Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 23:16

Διότι ο Θεός και Πατέρας μας ελευθέρωσε, όπως ακριβώς είπε ο θεσπέσιος Παύλος, «από την εξουσία του σκότους, και μας μετέφερε στη βασιλεία της αγάπης του Υιού του, μέσα στο φως». Και μάλιστα κάποιος από τους αγίους τον ονόμασε Αυγή της ημέρας, και επιπλέον Φωσφόρο. Διότι λέει: «Έως ότου ανατείλει η ημέρα και ο Φωσφόρος ανατείλει στις καρδιές σας» ονομάζοντας, νομίζω, αυγή της ημέρας και φωσφόρο που ανατέλλει, τον φωτισμό που παρέχεται εν Πνεύματι μέσω του Χριστού. Β. Αλλά ότι βέβαια ο Χριστός είναι φως, και επιπλέον ημέρα και αυγή και φωσφόρος για εκείνους που έχουν άπαξ συγκαταλεχθεί σε αυτούς που κλήθηκαν μέσω της πίστης, κανείς δεν θα αμφέβαλλε. Εάν όμως σε παρακαλούσαμε, θα μπορούσες να μας παρουσιάσεις με πολύ συνοπτικό τρόπο τον αμερόληπτο και άμεμπτο λόγο της πίστης, ή θα αρνηθείς να μιλήσεις, και θα προτιμήσεις τον δισταγμό που μου είναι γνώριμος και ταιριαστός και που πάντοτε κάπως συνοδεύει τα γηρατειά; Διότι είναι αναρίθμητα όσα διαδίδονται από πολλούς, οι οποίοι, νοθεύοντας τον ορθό λόγο της αλήθειας, τον διαστρεβλώνουν με ποικίλους τρόπους όπως νομίζουν οι ίδιοι, και πετώντας σαν άγριες σφήκες, καταβουίζουν φοβερά πόλεις και χώρες ταυτόχρονα, «μιλώντας αυτά που προέρχονται από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Α. Πόσο θαυμάζω την ασύγκριτη φιλοθεΐά σου, αγαπητέ, και σε παρακαλώ να μην εγκαταλείψεις ποτέ αυτήν την τόσο ορθή και άκρως αξιέπαινη στάση.

Διότι θα ταίριαζε μόνο στη βασιλική φύση των όλων το να νομοθετεί και να κρίνει. Έφτασε βέβαια και ο Υιός σε αυτή τη δόξα, αφού ο Θεός και Πατέρας συγκατένευσε να την λάβει. Α. Και σε ποιον από όσους σκέφτονται ορθά δεν είναι φανερό ότι μας αραδιάζεις μάταια λόγια, φίλε μου, και σωρεύεις ένα ψυχρό και άχρηστο πλήθος εννοιών, αν δεν μας υποδείξεις ότι τα συγγράμματα των αγίων συμφωνούν με όσα είπες; Διότι δεν θα ακολουθήσουμε αυτούς που θέλουν και συνηθίζουν να ξερνούν όσα προέρχονται μόνο από τη δική τους διάνοια, αλλά αυτούς που μιλούν «από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Β. Καλά τα λες. Επομένως, ο θείος Δαβίδ, λέει, έψαλε κάπου (και απηύθυνε τα λόγια προς τον Θεό Πατέρα σχετικά με την κλήση των εθνών): «Τοποθέτησε, Κύριε, νομοθέτη σε αυτούς, ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι». Ότι δε αυτό έχει εκπληρωθεί πολύ ξεκάθαρα στο πρόσωπό του, έρχεται και μας το λέει και ο ίδιος ο Υιός: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα ως βασιλιάς από αυτόν πάνω στη Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Εκείνος δε που έχει ως δώρο της θέλησης άλλου το να βασιλεύει και να νομοθετεί, πώς δεν θα είχε επίκτητη και καθόλου φυσική, αλλά μάλλον προστιθέμενη την εξουσία και στα δύο; Α. «Ξεμεθύστε, εσείς που μεθάτε, από το κρασί σας», ας αναφωνήσει κάποιος και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα προς τους διεστραμμένους.

Λένε, λοιπόν, ορισμένοι από τους πιο φιλόπονους μελετητές, ότι μετά τον σταυρό του Σωτήρα μας και την άνοδό Του στους ουρανούς, κάποιοι ψευδοποιμένες και ψευδοδιδάσκαλοι, σαν ανήμερα θηρία, ορμώντας στα ποίμνια του Σωτήρα προκάλεσαν όχι μικρή ταραχή, «μιλώντας από την καρδιά τους», όπως είναι γραμμένο, «και όχι από το στόμα του Κυρίου», ή μάλλον όχι μιλώντας μόνο από τη δική τους καρδιά, αλλά από τις διδασκαλίες του δικού τους πατέρα, δηλαδή του διαβόλου. Διότι, αν κανείς δεν μπορεί να πει «Ανάθεμα τον Ιησού» παρά μόνο μέσω του Βεελζεβούλ, πώς να μην αποδειχθεί αληθινός ο λόγος μας γι' αυτούς; Ποια είναι, λοιπόν, αυτά που ξεστόμιζαν εναντίον της ίδιας τους της κεφαλής; Ότι ο Μονογενής Λόγος του Θεού, το αιώνιο φως, μέσα στο οποίο όλοι ζούμε και κινούμαστε, τότε για πρώτη φορά κλήθηκε στην ύπαρξη -όπως ισχυρίζονταν με αμάθεια και ασέβεια-, όταν γεννήθηκε ως άνθρωπος από την αγία Παρθένο, και, λαμβάνοντας αυτή την κοινή ανθρώπινη μορφή, «εμφανίστηκε επί της γης», όπως είναι γραμμένο, «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Σε αυτούς, λοιπόν, που έχουν τέτοια φρονήματα και τόλμησαν να συκοφαντήσουν την άρρητη και προαιώνια γέννηση του Υιού, απευθύνεται επιτιμητικά ο προφητικός λόγος λέγοντας τα εξής: «Εσείς, όμως, ελάτε εδώ, γιοι άνομοι, σπέρμα μοιχών και πόρνης· εναντίον ποιου χλευάσατε, και εναντίον ποιου ανοίξατε το στόμα σας, και εναντίον ποιου ελευθερώσατε τη γλώσσα σας;»

Θα ήταν λοιπόν, καθώς φαίνεται, καλό να αρκεστούμε σε όσα ειπώθηκαν για την ερμηνεία των προκειμένων. Επειδή όμως νομίζω ότι αρμόζει η γραφίδα που υπηρετεί τα θεία δόγματα να αποδεικνύεται ανώτερη από κάθε δισταγμό, ελάτε, παραθέτοντας πάλι το ίδιο ανάγνωσμα, ας το εξετάσουμε ακριβέστερα: πώς θα μπορούσε να νοηθεί σύμφωνα με τον ορθό λόγο ότι αποδίδεται στον άνθρωπο η φράση «που έρχεται στον κόσμο». Διότι το φως βρισκόταν μέσα του, ακριβώς όπως μας διαβεβαίωσε και ο ίδιος ο Ευαγγελιστής, και διαβεβαιώνουμε ότι μάλλον δεν έρχεται το φως στον κόσμο, αλλά ο άνθρωπος που φωτίζεται. Λένε λοιπόν κάποιοι, προφέροντας τα γεννήματα της καρδιάς τους και όχι από το στόμα του Κυρίου, όπως είναι γεγραμμένο, ότι πριν από τη δημιουργία των σωμάτων προϋπήρχαν στον ουρανό οι ψυχές των ανθρώπων, διαμένοντας για πολύ καιρό σε ασώματη μακαριότητα και απολαμβάνοντας καθαρότερα το όντως αγαθό. Όταν όμως τις κυρίευσε ο κορεσμός για τα ανώτερα αγαθά, αποκλίνοντας πλέον προς τα χειρότερα, κατέρχονταν σε άτοπες σκέψεις και επιθυμίες. Έτσι, αγανακτώντας εύλογα ο Δημιουργός, τις αποστέλλει στον κόσμο, τις ενέπλεξε σε γήινα σώματα αναγκάζοντάς τες να τα βαστάζουν, και αφού τις έκλεισε σχεδόν μέσα σε κάποιο σπήλαιο των άτοπων ηδονών, θέλησε να τις εκπαιδεύσει μέσα από την ίδια τους την πείρα, ώστε να αντιληφθούν πόσο πικρό είναι να κατευθύνεται κανείς προς τα χειρότερα και να μην υπολογίζει καθόλου τα αγαθά.

Τι ισχυρίζεσαι εσύ; Μας αναφέρεις πάλι μαντείες σαν από άδυτα ή από τους ελληνικούς τρίποδες, ή έρχεσαι σαν εκείνον τον "Ελαμίτη Σαμαία" ξεστομίζοντας αυτά που βγαίνουν από την καρδιά σου και όχι από το στόμα του Κυρίου; Και δεν ντρέπεσαι να προβάλλεις αντίρρηση σε αυτό που θεωρούμε πρέπον, το οποίο είναι ακαταμάχητο σε αυτά; Ή μήπως δεν νομίζεις ότι αρμόζει σε Αυτόν που είναι εκ φύσεως Θεός, να έχει Θεό τον Λόγο που γεννήθηκε από Αυτόν και τον οποίο προσκυνά όλη η κτίση, και να ονομάζεται και να είναι εκ φύσεως Πατέρας ενός Υιού που περισσότερο προσκυνείται παρά προσκυνά; Αλλά νομίζω ότι για όσους είναι όντως σοφοί, δεν λέω πράγματα παράλογα. Πώς όμως θα καθορίσουμε ότι πρέπει ο Πατέρας να προσκυνείται από το ίδιο του το γέννημα, όταν η υπόληψη και για τους δύο υφίσταται τόση ζημία; Διότι, πρώτον, αυτός που δεν προσκυνά δεν θα βρίσκεται σε ισότητα αξίας, ούτε σε απαράλλακτη εικόνα της φύσεως σε σχέση με αυτόν που προσκυνά. Διότι προσκυνά ως κατώτερος, και όχι ως μετρούμενος με κάποια ποσότητα ως προς τις ιδιότητές του· διότι δεν θα είναι κατώτερος ως Θεός ή Κύριος, αλλά επειδή θα διαφέρει ως προς τον όρο του τρόπου της υπάρξεώς του. Έπειτα, πώς θα αποδειχθεί αληθινός όταν λέει: "Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον Πατέρα"; Και πώς λέει ότι πρέπει να τιμάται ο ίδιος σε όχι κατώτερη μοίρα από τον Πατέρα, αν δεν έχει ίση δόξα, ακριβώς λόγω του ότι έχει τη θέση εκείνου που προσκυνά; Έπειτα, εκτός από αυτό, και ο ίδιος ο Πατέρας θα φανεί σε εμάς να έχει περιπέσει σε όχι τυχαία απρέπεια.

Το ότι ο Θεός εκλαμβάνει ως συγγενική σχέση την ομοιότητα και την ακριβέστατη ταύτιση που προέρχεται από τα έργα ή τους τρόπους, θα το διαπιστώσουμε σαφώς εγκύπτοντας στους ιερούς λόγους και ερευνώντας τη θεία Γραφή. Λοιπόν, στην εποχή του προφήτη Ιερεμία, υπήρξε κάποιος Ελαμίτης, ονόματι Σαμαίας, ψευδοπροφήτης, ο οποίος ξεστόμιζε όσα προέρχονταν από τη δική του καρδιά, όπως έχει γραφτεί, και όχι από το στόμα του Κυρίου. Επειδή δε υπήρχε και ένα μεγάλο πλήθος άλλων ψευδομαρτύρων και ψευδοπροφητών, το οποίο παραπλανούσε τα πλήθη και τα παρέσυρε σε ανάρμοστες πράξεις, αγανακτούσε λοιπόν ευλόγως ο Δεσπότης των πάντων, ο Θεός. Έπειτα, αφού αφιέρωσε πολλούς λόγους για τον Σαμαία, και αφού εξέθεσε λεπτομερώς ποιες τιμωρίες θα υποστεί για αυτό το τόλμημα, στο τέλος προσθέτει: «και θα εκδικηθώ τον Σαμαία και το γένος του, αυτούς που πράττουν τα όμοια με αυτόν». Ακούς πώς διαβλέπει τη συγγένεια στις όμοιες πράξεις; Διότι πώς Εκείνος, που γνωρίζει να κρίνει δίκαια, θα τιμωρούσε μαζί με τον Σαμαία το κατά σάρκα γένος του, αν αυτό δεν είχε τον ίδιο τρόπο ζωής με αυτόν ως προς τη φαυλότητα, παρότι λέει σαφώς μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει»; Επομένως, για να μην νοηθεί κάτι τέτοιο γι' αυτόν, αναφέροντας το γένος πρόσθεσε αμέσως το «Αυτούς που πράττουν τα όμοια με αυτόν», ορίζοντας τη συγγένεια με βάση την ταύτιση των πράξεων.

Πολλοί μεταξύ των Ιουδαίων, θεωρώντας τον θείο φόβο ως μηδαμινό, επιδιώκοντας και αποδεχόμενοι μόνο τις ανθρώπινες τιμές, και νικώμενοι από αισχρά κέρδη, αποτολμούσαν να προφητεύουν «μιλώντας από την ίδια τους την καρδιά, και όχι από το στόμα του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο. Γι' αυτό άλλωστε και ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων τους κατηγορούσε λέγοντας: «Δεν απέστειλα εγώ τους προφήτες, δεν μίλησα σε αυτούς, κι όμως αυτοί προφήτευαν»· αλλά και τους απειλούσε ότι θα υποστούν τα δεινά, φωνάζοντας: «Αλίμονο σε αυτούς που προφητεύουν από την καρδιά τους, και δεν βλέπουν απολύτως τίποτα». Τέτοιος ήταν ο Σαμέας, ο οποίος αντιπαρέθεσε το δικό του ψεύδος στα λόγια του Ιερεμία, και αφού άρπαξε τους ξύλινους κλοιούς και τους συνέτριψε, είπε: «Αυτά λέει ο Κύριος: Θα συντρίψω τον ζυγό του βασιλιά της Βαβυλώνας».

Ας έλθει λοιπόν, σαν μέσα από μια άλλη εικόνα, η δύναμη του λόγου στο αληθέστερο, και ας παρατηρήσει πάλι ο Φαρισαίος τι ακριβώς προξένησαν τότε ως ψευδοποιμένες και ψευδοδιδάσκαλοι σε όσους εξαπατήθηκαν από αυτούς, και τι ήρθε να δώσει ο Χριστός ή σε ποια ευημερία πρόκειται να μας ανυψώσει. Επομένως, εκείνοι που ποτέ δεν έπαψαν να ψευδολογούν, και που προσποιήθηκαν ότι είχαν αποσταλεί από τον Θεό, προφητεύοντας σύμφωνα με το γεγραμμένο «από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου», και εκτός από αυτούς, εκείνος ο Θευδάς και ο Ιούδας ο Γαλιλαίος, οι οποίοι παρέσυραν «λαό οπίσω» τους, καταστράφηκαν μαζί με εκείνους που παρασύρθηκαν. Αντιθέτως, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, προκειμένου να μας χαρίσει την αιώνια ζωή, ήλθε από αγάπη προς εμάς. Εφόσον λοιπόν είναι αντίθετος ο σκοπός και ο τρόπος της έλευσής τους είναι τόσο διαφορετικός, πώς δεν θα ήταν αντίθετο τόσο το φρόνημα όσο και το έργο; Επομένως, αναφέρει ότι πρέπει να εξετάζεται από την ποιότητα των πράξεων ποιοι ήταν εκείνοι και ποιος πάλι είναι Αυτός.

Και το παράδοξο βέβαια είναι ότι και ο ίδιος ο Χριστός λοιδορήθηκε, πως τάχα δεν ήταν απεσταλμένος από τον Θεό, ούτε πως ήταν αληθινά άγιος και ότι δεν επιτελούσε τα θαύματα με την υπεροχή της θεότητάς του. Και πράγματι οι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, αν και τον έβλεπαν να θαυματουργεί, άλλοτε μεν έλεγαν ότι αυτός εκβάλλει τα δαιμόνια μέσω του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων· άλλοτε πάλι έλεγαν μεταξύ τους: «Αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο». Και ως προς αυτά, ο Χριστός προσπαθούσε πολλές φορές να απολογηθεί και να τους βεβαιώσει ότι δεν είναι σαν εκείνους που έχουν την ψιλή και μόνη ψευδαίσθηση ότι έχουν σταλεί από τον Θεό. Έλεγε λοιπόν: «Ο κλέφτης δεν έρχεται παρά μόνο για να κλέψει και να σφάξει και να καταστρέψει. Εγώ ήλθα για να έχουν ζωή». Και πάλι: «Εγώ ήλθα στο όνομα του Πατέρα μου». Για να έχει λοιπόν και τον ίδιο τον επουράνιο Πατέρα να δίνει μαρτυρία γι' αυτόν, και μέσω των αγίων προφητών με ωφέλιμο και αναγκαίο τρόπο είπε: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός που στερέωσα τον ουρανό, που κατέστησα τη γη σταθερότατη και ακλόνητη, ο ζων και ζωοποιός, που δίνω πνοή στα πάντα. Εγώ, ο Θεός και Κύριος των όλων, σε κάλεσα με δικαιοσύνη». Διότι δεν ήλθε με δική του πρωτοβουλία, λέει, όπως εκείνοι οι ψευδοπροφήτες, οι οποίοι μιλούν από τη δική τους καρδιά και όχι από το στόμα του Κυρίου· αλλά εγώ σε έχω καλέσει, δηλαδή, σύμφωνα με την ευδοκία μου, σε παρουσίασα με δικαιοσύνη.

Υποκρινόμενοι δε ότι γνωρίζουν τα μέλλοντα, και ότι μπορούν να τα αναγγέλλουν σε αυτούς που επιθυμούν να τα μάθουν, συνέχισαν βέβαια για ορισμένο διάστημα να ληστεύουν και να εξαπατούν. Υπήρχαν λοιπόν μαντεία σε χώρες και πόλεις, ψευδομαντείες παντού, και οιωνοσκοπίες, και πλήθος απατεώνων που μιλούσαν από την καρδιά τους, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, χρησμοδότες και νεκρομάντεις, και εκείνοι που μιλούσαν μέσα από τη γη, εγγαστρίμυθοι και αλφιτομάντεις, και γενικώς η υφήλιος είχε γεμίσει από ψεύτες και απατεώνες. Δεν υπήρχε λοιπόν σε αυτούς καμία αληθινή γνώση των μελλόντων, παρά μόνο ψευδολογίες, βωμολοχίες, απάτη, δόλος, και τίποτε άλλο. Γι' αυτό λέει ο Θεός των όλων: «Αν πρόκειται να τα αναγγείλουν, ας πλησιάσουν, για να τα μάθουν όλοι μαζί». Διότι αν μπορούν, λέει, να αναγγέλλουν, ας έρθουν για να τα μάθουν όλοι μαζί, ώστε ενώπιος ενωπίω, συγκεντρωμένοι όλοι σε ένα μέρος (διότι υπήρχαν, όπως είπα, μαντεία διάσπαρτα σε πάρα πολλά μέρη. Και άλλοι σύχναζαν αλλού και τιμούσαν τους ακάθαρτους δαίμονες που έλεγαν ψέματα)· αν όμως μπορούν αληθινά να αναγγείλουν, λέει, συγκεντρωμένοι όλοι συγχρόνως στο ίδιο μέρος, ας μάθουν κάτι από τα μέλλοντα, και ας πουν ποιος τα έκανε γνωστά αυτά εξαρχής.

Και ομολογουμένως, η άφθονη παροχή των χαρισμάτων του Χριστού ευφραίνει την ψυχή και γίνεται για αυτήν νοητός οίνος. Αλλά και στέαρ, δηλαδή τροφή· διότι την στερεώνει και την καθιστά πολύ ισχυρή. Δεν είναι απίθανο δε να πούμε ότι το νόημα των προκείμενων στίχων υπαινίσσεται και το μυστήριο του Χριστού. Διότι εκείνοι που πίνουν το ζωντανό νερό, δηλαδή εκείνοι που πλούτισαν με τη χάρη του Πνεύματος συμμετέχοντας σε αυτό και το αγόρασαν μέσω της πίστης, θα γίνουν μέτοχοι και του οίνου και του στέατος, δηλαδή του αγίου σώματος και του αίματος του Χριστού. Έπειτα σε αυτά προσθέτει: Γιατί ξοδεύετε αργύρια, και ο κόπος σας δεν οδηγεί σε χορτασμό; Διότι οι σοφοί των Ελλήνων, σύμφωνα μάλλον με τη δική τους γνώμη, έχοντας λάβει το πνεύμα του κόσμου και μιλώντας μέσω του Βεελζεβούλ, έχουν πλανήσει την οικουμένη, έχοντας συγγράψει εκθέσεις δογμάτων που δεν είναι αληθινά, αλλά μάλλον ασύστατα και ψευδή, μιλώντας από τη δική τους καρδιά και όχι από το στόμα του Κυρίου, όπως ακριβώς έχει γραφτεί.

Γι' αυτό ο Θεός κατηγορούσε λέγοντας μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Διότι σύμφωνα με τον αριθμό των πόλεών σου ήταν οι θεοί σου, Ιούδα». Επειδή κάθε δική τους πόλη ομολογούσε ότι είχε τον δικό της θεό. Αυτό ακριβώς ονομάζει δικαίως πλήθος αδικίας. Διότι είναι αληθινά αδίκημα και ύβρις προς τον Θεό, το να απομακρύνεται κανείς από Αυτόν, και να προσκολλάται σε ξύλα και λίθους, και «στα έργα των χειρών τους», όπως ακριβώς έχει γραφεί. Και μανία ονομάζει τη μαντεία. Λοιπόν, επειδή βρέθηκε σε σένα, λέει, πλήθος αδικίας, γι' αυτό και σε σένα πληθύνθηκε η μανία, δηλαδή η ψευδομαντεία, επειδή ο καθένας από τους ψευδομάντεις, όπως είναι φυσικό, είχε τον δικό του τρόπο με τον οποίο μάντευε. Είναι λοιπόν αληθινά άτοπο και παράνομο και βέβηλο, και ικανότατο στο να μπορεί να λυπήσει και να παροργίσει δεινά τον Θεό των όλων, το να αγαπά κανείς να προσκολλάται στις ψευδολογίες εκείνων που συνηθίζουν να λαλούν αυτά που προέρχονται «από την καρδιά τους, όπως έχει γραφεί, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Πρέπει λοιπόν οι Χριστιανοί να προφυλάσσονται από αυτό το αμάρτημα. Διότι μόνο στους λάτρεις των δαιμόνων θα ταίριαζε να νοσούν με τέτοια πράγματα. <Σκοπός του Εφραίμ είναι μαζί με τον Θεό προφήτης, παγίδα σκολιά υπάρχει σε όλες τις οδούς του.> Είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή να ονομάζει σκοπούς τους προεστώτες και προβεβλημένους των λαών, και αυτούς που έχουν υψωθεί λόγω τιμής, στους οποίους θα μπορούσε κανείς να αποβλέπει, εάν βέβαια θα ήθελε να ζήσει βίο ευθύ και ανεπίληπτο.

Μοιάζουν δε και οι προεστώτες των αιρέσεων με εκείνους που κατασχίζουν τις εγκύους, για να διευρύνουν τα όριά τους. Διότι, προκειμένου να φαίνονται ότι ηγούνται πολλών, καταδυναστεύουν άθλιες ψυχές, και με τις λεκτικές τους απάτες τις ωθούν να αποβάλουν την πίστη τους σαν ένα άγουρο και ατελεσφόρητο έμβρυο, λέγοντάς τους πράγματα διεστραμμένα και εκστομίζοντας όσα προέρχονται «από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Διότι κανείς δεν λέει «Κύριος ο Ιησούς», παρά μόνο «εν Πνεύματι Αγίω», αλλά ούτε και «ανάθεμα ο Ιησούς», παρά μόνο δια του Βεελζεβούλ. <Αυτά λέγει ο Κύριος: Για τις τρεις ασέβειες του Μωάβ και για τις τέσσερις δεν θα τον αποστραφώ, επειδή κατέκαψαν τα οστά του βασιλιά της Ιδουμαίας κάνοντάς τα στάχτη. Και θα εξαποστείλω πυρ εναντίον του Μωάβ, και θα καταφάει τα θεμέλια των πόλεών του, και θα πεθάνει μέσα σε αδυναμία ο Μωάβ, με κραυγές και με ήχο σάλπιγγας. Και θα εξολοθρεύσω τον κριτή από αυτήν, και θα σκοτώσω όλους τους άρχοντές της μαζί με αυτήν, λέγει ο Κύριος.> Οι Μωαβίτες πάλι ασέβησαν υπερβολικά, σε σημείο που εξώθησαν τον εαυτό τους πλέον πέρα από την έμφυτη ημερότητα και ανεξικακία του Θεού των όλων. Η κατηγορία εναντίον τους είναι η αμαρτία προς ένα νεκρό· εννοώ το ότι κατέκαψαν τα οστά του βασιλιά της Ιδουμαίας· και τα κατέκαψαν έτσι, ώστε τα μετέτρεψαν πλέον σε χώμα και στάχτη. Ποιο είναι λοιπόν το έγκλημα; Μίσος, απανθρωπία και αχαλίνωτη αγριότητα εναντίον εκείνων που κατάγονται από τον Ισραήλ.

Διότι ο μεν Θεός των όλων διέταξε να διακηρυχθεί για τη Νινευή: «Ότι ανέβηκε η κραυγή της κακίας της προς εμένα». Ο δε Προφήτης, όταν βρέθηκε μέσα σε αυτήν, φώναζε: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί». Τι θα πούμε λοιπόν; Μήπως λέει ψέματα, και μίλησε από την καρδιά του, και όχι βέβαια από το στόμα του Κυρίου, όπως ισχυρίζονται μερικοί; Δεν λέμε αυτό, αλλά μάλλον το εξής, ότι δηλαδή οι προφήτες φανερώνουν μεν πολλές φορές τον τρόπο της αποστολής τους, αλλά δεν μεταφέρουν οπωσδήποτε σε εμάς όλους τους λόγους που απηύθυνε ο Θεός προς αυτούς, ούτε βέβαια εκείνους που απηύθυναν οι ίδιοι προς τον Θεό. Διότι, το ότι του μίλησε ο Δεσπότης λέγοντας: «Σήκω και πήγαινε στη Νινευή και κήρυξε σε αυτήν, διότι ανέβηκε η κραυγή της κακίας της προς εμένα», το ακούσαμε ξεκάθαρα αμέσως στις αρχές της προφητείας. Όμως το ότι ο ίδιος είπε κάτι προς τον Θεό, δεν το γνωρίσαμε. Ωστόσο, τον βρίσκουμε να λέει: «Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν ήμουν ακόμη στη χώρα μου; Γι' αυτό έσπευσα να φύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων». Βλέπεις ότι τα περισσότερα έχουν αποσιωπηθεί, και έχουν ειπωθεί αθέατα από τον Θεό και ομοίως προς τον Θεό μέσω της φωνής του Προφήτη;

Διότι πράγματι είναι αληθής, όταν λέει: «Και γιατί να πεθάνετε, οίκε του Ισραήλ; λέει ο Κύριος. Διότι δεν επιθυμώ τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, λέει ο Κύριος Αδωναΐ, αλλά το να αποστραφεί από τον δρόμο του και να ζήσει η ψυχή του». Όταν δε λέει «κακία», μην εννοείς τη φαυλότητα, αλλά μάλλον την οργή που επιφέρει τιμωρία. Διότι ο φιλάρετος Θεός μας δεν είναι δημιουργός των κακών. <Και ο Ιωνάς λυπήθηκε με λύπη μεγάλη και ταράχθηκε· και προσευχήθηκε στον Κύριο και είπε: Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν βρισκόμουν ακόμη στην πατρίδα μου; Γι' αυτό έσπευσα να διαφύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και μετανοείς για τις τιμωρίες. Και τώρα, Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.> Αφού λοιπόν ο Θεός σπλαγχνίστηκε εκείνους που με τη μετάνοιά τους απομάκρυναν όσα προέρχονταν από την οργή, και αφού ο καθορισμένος χρόνος είχε ήδη φτάσει στο τέλος του, μετά τον οποίο ήταν φυσικό να συμβεί το προαναγγελθέν, και έπειτα δεν συνέβη τίποτα από τα προσδοκώμενα, λυπήθηκε πάρα πολύ ο μακάριος Ιωνάς. Όχι βέβαια επειδή η πόλη απέφυγε τον όλεθρο· διότι αυτό είναι ίδιον πονηρού και φθονερού ανθρώπου και καθόλου ταιριαστό σε άγιο· αλλά επειδή φαινόταν ότι ήταν κάποιος ψευδολόγος και απατεώνας, και ότι μάταια τους είχε αναστατώσει, και ότι έλεγε πράγματα από δική του γνώμη και όχι βέβαια όσα προέρχονται από το στόμα του Κυρίου, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι είναι αληθινός ο μακάριος Παύλος όταν λέει: «Όσοι δε θέλουν να πλουτούν, πέφτουν σε πειρασμό και παγίδα και σε πολλές ανόητες και βλαβερές επιθυμίες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και την απώλεια». «Προτιμότερο, λοιπόν, το καλό όνομα παρά ο πολύς πλούτος», και είναι πράγματι πολύ σοφός και ακριβής αυτός ο λόγος. <«Οι προφήτες της είναι πνευματοφόροι, άνδρες καταφρονητές».> Πολύ σωστά προσθέτει το «της» για τους προφήτες εδώ, διότι δεν υπήρξαν προφήτες του Θεού, αφού λαλούν επικίνδυνα «αυτά που προέρχονται από την καρδιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Και ο λόγος τους ειρωνεύεται, αποκαλώντας τους πνευματοφόρους· όχι διότι αυτοί πράγματι είχαν μετοχή στο Άγιο Πνεύμα, αλλά επειδή τολμούσαν να προσποιούνται το χάρισμα της προφητείας και δεν δίσταζαν να λένε ότι είναι γεμάτοι από το Άγιο Πνεύμα. Θέλοντας, λοιπόν, λέει, να είναι και προφήτες και πνευματοφόροι, και περιβάλλοντας τα κεφάλια τους με ένα τόσο σεμνό όνομα, έγιναν σε τέτοιο βαθμό καταφρονητές, ώστε ούτε καν να γνωρίζουν τι σημαίνει δικαιοσύνη, και επιπλέον να συμπαρασύρουν στην απώλεια και άλλους, στους οποίους έλεγαν τα αποκυήματα της καρδιάς τους, και αυτό το έκαναν οι άθλιοι για μικρά και ευτελέστατα οφέλη, και, όπως λέει ο προφήτης Ιεζεκιήλ, «για μια χούφτα κριθάρι και ένα κομμάτι ψωμί».

Και αποκρίθηκαν και είπαν: Όπως έχει αποφασίσει ο Κύριος ο Παντοκράτορας να πράξει σύμφωνα με τους δρόμους σας και σύμφωνα με τα έργα σας, έτσι ακριβώς έπραξε σε εσάς. Πριν αλωθεί η Ιουδαία, και αυτά τα ίδια τα Ιεροσόλυμα, κάποιοι, φορώντας το όνομα της προφητείας σαν προσωπείο, μιλούσαν στους παλαιότερους με λόγια που προέρχονταν «από την καρδιά τους, όπως είναι γραμμένο, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Αυτοί, ψευδολογώντας, ισχυρίζονταν ότι η αγία πόλη δεν επρόκειτο ποτέ να κυριευθεί από εχθρούς, ούτε ότι ο Ισραήλ θα γινόταν ποτέ εύκολος στόχος σε όσους ήθελαν να τον καταστρέψουν, αλλά ότι θα διατηρούσε σταθερή την ευημερία του και θα βρισκόταν σε ακλόνητη ευμάρεια, καθώς ο Θεός θα τον υπερασπιζόταν και θα τιμούσε και θα αγαπούσε πάντοτε το εκλεκτό Του γένος. Και τα έλεγαν αυτά, όπως μόλις ανέφερα, ψευδολογώντας οι άθλιοι, κάνοντας τον Ισραήλ, που ήταν ήδη ράθυμος, να εφησυχάζει ακόμη περισσότερο, παρόλο που έπρεπε να τον πείσουν να εξιλεώσει τον Θεό, να αποβάλουν όσο το δυνατόν πιο μακριά εκείνα τα οποία Τον είχαν λυπήσει, και να επιλέξουν να στραφούν προς το θέλημά Του. Όμως, ελάχιστα τους ενδιέφερε η αλήθεια και, νικημένοι από μικρά και εντελώς ευτελή κέρδη, παραπλάνησαν τον Ισραήλ.

Διότι, από τη μία πλευρά, οι λάτρεις των ειδώλων, εγκατεστημένοι σε βέβηλους ναούς, έδιναν χρησμούς και έλεγαν ψέματα· από την άλλη πλευρά, εκείνοι που είχαν στη γλώσσα τους το «Ζει Κύριος» και προσποιούνταν ευσέβεια, κρύβοντας τον λύκο με προβιά προβάτου, οι άθλιοι, περιβάλλοντας τον εαυτό τους με το όνομα της προφητείας και αρπάζοντας ανίερα τη δόξα γι' αυτό, ξεστόμιζαν ό,τι τους φαινόταν σωστό και ισχυρίζονταν ότι οι λογισμοί της δικής τους καρδιάς ήταν θεϊκό θέλημα. Για αυτούς που συνήθιζαν να τολμούν τέτοια πράγματα, και ο προφήτης Ιερεμίας έλεγε προς τον Θεό που εξουσιάζει τα πάντα: «Κύριε, ο Ων, ιδού οι προφήτες τους προφητεύουν και λένε: δεν θα δείτε μάχαιρα και πείνα δεν θα υπάρξει ανάμεσά σας, διότι θα δώσω αλήθεια και ειρήνη πάνω στη γη και σε τούτον τον τόπο». Και ως απάντηση σε αυτά ο Θεός λέει: «Ψεύδη προφητεύουν οι προφήτες στο όνομά μου· δεν τους απέστειλα και δεν τους έδωσα εντολή και δεν τους μίλησα, διότι ψευδείς οράσεις και μαντείες και οιωνισμούς και τις προθέσεις της καρδιάς τους προφητεύουν σε εσάς». Και πάλι: «Δεν απέστειλα τους προφήτες, και αυτοί έτρεχαν· ούτε μίλησα σε αυτούς, και αυτοί προφήτευαν». Διότι ήσαν ψευδολόγοι, όπως είπα, και, ηττημένοι από αισχρά κέρδη, μιλούσαν στους ακροατές «από την καρδιά τους», καθώς έχει γραφεί, «και όχι από το στόμα του Κυρίου».

Έχει γραφτεί, λοιπόν, για κάποιους ότι: «Εγκαθίδρυσαν μανία στον οίκο του Κυρίου»· και με τη λέξη μανία εννοεί τη μαντεία. Διότι, λέει, τόλμησαν μερικοί από τον Ισραήλ να λαλούν όσα προέρχονται από την καρδιά τους, και όχι από το στόμα του Κυρίου· και εμφανίστηκαν πάρα πολλοί ψευδοπροφήτες ανάμεσά τους. Αλλά θα ήταν ίσως υποφερτό, εάν κάτι τέτοιο είχε τολμηθεί στα τεμένη των ειδώλων· επειδή όμως συνέβη μέσα στον ίδιο τον οίκο του Κυρίου, πώς να μην είναι πάρα πολύ βαρύ; <Πολλά έκανες εσύ, Κύριε και Θεέ μου, τα θαυμάσιά σου, κ.τ.λ.> (A f. 220, B f. 145 b, I f. 202. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου) Κατά μία άλλη έννοια όμως, θα το κατανοήσεις και ως εξής: Όσα έπραξες, λέει, στον καιρό της θείας οικονομίας, είναι πολλά και θαυμαστά· αυτά τα ανήγγειλα και στους άλλους, και η αγγελία διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη. Υμνούν με αυτά τον Σωτήρα των πάντων Χριστό, και σχεδόν αποδεικνύουν ως αληθινό οι σεσωσμένοι μέσω της πίστεως στον Χριστό, ότι έλαβαν άσμα καινό, και τον ύμνο που του ταιριάζει. Διότι ιδού, λέει ότι πολλά είναι τα θαυμάσια που έχουν γίνει από αυτόν, και ότι τα τερατουργήματα που έγιναν υπερβαίνουν κάθε αριθμό, καθώς και όσα οικονόμησε η δική του πρόνοια, τα γεγονότα στην Αίγυπτο, στην έρημο, επί Ιησού, επί Σαμουήλ, και τα ακόμη παλαιότερα από αυτά, τα γεγονότα επί Αβραάμ και των πατριαρχών που προήλθαν από αυτόν, για να μην τα αναφέρω ένα προς ένα· αλλά αυτό που έχει γίνει τώρα είναι θαυμαστότερο από όλα αυτά.

Δ'. Επομένως, αφού θέσουμε εκ των προτέρων το παράδειγμα ως έναν αισθητό τύπο για τις θεωρητικές αναζητήσεις, ας υψωθούμε προς αυτό που υπερέχει ασυγκρίτως, και όσο το δυνατόν καλύτερα, στο μέτρο του εφικτού, προσεγγίζοντας το ίδιο το κάλλος της θείας φύσεως, ας κατανοήσουμε ότι ο μεν ανθρώπινος λόγος, και βεβαίως η μορφή που τυχόν θα μπορούσε να νοηθεί ότι ενυπάρχει στα σώματα, στερούνται αυτόνομης υπάρξεως και σε καμία περίπτωση δεν υφίστανται ιδιαιτέρως και αυτοτελώς· αντίθετα, το θείο και υπερκόσμιο γέννημα, δηλαδή ο Υιός, υφίσταται, έχοντας γεννηθεί υποστατικώς από τον Πατέρα, ο Οποίος υφίσταται αγεννήτως. Ας μην ταράζει όμως κανέναν η διαφορά των λέξεων. Διότι δεν θα αποδεχτούμε βεβαίως τις επιπόλαιες σκέψεις ορισμένων, οι οποίοι μιλούν από την καρδιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Σε αυτούς ταιριάζει να αναφωνήσουμε και να πούμε: «Συνέλθετε, εσείς που μεθάτε από το δικό σας κρασί». Ή μάλλον, για να πούμε την αλήθεια, μη γνωρίζοντας ούτε καν τον εαυτό τους, υψώνουν υπερήφανα το κέρας τους «και μιλούν με αδικία κατά του Θεού», όπως ψάλλει σε εμάς και ο ίδιος ο θείος Δαβίδ. Διότι, συνδέοντας χωρίς σύνεση τα εφευρήματα των ανθρώπινων εννοιών και «υφαίνοντας ιστό αράχνης» με κάποιους αδύναμους συλλογισμούς, σύμφωνα με τη Γραφή, λεηλατούν ανόσια τις ψυχές των πιο απλοϊκών ανθρώπων, παρασύροντάς τες στην πλάνη και ρίχνοντάς τες στους λάκκους της απώλειας.

Γʹ. Ότι δε, όπως είπα, είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής το να αγαπά κανείς να στερεώνεται στην πίστη προς τον Χριστό, ο Ίδιος θα το επιβεβαιώσει λέγοντας προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αλλά η πίστη, τουλάχιστον σε εκείνους που είναι επιεικείς και έχουν φιλόθεη καρδιά, είναι απλή και αληθινή, και δεν έχει απολύτως τίποτα το διαστρεβλωτικό. Δεν ανέχεται δε ιδιαίτερα την έρευνα και τις δοκιμασίες· διότι το να περιεργάζεται κανείς αυτά που γίνονται αποδεκτά αποκλειστικά με την πίστη, δεν είναι χωρίς ζημιά. Αλλά αυτά δεν φαίνονται να είναι σωστά σε αυτούς που αγαπούν πάρα πολύ τις έρευνες, και οι οποίοι δεν γνωρίζουν τίποτα από τις αλήθειες, αλλά συνηθίζουν να καυχώνται για ευρήματα σαθρών λογισμών· «των οποίων τα μονοπάτια είναι σκολιά, και καμπύλες οι τροχιές τους», όπως είναι γραμμένο. «Διότι παρασύρουν όσους μπορούν προς τον όλεθρο και την απώλεια, απομακρύνοντάς τους από την ευθεία οδό». Επομένως, όπως γράφει ο θεσπέσιος απόστολος, «πρέπει να μένουν έξω οι κακοί εργάτες, έξω οι κύνες», που γαβγίζουν ενάντια στα δόγματα της αλήθειας, «λαλώντας όσα προέρχονται από την καρδιά τους, καθώς είναι γραμμένο, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Διότι κανένας δεν θα κατηγορήσει τον Σωτήρα όλων μας Χριστό και δεν θα αυθαδιάσει κατά της δόξας Του, υποβιβάζοντάς την τρόπον τινά στην ασχήμια, αν δεν έχει προηγουμένως κυοφορήσει μέσα του τον εφευρέτη του ψεύδους, τον πατέρα διάβολο.

Και μετά από άλλα: «Και θα λάβουν άλλους πελεκημένους λίθους, και θα τους τοποθετήσουν αντί για εκείνους τους λίθους.» Διότι, μετά τη συγχώρηση της ενοχής για τα παρελθόντα, εξετάζοντας πάλι τη Συναγωγή των Ιουδαίων ο Θεός, που ερευνά τα πάντα μέσα μας, και βρίσκοντας ότι, όπως ήταν φυσικό, στο σύνολό της δεν έπασχε πλέον από λέπρα, πλην όμως δεν είχε απαλλαγεί εντελώς από την παλαιά φαυλότητα, δεν εξέφρασε την οργή Του εναντίον όλων, αλλά μόνο εναντίον εκείνων που ήταν υπαίτιοι για το ότι εκείνη έπασχε και οι οποίοι έγιναν η αφορμή της νόσου. Αυτούς τους ονομάζει «λίθους», υποδεικνύοντας ορισμένα μέρη της όλης οικίας, δηλαδή του έθνους. Αυτοί δε ήταν, αφενός μερικοί από τους εκάστοτε βασιλείς, οι οποίοι παρέσυραν τον λαό σε άλλες λατρείες· αφετέρου μερικοί από τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι μιλούσαν από την καρδιά τους, όπως είναι γραμμένο, και αποδυνάμωναν την ευλάβεια αυτών που τους άκουγαν. Αυτούς ακριβώς προστάζει να τους αφαιρέσουν από την οικία, υποδηλώνοντας τον αφορισμό τους, δηλαδή την αποπομπή τους προς αφανισμό. Τέτοιο είναι το λεχθέν από τον Θεό για τον Ιεχονία: «Γη, άκου τα λόγια του Κυρίου. Κατάγραψε αυτόν τον άνδρα ως άνθρωπο αποκηρυγμένο». Για δε τους ψευδομάντεις: «Γι' αυτό καταθέρισα τους προφήτες σας. Τους σκότωσα με τον λόγο του στόματός μου». Και πάλι εκείνο: «Γι' αυτό οι ηγέτες του λαού θα αποβληθούν από τον οίκο της τρυφής τους, εξαιτίας των πονηρών έργων τους εκδιώχθηκαν». Και πάλι: «Εξαιτίας της ακαθαρσίας, καταστράφηκε ολοκληρωτικά».

Απολογία προς τούτο. Από πού εσείς, λοιπόν, μάθατε να λέτε ότι ο Υιός γεννήθηκε κατά βούληση ή αβουλήτως, ή και γενικότερα να θέτετε τέτοιου είδους ερωτήσεις σε όσους συναντάτε; Από ποια Γραφή το διδαχθήκατε αυτό; Ποιος δε από τους αγίους είπε ότι Αυτός προήλθε από τον Πατέρα είτε κατά βούληση είτε αβουλήτως; Και από ποιον έχουν ειπωθεί τέτοια λόγια; Διότι, ότι ήταν και είναι ο Λόγος του Θεού, το γνωρίσαμε από τη θεία Γραφή. Το δε «αβουλήτως ή μη», μόνο από εσάς το ακούσαμε. Διότι ο Πατέρας αποκαλύπτει τον Υιό από τον ουρανό και λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και διά του Δαβίδ λέει: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγον αγαθό»· και ο σοφότατος Ιωάννης λέει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· ο Ψαλμωδός απευθυνόμενος πάλι προς τον Πατέρα λέει: «Σε εσένα υπάρχει η πηγή της ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Ο Παύλος τον ονομάζει απαύγασμα, και μορφή, και εικόνα του αόρατου Θεού. Και κανείς από αυτούς δεν βρίσκεται να λέει ότι ο Υιός γεννήθηκε αβουλήτως ή κατά βούληση. Αλλά, λέγοντας το «ήταν» και το «είναι», δεν απέδωσαν καμία χρονική αρχή στον δημιουργό των χρόνων. Από πού λοιπόν εσείς λέτε τέτοια πράγματα; Μιλάτε από τη δική σας καρδιά, όπως λέει ο προφήτης, και όχι από το στόμα του Κυρίου.

Διότι είπε πάλι: «Ο προφήτης, στον οποίο υπάρχει το ενύπνιό του, και στον οποίο απευθύνεται ο λόγος μου, ας διηγηθεί τον λόγο μου με αλήθεια». Ώστε, εάν κάτι φανεί να αστοχεί ως προς την αλήθεια, θα αποδείξει αμέσως εκείνον που το γέννησε ως ψευδολόγο, και ότι μιλάει από τη δική του καρδιά και όχι από το στόμα του Κυρίου, όπως έχει γραφτεί. ΠΑΛΛ. Θέλεις να θέσουμε κάτι από τα αναγκαία σε εξέταση, ή να τα αφήσουμε και να προχωρήσουμε όπου μας οδηγήσει ο λόγος σου; ΚΥΡ. Και όμως, Παλλάδιε, ο λόγος μας για τα αναγκαία προς ωφέλεια δεν είναι σύντομος· γι' αυτό θα σε κατέκρινα, και πολύ δικαιολογημένα, αν δεν έλεγες ελεύθερα αυτό που νομίζεις· μίλα λοιπόν χωρίς κανένα δισταγμό. ΠΑΛΛ. Εάν κάποιοι δεν μιλούν από το στόμα του Κυρίου, αλλά ξερνούν, όπως λες, τα λόγια από την καρδιά τους, με ποιον τρόπο εκείνη η εγγαστρίμυθη γυναίκα παρουσίασε στον Σαούλ τον άγιο Σαμουήλ, αν και ήταν νεκρός, για να του αποσαφηνίσει την έκβαση των μελλοντικών γεγονότων; Διότι κάποιοι νομίζουν ότι αυτά πράγματι συνέβησαν έτσι και όχι διαφορετικά. ΚΥΡ. Εσύ, όμως, νομίζεις ότι δεν συνέβησαν έτσι και θεωρείς αυτό πιο σωστό, ή υποστηρίζεις ως αληθινό ότι η ψυχή του δικαίου εξαναγκάστηκε παραλόγως και ήρθε επειδή την κάλεσε ένα γύναιο; ΠΑΛΛ. Δεν θα μπορούσα να το πω με σαφήνεια. Η εξέταση, νομίζω, θα καταδείξει την αλήθεια. ΚΥΡ. Καλά το είπες.

Μόνο, λοιπόν, από εμάς θα αποδίδεται στον επέκεινα των πάντων Θεό η ικανότητα να γνωρίζει με σαφήνεια και να προαναγγέλλει χωρίς πλάνη τα μελλούμενα. Αντίθετα, είναι φλυαρίες και γραώδη μυθεύματα, βωμολοχίες και απάτες τα όσα προέρχονται από άλλους, οι οποίοι, έχοντας διεφθαρμένο τον νου, λαλούν τα της καρδιάς τους, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και καθιστούν το ψεύδος αφορμή για αργυρολογία. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Αληθές. Διότι έτσι είναι τα πράγματα, και όχι διαφορετικά. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Θα απέχουμε λοιπόν και από αυτό, και εγκαταλείποντας τη διεστραμμένη οδό, θα βαδίσουμε στην ευθεία, προσηλωμένοι αποκλειστικά στον Θεό, και επικυρώνοντας την αλήθεια με τις φωνές των αγίων. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Μάλιστα. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Και γιατί, εκτός από αυτά, να μη θεωρήσουμε και εκείνο μισητό, και να πούμε ότι αποτελεί μέρος της ελληνικής αθεΐας, δηλαδή το να αρέσκεται κανείς στο να εξαγνίζεται δήθεν με φωτιά και νερό, και με άλλους παρόμοιους τρόπους; ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Και βέβαια. Γι' αυτό άλλωστε και ο θείος λόγος είπε με σαφήνεια: «Δεν θα βρεθεί ανάμεσά σας κάποιος που να εξαγνίζει τον γιο του ή την κόρη του μέσα στη φωτιά». ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Πόσο ορθά μας τα διακήρυξε αυτά ο νόμος, και απαγόρευσε την πράξη! Διότι νομίζω ότι το πράγμα είναι γεμάτο ματαιότητα και στερείται του άριστου και σοφού λογισμού. Επειδή, με ποιον ακριβώς τρόπο θα μας ωφελήσει η φύση της φωτιάς; Και οι δάδες που περιφέρονται γύρω πώς θα μπορούσαν να απαλλάξουν αυτόν που αμάρτησε; Διότι η φωτιά λιώνει τον ρύπο του χαλκού ή κάποιας άλλης τέτοιας ύλης.

Εφόσον, λοιπόν, η ανώτατη όλων ουσία πληροί τα πάντα, όπως ανέφερα, επειδή βρίσκεται πάνω από την κτίση, τον νου και τον λόγο, ας μη φλυαρούν ορισμένοι, «λαλώντας όσα προέρχονται από την καρδιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου», όπως έχει γραφτεί, ώστε καταλύοντας την αλήθεια να μην επισύρουν στις ίδιες τους τις ψυχές την τιμωρία που αρμόζει σε όσους συνηθίζουν να πράττουν κάτι τέτοιο.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Κάποιοι, όπως έμαθα, περιφέρουν λόγια άπιστα και γεμάτα από την έσχατη γελοιότητα, μιλώντας «από την καρδιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Διότι, όπου δεν διαφαίνεται το κάλλος της αλήθειας, εκεί οπωσδήποτε ο πατέρας του ψεύδους εκχέει τον ανθρωποκτόνο ιό της σκαιότητας που υπάρχει μέσα του. Μαθαίνω λοιπόν ότι κάποιοι, από υπερβολική ασυνεσία, υποστηρίζουν και λένε ότι ο Μονογενής Λόγος του Θεού, όταν έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε με σάρκα με αυτούς που βρίσκονται στη γη, άφησε τους ουρανούς κενούς από τη θεότητά Του. Αυτό όμως δεν είναι τίποτε άλλο από το να ισχυρίζονται ότι είναι μετρήσιμος ως προς την ποσότητα, ότι έχει φύση που μπορεί να περιοριστεί, και ότι μένει σε κάποιον τόπο όπως τα σώματα, δηλαδή όπως τα υπόλοιπα κτίσματα. Αγνοούν ίσως ότι το θείο είναι ασώματο, χωρίς σχήμα, αμερές, δεν μετριέται με ποσότητα, δεν περιγράφεται από τόπο, αλλά γεμίζει τα πάντα και υπάρχει μέσα σε όλα, όντας αχώρητο από την ίδια του τη φύση. Διότι έχει γραφτεί: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών· εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει».

Έπειτα λέγει τα εξής: «Επειδή έχει και έτερη άυλη φύση ενωμένη με τη σάρκα, και με τις δύο εκείνες φύσεις υπάρχει ως ένας, και το πρόσωπό του, δηλαδή η υπόστασή του, είναι αχώριστο από τις δύο φύσεις, δεν θεωρούμε ότι είναι δυνατόν να περιγράφεται, επειδή και αυτό που χαρακτηρίζεται είναι ένα πρόσωπο, και εκείνος που περιγράφει το πρόσωπο εκείνο, είναι φανερό ότι περιέγραψε και τη θεία φύση, η οποία είναι απερίγραπτη.» Έφθασε ο γενναίος στο πιο καίριο σημείο των λόγων του. Για τα επιχειρήματα αυτά, θεωρώντας τα ακαταμάχητα και απρόσβλητα, κομπάζει πολύ και υπερηφανεύεται. Και αυτή η ίδια η πρόταση, μεταξύ των ασόφων και των ανοήτων, έχει αποκτήσει ισχύ και ακαταμάχητο κύρος, και διαδίδεται παντού με θόρυβο. Ώστε θεωρούν πως είναι ευκολότερο να πετάξει κανείς στον αέρα, παρά να ξεφύγει από τα δίχτυα αυτών των επιχειρημάτων. Διότι νομίζουν ότι η ρητορική τους δεινότητα είναι απροσμάχητη και αναντίρρητη, και προβάλλοντάς την σαν σκιάχτρο, εκφοβίζουν όσους δίνουν προσοχή απερίσκεπτα και χωρίς εξέταση, τυλίγοντάς τους με άφυκτα δεσμά. Ώστε, ακόμη και αν δεν το ήθελαν, παρασυρόμενοι από τη φαινομενική τους πειστικότητα, να συγκατατεθούν. Όντως, ποτίζουν τον πλησίον τους με θολερή ανατροπή, λαλώντας αυτά που προέρχονται από την καρδιά τους, και μη φθεγγόμενοι από το στόμα του Κυρίου. Θα πιαστούν όμως και εδώ στα ίδια τους τα δίχτυα, δεχόμενοι τους ελέγχους αντιστρόφως.