τινά αιχμάλωτοι και σκοτισμένοι. «Διότι δεν υπήρχε στη γη κανείς που να πράττει το καλό, δεν υπήρχε ούτε ένας, αλλά όλοι παρέκκλιναν, όλοι μαζί αχρειώθηκαν». Έχει δε έλθει ο Χριστός, ευαγγελιζόμενος προ πάντων των άλλων στους Ισραηλίτες τα κατορθώματα της δικής του παρουσίας.

Συντετριμμένους στην καρδιά αποκαλεί εκείνους που έχουν ασθενή και εύθραυστο νου, και δεν μπορούν να αντισταθούν στις προσβολές των παθών, αλλά υποτάσσονται σε αυτές σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μοιάζουν με αιχμαλώτους. Σε αυτούς υπόσχεται ίαση και άφεση. Επειδή δε είναι τυφλοί, τους δίδει και ανάβλεψη. Διότι εκείνοι που λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη, και λένε στο ξύλο, «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα, «Εσύ με γέννησες», και δεν έχουν επιγνώσει τον κατά φύση και αληθινό Θεό, πώς να μην είναι τυφλοί, και να μην έχουν την καρδιά τους γυμνή από το θείο και νοητό φως;

Διότι καρπός της νήψεως είναι πλέον το να ζητά κανείς να βγει έξω από το σκοτάδι, δηλαδή προφανώς από το δαιμονικό. Και, όντας πλέον γεμάτοι σαν από το θείο φως, να πορεύονται με ορθό σκοπό προς την επίγνωση του κατά φύσιν και αληθινού Θεού και Δεσπότη, αν και παλαιότερα είχαν την πεποίθηση ότι υπάρχουν «πολλοί θεοί και κύριοι» στον κόσμο, φτάνοντας σε τέτοιο σημείο αφροσύνης ώστε «να λένε στο ξύλο 'εσύ είσαι ο πατέρας μου', και στην πέτρα 'εσύ με γέννησες'». Ο λόγος όμως επιμένει στη μεταφορά. Διότι δες πώς, σαν να πρόκειται για λιοντάρι ή κάποιο άλλο θηρίο, λένε: «Αυτός μας άρπαξε και αυτός θα μας γιατρέψει». Επειδή δηλαδή έλεγε: «Και εγώ θα γίνω σαν πάνθηρας για τον Εφραίμ και σαν λιοντάρι για τον οίκο του Ιούδα, και εγώ θα αρπάξω και θα φύγω και θα πάρω, και δεν θα υπάρχει κανείς να τους γλιτώσει», διατήρησαν το σχήμα της μεταφοράς και λένε ότι οπωσδήποτε θα θεραπεύσει εκείνος που άρπαξε. Διότι, όπως ακριβώς τους λύπησε η οργή, έτσι με κάθε τρόπο τα αγαθά που προέρχονται από την πραότητα θα ευφράνουν εκείνους που υπέφεραν. Παράλληλα δε, θα κατανοήσουμε και τούτο, ότι όταν ο Θεός παιδεύει κάποιους, κανείς δεν μπορεί να τους βοηθήσει, αλλά οι παθόντες έχουν ανάγκη μόνο από Αυτόν για την επανόρθωσή τους.

Θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει το προκείμενο, αν του φαίνεται σωστό, και με άλλον τρόπο. Διότι ο Θεός των όλων τέντωσε κατά κάποιον τρόπο τον Ισραήλ σαν δικό του τόξο, πολεμώντας την τυραννία του διαβόλου και αντιπαρατασσόμενος στην απάτη της ειδωλολατρίας· διότι μόνος του ο Ισραήλ από όλα τα έθνη σε όλη την οικουμένη, τουλάχιστον σύμφωνα με όσα ορίζει ο νόμος, αποτίναξε την προσκύνηση των ειδώλων και προσκολλήθηκε στον εκ φύσεως και αληθινό Δεσπότη των όλων· αλλά ετράπησαν προς το αντίθετο. Διότι, ενώ όφειλαν να πράττουν αυτό, πολέμησαν τον Θεό υπέρ της δόξας των ειδώλων· έγιναν λοιπόν σαν ένα ανεστραμμένο τόξο, ασκώντας αντίστροφη τοξοβολία. «Οι άρχοντές τους θα πέσουν με ρομφαία εξαιτίας της απαιδευσίας της γλώσσας τους». Δεν θα έρθουν, λέει, τα δεινά της οργής μόνο εναντίον των υφισταμένων των ηγετών, αλλά θα καταλάβουν, και μάλιστα πολύ γρήγορα, και εκείνους που έχουν συνηθίσει να απολαμβάνουν τις ανώτατες τιμές. Διότι θα πέσουν με ρομφαία, και αιτία για όσα θα πάθουν θα είναι η ασέλγεια της γλώσσας τους. Διότι αποτελεί αληθινή απαιδευσία το να λένε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Θα ταίριαζε όμως πάρα πολύ καλά να ειπωθούν τέτοια λόγια και για τον Εμμανουήλ, εναντίον του οποίου κίνησαν την απαίδευτη γλώσσα τους οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι, μολονότι εκείνος τους διαπαιδαγωγούσε και τους ενδυνάμωνε, φυσικά με πνευματικό τρόπο· και, μη υπολογίζοντας τίποτε από αυτά, αποστράφηκαν στο κενό. Διότι ετράπησαν σε «διδασκαλίες, εντάλματα ανθρώπων».

Ο θρήνος, βέβαια, υποδηλώνει το δάκρυ και τις γοερές κραυγές που το συνοδεύουν, τις οποίες ίσως θα έβγαζαν άλλοι, ή και οι ίδιοι από μόνοι τους κλαίγοντας για τα δικά τους πάθη. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Με ταλαιπωρία ταλαιπωρηθήκαμε». Και ποιος μπορεί να εννοηθεί ότι είναι ο τρόπος της ταλαιπωρίας, το διασαφηνίζει λέγοντας: «Η μερίδα του λαού μου καταμετρήθηκε με σχοινί, και δεν υπήρχε κανείς να τον εμποδίσει ώστε να τον αποτρέψει». Ο κλήρος, λέει, που μοιράστηκε στον δικό μου και αγαπημένο λαό, δηλαδή προφανώς στον Ισραήλ, καταμετρήθηκε από τους εχθρούς, δηλαδή υποβλήθηκε σε δασμούς και φόρους. Διότι αυτό που καταμετρείται, υπόκειται σε φόρους και δασμούς. Έπειτα, ενώ συνέβη αυτό και μάλιστα ενάντια σε κάθε ελπίδα, δεν υπήρξε κανείς να το εμποδίσει. Πού βρίσκονται, λοιπόν, λέει, οι δαμάλεις, ο Χαμώς, ο Δαγών, ο Βεελφεγώρ, ο Βάαλ, και τα πολυποίκιλα χειροποίητα είδωλα μέσα στους ναούς της Σαμάρειας; Σιώπησαν, δεν αντιστάθηκαν σε αυτούς που τη μοιράζονταν· δεν βοήθησαν τους δικούς τους προσκυνητές· δεν επέφεραν οργή σε αυτούς που καταμετρούσαν τη γη. Κάτι παρόμοιο λέει και μέσω της φωνής του Ιερεμία για τους Ισραηλίτες: «Και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Ανάστα και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου που έφτιαξες για τον εαυτό σου; Θα αναστηθούν άραγε για να σε σώσουν στον καιρό της κάκωσής σου;». Αλλά πώς θα μπορούσαν να διασώσουν άλλους, αυτά που εύκολα θα πάθαιναν οτιδήποτε θα επέλεγε κανείς να τους κάνει; Διότι αυτά είναι «έργα των χεριών των ανθρώπων, ασήμι και χρυσάφι», και πέτρα και ξύλα, κωφή και αναίσθητη ύλη.

Διότι έχεις νικήσει, όχι επειδή εσύ η ίδια υπερίσχυσες περισσότερο, αλλά επειδή κατέβαλες εμένα που νοσούσα εξαιτίας της προσκρούσεώς μου στον Θεό, και γι' αυτό ήμουν πεσμένη. Αλλά θα έρθει καιρός που θα αναστηθώ, έστω κι αν βρέθηκα, λέει, στο σκοτάδι λέγοντας στο ξύλο «εσύ είσαι ο Θεός μου» και στην πέτρα «εσύ με γέννησες», και εκφωνώντας τον λόγο για τις δαμάλεις· διότι είπα, είπα από παράνοια: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε ανέβασαν από τη γη της Αιγύπτου». Αλλά όμως θα βγω και στο φως, θα αναγνωρίσω τον Δεσπότη, αυτόν που σώζει, τον βοηθό, τον χορηγό της δύναμης. Θα ανεχτώ αυτά που συνέβησαν και θα υπομείνω τα δεινά, και σε καμία περίπτωση δεν θα κατακραυγάσω ότι ο Θεός με αδικεί, αλλά μάλλον θα έχω τη διάθεση ότι έβγαλε ορθή απόφαση εναντίον μου, έστω κι αν με έστειλε στην αιχμαλωσία. Διότι έχω αμαρτήσει και υπομένω τα αποτελέσματα της οργής, έως ότου δικαιώσει την υπόθεσή μου, δηλαδή έως ότου, αφού επιμετρήσει την τιμωρία ισόρροπα προς τα αμαρτήματα, με σπλαχνιστεί τελικά, και αυτήν που παλαιότερα ήταν σκοτισμένη από την ομίχλη της πλάνης την αναδείξει λαμπρή, κάνοντάς την, μέσω της γνώσης του αληθινού και κατά φύση Θεού, να βρεθεί τρόπον τινά στο φως· και θα θαυμάζεται, λέει, δικαιολογημένα, καταδεικνύοντας σε εμένα την ειλικρίνεια της δικαιοσύνης του. Διότι, όπως ακριβώς δεν τιμώρησε άδικα αυτήν που αμάρτανε, έτσι με ίσο κριτήριο θα θεωρήσει σωστό να αξιώσει φροντίδας και να σπλαχνιστεί αυτήν που έχει ήδη πάθει, μετανοεί και κείτεται πεσμένη.

Είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε ότι, όταν, όπως είπα, η Εκκλησία διώκεται ενίοτε από τους εχθρούς της, οι εχθροί επιτίθενται με σφοδρότητα και χαμογελούν χαιρέκακα, λέγοντας ίσως το «εύγε, εύγε», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Όμως ο Χριστός την υπερασπίζεται, και θα συντρίψει όλη τη δύναμή τους, εγείροντας τον δικό του ναό, και επιφέροντας σε όσους την επιβουλεύονται όσα προέρχονται από άκρατο θυμό, και κατασείοντας σαν κάποιες πόλεις τις συναγωγές των αιρέσεων, και μαζί με αυτές επιπλέον τα ανόσια στίφη των ειδωλολατρών. <Και θα αφαιρέσω το αίμα τους από το στόμα τους, και τα βδελύγματά τους από το μέσο των δοντιών τους· και θα εναπομείνουν και αυτοί στον Θεό μας, και θα είναι σαν χιλίαρχος στον Ιούδα, και η Ακκαρών σαν τον Ιεβουσαίο.> Και αυτοί κατέφαγαν τον Ισραήλ, και σαν κάποια θηρία, είχαν το στόμα τους σχεδόν βαμμένο με αίμα. Επειδή όμως ήταν ειδωλολάτρες, και προσκολλημένοι στις λατρείες των μάταιων ειδώλων, δέχονταν πάντα με κάποιον τρόπο στη γλώσσα τους, ή μάλλον στα δόντια τους, τις ονομασίες των δικών τους βδελυγμάτων, ονομάζοντας συνεχώς θεούς τα χειροποίητα, και λέγοντας στις άψυχες πέτρες, κατά τον προφήτη, «Εσύ είσαι ο Θεός μου, και εσύ με γέννησες». Αλλά πλήρωσαν μεν την αρμόζουσα και επαρκή τιμωρία τους, έχοντας αμαρτήσει άγρια ενάντια στον Ισραήλ. Ωστόσο δεν καταστράφηκαν ολοσχερώς, επειδή ο Θεός προέβλεπε την εν καιρώ μελλοντική επιστροφή τους εν Χριστώ.

Διότι, πράγματι, αυτοί που πλανώνται αντιτάσσονται στη δόξα του Θεού με πολλούς τρόπους, προσφέροντας θυσίες στα χωνευτά είδωλα και λέγοντας στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Αυτά, λέει, τα κατέκριναν όσοι φοβούνται τον Κύριο. Το έγκλημα πάλι είναι η βλασφημία, και αποτελεί ξεκάθαρη απόδειξη της έσχατης ασθένειας. Διότι τα λόγια αυτά προέρχονται από άρρωστη διάνοια, και το να λέει κανείς κάτι εναντίον του Θεού είναι θεομίσητο απόβρασμα ενός μεθυσμένου νου. Το ότι όμως ακούει τέτοια λόγια όχι επιδερμικά, αλλά με μεγάλη προσοχή, το επιβεβαίωσε λέγοντας: «Και πρόσεξε ο Κύριος και εισάκουσε»· «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη, και εκείνο που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής». Αν, λοιπόν, ειπωθεί κάποιος λόγος εναντίον της θείας του δόξας, αυτός θα είναι βαρύς και σχεδόν αφόρητος, αν και έχει συνηθίσει να μακροθυμεί υπερβολικά· γι' αυτό ακριβώς και έλεγε: «Κάνατε βαριά τα λόγια σας εναντίον μου».

Διότι όσοι έχουν τον νου τους ταραγμένο από τα πανουργήματα του διαβόλου, και είναι παρασυρμένοι στα παιχνίδια των ειδώλων, και λένε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου», σύμφωνα με τον προφήτη, και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες», δικαιολογημένα θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι γεμάτοι από κάθε είδους παραφροσύνη. Και αυτή την κρίση επισύρουν στους εαυτούς τους από εκείνους που φροντίζουν να κρίνουν δίκαια. Και φαίνονται (διότι θα πω ό,τι είναι πιο αληθινό να ειπωθεί), όσον αφορά τη φύση του σώματός τους, ότι διασώζουν ακόμη τον άνθρωπο, και μόνο από τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά και τη μορφή αναγνωρίζονται ότι έχουν πλαστεί ως λογικά όντα. Όσον αφορά όμως τον νου και τα όσα υπάρχουν σε αυτόν, ανταγωνίζονται πρόθυμα την ανοησία των άλογων ζώων. Και θα μπορούσε κανείς να παραδεχθεί ότι υπερέχουν και σε αυτό, εάν εξετάσει προσεκτικά τα όσα πράττουν. Αλλά για να μη φανεί ότι τους λοιδορώ, αντί να προσπαθώ να τους ελέγξω επειδή έχουν αποστατήσει κατά πολύ από τα πρέποντα και έχουν απομακρυνθεί στο έσχατο σημείο, θα παρουσιάσω τώρα τον ίδιο τον Θεό και Δεσπότη των πάντων να λέει κάτι τέτοιο μέσω ενός από τους προφήτες: «Δείτε ότι η καρδιά τους είναι στάχτη, και πλανώνται.»

Εάν, όμως, πρόκειται να προχωρούμε με αχαλίνωτες ροπές του νου σε όσα δεν είναι θεμιτά, να αυθαδιάζουμε απέναντι στην υπέρτατη δόξα Του, και να την απονέμουμε σε ανύπαρκτους θεούς, «λέγοντας στο ξύλο: Εσύ είσαι ο πατέρας μου, και στην πέτρα: Εσύ με γέννησες», και να αποδίδουμε σεβασμό στα στοιχεία του κόσμου, και μάλιστα ενώ έχουμε λάβει το όνομα των Χριστιανών, τότε κανένας από όσους συγκαταλέγονται σε εμάς δεν θα αμφέβαλλε ότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα παραδώσουμε τους εαυτούς μας σε σκληρή και αναπόφευκτη τιμωρία. Σε αυτούς έχει απευθυνθεί και ο ιερός λόγος που λέει ότι «Είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού». Εξάλλου, και οι δικοί μας ισχύοντες νόμοι τιμωρούν τους στρατιώτες, εάν, αδιαφορώντας για την οφειλόμενη αφοσίωση στους άρχοντες, επιλέξουν να φρονούν τα των βαρβάρων· και αν κάποιος ρίξει την ασπίδα του, μαζί με αυτήν θα χάσει οπωσδήποτε και το να συγκαταλέγεται πλέον στους ζωντανούς.

«Όταν δε οι φωνές και οι σάλπιγγες και η νεφέλη απομακρυνθούν από το όρος, εκείνοι θα ανεβούν στο όρος.» Επειδή, πράγματι, οι Ισραηλίτες, όντας υπόδουλοι στην Αίγυπτο και έχοντας περιπέσει στις δικές τους ψευδολατρείες, προσκυνούσαν ανθρώπινες επινοήσεις και προσέφεραν τις λατρείες τους σε κατασκευάσματα από λίθο, ήγουν από άλλη ύλη, πάσχοντας από ελεεινή πλάνη, και, όπως λέει ο προφήτης, «λέγοντας στο ξύλο: Εσύ είσαι ο Θεός μου, και στον λίθο: Εσύ με γέννησες», γι' αυτό λοιπόν αναγκαστικά, επειδή ο Δημιουργός ήθελε να τους επαναφέρει από την αρχαία εκείνη και βέβηλη ψευδολατρεία στην επίγνωση της αλήθειας, προκειμένου να μη νομιστεί ότι, εξαπατημένοι από τα λόγια του Μωυσή, λατρεύουν έναν ανύπαρκτο Θεό, για τον λόγο αυτόν, πολύ ωφέλιμα, τους αξιώνει και της θεοπτίας μέσω τύπων.

Επομένως, όσον αφορά τον λόγο που έχουμε, θα βρούμε τέσσερις διαφορές, μέσω των οποίων ολόκληρη η γη θα κατορθώσει τον άριστο και αληθινά ευδόκιμο βίο. Η πρώτη, λοιπόν, είναι αυτή με την οποία συνηθίζουμε να καλούμε σε επίγνωση της αλήθειας και σε αποδοχή του θείου φωτός εκείνους που λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, και οι οποίοι λένε από αμάθεια στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Σε αυτούς, όμως, που έχουν ήδη πιστέψει, εύλογα θα ταίριαζαν τα άλλα τρία είδη του λόγου, επειδή ακριβώς και ο Σωτήρας δίδαξε ότι υπάρχουν τρεις διαφορές βίου και τρόπου ζωής. Διότι είπε ότι τα σπέρματα που έπεσαν στην καλή γη έκαναν καρπό, το ένα εκατό, το άλλο εξήντα και το άλλο τριάντα. Επομένως, υπάρχει για καθέναν από αυτούς ο λόγος που του ταιριάζει περισσότερο. Διότι δεν θα πράτταμε σωστά εάν εκείνους που είναι μοιρασμένοι ανάμεσα στον Θεό και τον κόσμο, επειδή έχουν ενωθεί σύμφωνα με τον νόμο σε γάμο, και εκείνους που έχουν αναλάβει τον εντελώς άριστο και ασκητικό βίο, δηλαδή αυτόν που ταιριάζει στην ιεροσύνη, προσπαθούσαμε να τους ωφελήσουμε με τους ίδιους χωρίς διάκριση λόγους, αλλά στους πρώτους θα πούμε: «Είσαι δεμένος με γυναίκα; Μην αναζητάς λύση. Είσαι ελεύθερος από γυναίκα; Μην αναζητάς γυναίκα» και όσα αρμόζει στους παντρεμένους να φρονούν και να πράττουν. Στους ασκητικούς όμως και σε όσους έχουν αποφασίσει να δείξουν καρτερία θα πούμε: «Νεκρώστε τα μέλη σας τα επί της γης, την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία.»

Αλλά αφού απέρριψαν με περιφρόνηση αυτό το τόσο σεπτό και αξιοθαύμαστο φρόνημα, κάποιοι από τους αρχαιοτέρους, αντάλλαξαν χρυσά με χάλκινα, σύμφωνα με τους Έλληνες ποιητές. Διότι, εγκαταλείποντας την οφειλόμενη λατρεία προς τον κατά φύσιν Θεό, στράφηκαν παιδαριωδώς προς την ανώφελη ματαιολατρία· ρίχνοντας την ντροπή και τον χλευασμό στο ίδιο τους το κεφάλι και επιλέγοντας αυτοβούλως την έκπτωση από την άνωθεν προστασία. Γι' αυτό άλλωστε είπε ο Θεός: «Όπως ντροπιάζεται ο κλέφτης όταν συλληφθεί, έτσι θα ντροπιαστούν και οι ίδιοι οι υιοί του Ισραήλ, και οι βασιλείς τους, και οι άρχοντές τους, και οι ιερείς τους, και οι προφήτες τους· στο ξύλο είπαν, ότι είσαι ο Πατέρας μου, και στην πέτρα, εσύ με γέννησες. Και έστρεψαν σε μένα τα νώτα, και όχι τα πρόσωπά τους· και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Ανάστα και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους έφτιαξες για τον εαυτό σου; Ας σηκωθούν και ας σε σώσουν στον καιρό της κακουχίας σου· διότι όσες ήταν οι πόλεις σου σε αριθμό, τόσοι ήταν και οι θεοί σου, Ιούδα, και σύμφωνα με τον αριθμό των δρόμων της Ιερουσαλήμ, θυσίαζαν στον Βάαλ. Γιατί μου απευθύνετε τον λόγο; Όλοι εσείς ανομήσατε εναντίον μου, λέει ο Κύριος.» ΠΑΛΛ. Αληθινά φοβερό το γεγονός, φίλε μου. ΚΥΡ.

Φτάνοντας σε αυτό το σημείο του λόγου και ενθυμούμενος όσα ειπώθηκαν λίγο πριν, όπου ο Θεός ανακηρυσσόταν πατέρας των ανθρώπων, εκπλήσσομαι τα μέγιστα για την αγνωμοσύνη των ανθρώπων. Διότι ο μεν Θεός με άφατη φιλανθρωπία καταδέχθηκε να ονομάζεται πατέρας των ανθρώπων· Εκείνος που βρίσκεται στους ουρανούς, αυτών που βρίσκονται στη γη· και ο δημιουργός των αιώνων, αυτών που υπάρχουν μέσα στον χρόνο· και Εκείνος που κρατάει τη γη στη χούφτα Του, αυτών που πάνω στη γη είναι σαν ακρίδες. Ο άνθρωπος, όμως, εγκαταλείποντας τον επουράνιο Πατέρα, είπε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Και μου φαίνεται πως για τον λόγο αυτόν ο ψαλμός λέει προς την ανθρωπότητα: «Και ξέχασε τον λαό σου, και τον οίκο του πατέρα σου», αυτού που επέλεξες για πατέρα, τον οποίο έφερες πάνω σου για την απώλειά σου.

Γ΄. Αυτοί, όταν ήταν παρόντες, με έκαναν λαμπρό, ο δικός μου πλούτος, η δική μου αγαθή απόλαυση, και όταν απουσίαζαν με ταπείνωναν. Αυτά συνέθλιβαν την ψυχή μου, αυτά την τάραζαν. Εξαιτίας αυτών πορευόμουν πενθώντας και σκυθρωπάζοντας· για αυτούς τους λόγους, μαζί με τα άλλα τερπνά, απέρριψα και τον λόγο· διότι με απώθησαν οι αγαπημένοι, και έστρεψαν προς εμένα τα νώτα τους και όχι το πρόσωπό τους, και έγιναν ποίμνιο πιο ανεξέλεγκτο από τον ποιμένα, για να μην πω πιο ανυπότακτο· διότι μετατράπηκε σε πίκρα για εμένα η άμπελος η αληθινή, η οποία είχε καθαριστεί άριστα από τον καλό γεωργό και παρήγαγε την καλή σοδειά στα θεία πατητήρια· διότι οι φίλοι μου και οι πλησίον μου πλησίασαν και στάθηκαν απέναντί μου, και οι πιο κοντινοί μου στάθηκαν από μακριά· διότι διαιρέσαμε τον Χριστό, εμείς οι λίαν φιλόθεοι και φιλόχριστοι, και στο όνομα της αλήθειας κατασυκοφαντήσαμε ο ένας τον άλλον, και για χάρη της αγάπης καλλιεργήσαμε το μίσος, και στο όνομα του ακρογωνιαίου λίθου διαλυθήκαμε, και στο όνομα της πέτρας κλονιστήκαμε· διότι πολεμήσαμε για την ειρήνη περισσότερο από όσο έπρεπε, και στο όνομα Εκείνου που υψώθηκε στο ξύλο κατακρημνιστήκαμε, και στο όνομα Εκείνου που ετάφη και αναστήθηκε, θανατωθήκαμε.

Στο ξύλο είπαν: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου». Τι χειρότερο υπάρχει από αυτή την αναισθησία; Διότι, και αν ακόμη δεν είχαν εγκαταλείψει τον Θεό, τι είναι πιο φοβερό από αυτή την πνευματική τύφλωση; Αλλά δεν το είπε στο ξύλο, θα πει κάποιος, αλλά στον δαίμονα που κινούσε το ξύλο.

Και έστρεψαν σε μένα τα νώτα τους. Χειρότερη είναι αυτή η αμαρτία. Ποιον εγκατέλειψαν; Πώς αποστράφηκαν; Συνεχώς αναφέρει τα αμαρτήματά τους. Βλέπεις πόσο αγαθό προξενούν τα δεινά, όταν οδηγούν στην επίγνωση του Θεού; Βλέπεις ότι η πλάνη προέρχεται από τη ραθυμία;

Διότι, εάν παρήγαγε αυτά τα στοιχεία με τον λόγο και μόνο, πολύ περισσότερο θα μπορέσει να μας απαλλάξει από τους βαρβάρους. Βλέπεις πώς φιλοσοφούν αυτοί που ήταν πιο αναίσθητοι και από τους λίθους, τώρα που διατρίβουν σε ξένη γη; Διότι δεν θυμούνται πλέον τον ναό, αλλά τον ουρανό και τη γη. Δες πώς διακηρύττουν και τη δημιουργία και τη σοφία του Θεού, καθώς και την πρόνοιά Του. Διότι εκείνοι που προηγουμένως έλεγαν στο ξύλο, «Εσύ είσαι ο Θεός μου», και στον λίθο, «Εσύ με γέννησες», τώρα αναγνωρίζουν τον Δημιουργό της οικουμένης.

Και λίγο παρακάτω: Διότι αυτός που αγαπά ειλικρινά έναν φίλο ή έναν βασιλιά, και μάλιστα τον ευεργέτη του, έστω κι αν δει τον γιο του, ή το σκήπτρο του, ή τον θρόνο του, ή το στέμμα του, ή το σπίτι του, ή τον δούλο του, τα κρατά και τα ασπάζεται και τιμά μέσω αυτών τον ευεργέτη, τον βασιλιά και μάλιστα τον Θεό. —Μακάρι, επαναλαμβάνω, να είχες κατασκευάσει κι εσύ εικόνες του Μωυσή και των προφητών και καθημερινά, μπροστά σε αυτές, να προσκυνούσες τον Δεσπότη τους, τον Θεό. Όταν, λοιπόν, δεις τα τέκνα των χριστιανών να προσκυνούν τον σταυρό, μάθε ότι προσφέρουν την προσκύνηση στον σταυρωθέντα Χριστό και όχι στο ξύλο. Επειδή, αν σέβονταν τη φύση του ξύλου, θα έπρεπε οπωσδήποτε να προσκυνούν και τα δέντρα και τα άλση, όπως ακριβώς εσύ, ο Ισραήλ, τα προσκύνησες κάποτε, λέγοντας στο δέντρο και στην πέτρα: «εσύ είσαι ο θεός μου, και εσύ με γέννησες». Εμείς, όμως, δεν λέμε κάτι τέτοιο στον σταυρό ούτε στις μορφές των αγίων· διότι δεν είναι θεοί μας, αλλά ανοιχτά βιβλία για την ανάμνηση του Θεού και προς τιμήν Του, τα οποία βρίσκονται φανερά τοποθετημένα μέσα στις εκκλησίες και προσκυνούνται. Διότι αυτός που τιμά τον μάρτυρα, τιμά τον Θεό, για τον οποίο ο μάρτυρας μαρτύρησε· αυτός που προσκυνά τον απόστολο του Χριστού, προσκυνά Εκείνον που τον απέστειλε· και αυτός που προσπίπτει στη μητέρα του Χριστού, είναι ολοφάνερο ότι προσφέρει την τιμή στον Υιό της. Διότι δεν υπάρχει άλλος θεός, ειμή μόνον Ένας, ο Οποίος γνωρίζεται και λατρεύεται εν Τριάδι και Μονάδι. (

Του ιδίου: Εάν λοιπόν, όπως πολλές φορές είπα, προσκυνούσα το ξύλο και την πέτρα ως Θεό, θα έλεγα και εγώ στο ξύλο και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Εάν όμως προσκυνώ τις εικόνες των αγίων, ή μάλλον τους ίδιους τους αγίους, και προσκυνώ και τιμώ τους άθλους των αγίων μαρτύρων, πώς τα αποκαλείς αυτά είδωλα, ανόητε; Διότι τα είδωλα είναι ομοιώματα των ψευδώνυμων θεών, μοιχών και φονευτών και τεκνοθυτών και μαλακών, και όχι προφητών ούτε αποστόλων. Και για να σου παρουσιάσω εν μέρει ένα σύντομο και πειστικότατο παράδειγμα σχετικά με τα χριστιανικά και τα ελληνικά ομοιώματα, άκουσε.