Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 23:18

Αλλά αυτά μεν τα αποκρύπτουν, προβάλλουν δε όσα πράχθηκαν με τη βία στη Θράκη· από τα οποία αποδεικνύεται ότι, όντας υποκριτές της Αρειανής αίρεσης, είναι ξένοι προς την υγιαίνουσα πίστη. Και αν κάποιος ήθελε να εξετάσει παράλληλα αυτήν τη μεγάλη σύνοδο και εκείνες που συγκλήθηκαν από αυτούς, θα διαπίστωνε από τη μία την ευσέβεια των πρώτων, και από την άλλη τον παραλογισμό των δεύτερων. Εκείνοι που συνήλθαν στη Νίκαια δεν συνήλθαν όντας καθαιρεμένοι, αλλά και ομολόγησαν ότι ο Υιός είναι από την ουσία του Πατρός· αυτοί όμως, έχοντας καθαιρεθεί και μία και δύο φορές, και για τρίτη φορά στην ίδια την Αρίμηνο, τόλμησαν να γράψουν ότι δεν πρέπει να λέγεται πως ο Θεός έχει ουσία ή υπόσταση. Από αυτά, λοιπόν, είναι δυνατόν να παρατηρήσετε, αδελφοί, ότι οι μεν Πατέρες στη Νίκαια αποπνέουν το πνεύμα των Γραφών, καθώς ο ίδιος ο Θεός λέει στην Έξοδο: «Εγώ ειμι ο Ων»· και μέσω του Ιερεμία: «Ποιος στάθηκε στο υπόστημά του και είδε τον λόγο του;» και λίγο μετά: «Και αν είχαν σταθεί στην υπόστασή μου, θα είχαν ακούσει και τα λόγια μου». Η δε υπόσταση είναι ουσία και δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά το ίδιο το ον· το οποίο ο Ιερεμίας ονομάζει ύπαρξη λέγοντας: «Και δεν άκουσαν φωνή ύπαρξης». Διότι η υπόσταση και η ουσία είναι ύπαρξη. Επειδή είναι και υπάρχει. Αυτό ακριβώς κατανοώντας και ο Παύλος, έγραψε προς τους Εβραίους: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του».

Εάν, λοιπόν, κάποιοι επικαλούνται το Αρίμηνο, ας υποδείξουν πρώτα την καθαίρεση των προαναφερθέντων και όσα έγραψαν οι επίσκοποι, τονίζοντας ότι δεν πρέπει να αναζητείται τίποτα περισσότερο από όσα ομολογήθηκαν στη Νίκαια από τους Πατέρες, ούτε να αναγνωρίζεται άλλη σύνοδος πέρα από εκείνη. Αλλά αυτά μεν τα αποκρύπτουν, ενώ προβάλλουν όσα διαπράχθηκαν με τη βία στη Θράκη· γεγονότα από τα οποία αποδεικνύεται ότι ανήκουν στην αρειανή αίρεση και είναι αποξενωμένοι από την υγιή πίστη. Και εάν κάποιος επιθυμούσε να εξετάσει παράλληλα την ίδια τη Μεγάλη Σύνοδο και τις δικές τους, θα διαπίστωνε στους μεν την ευσέβεια, στους δε τον παραλογισμό. Εκείνοι που συνήλθαν στη Νίκαια δεν συνήλθαν όντας καθαιρεμένοι, αλλά ομολόγησαν επίσης ότι ο Υιός προέρχεται από την ουσία του Πατρός· αυτοί, αντίθετα, αν και είχαν καθαιρεθεί και μία και δεύτερη φορά, τόλμησαν να γράψουν για τρίτη φορά στο ίδιο το Αρίμηνο ότι δεν πρέπει να λέγεται πως ο Θεός έχει ουσία ή υπόσταση. Από αυτά είναι δυνατόν να εξετάσετε, αδελφοί, πώς οι της Νίκαιας αποπνέουν το πνεύμα των Γραφών, καθώς ο ίδιος ο Θεός λέει στο βιβλίο της Εξόδου: «Εγώ ειμι ο Ων», και μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Ποιος στάθηκε στην υπόστασή του και είδε τον λόγο του;», και λίγο μετά: «Και στάθηκαν στην υπόστασή μου και άκουσαν τους λόγους μου». Η δε υπόσταση είναι ουσία και δεν έχει καμία άλλη σημασία παρά το ίδιο το ον, το οποίο ο Ιερεμίας ονομάζει ύπαρξη, λέγοντας: «και δεν άκουσαν φωνή υπάρξεως».

Πλην όμως, ούτε αυτοί για τους οποίους γίνεται λόγος, ούτε κανείς άλλος από τους ομοίους τους, στάθηκε στο υπόστημα και στην ουσία του Κυρίου, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού.

Τρία λοιπόν να νοείς: τον προστάζοντα Κύριο, τον δημιουργούντα Λόγο και εκείνον που στερεώνει, δηλαδή το Πνεύμα· διότι «στερέωση» ονόμασε τον αγιασμό και τη συμπλήρωση. Για να μάθεις δε ότι δεν κάνει λόγο για τον προφορικό, αλλά για τον ενυπόστατο, ο ίδιος αλλού λέει: «Θα αποστείλει τον Λόγο του, και θα τα λιώσει· θα φυσήξει το Πνεύμα του, και θα ρεύσουν ύδατα.» Ανυπόστατος όμως λόγος δεν αποστέλλεται. Και πάλι: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους θεράπευσε, και τους έσωσε από τις φθορές τους.» Και πάλι: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» «Ποιος στάθηκε στο υποστήριγμα του Κυρίου και είδε τον Λόγο του;» Λόγος όμως ανθρώπου δεν είναι ορατός.

Όπως λοιπόν εμείς αποδείξαμε, είναι άκτιστο, αιώνιο, απερίγραπτο, και βρίσκεται όχι μόνο πάνω από τις δικές μας αισθήσεις, αλλά και πάνω από τον νου, αν και φανερώθηκε στα μάτια των αποστόλων, οι οποίοι είχαν λάβει εκείνη τη στιγμή τη δύναμη και τη χάρη του μέλλοντος αιώνος. Επιπλέον, επειδή αυτό ονομάζεται θεότητα από τους αγίους, αρχικά εκείνος επιχείρησε να μας κατατάξει με τους Μασσαλιανούς, οι οποίοι πλανεμένα πιστεύουν ότι η ουσία του Θεού είναι μεθεκτή και ορατή. Όταν όμως στη συνέχεια μας άκουσε να το ονομάζουμε αυτό έλλαμψη και χάρη και δόξα και λαμπρότητα του Θεού σύμφωνα με τους πατέρες, και όχι φύση - διότι «κανείς δεν στάθηκε στην υπόσταση και την ουσία του Θεού σύμφωνα με τα γεγραμμένα, ούτε είδε ή εξέφρασε τη φύση του Θεού» - όταν λοιπόν το άκουσε αυτό, εξετράπη στο να λέει ότι είναι άτοπο να συνάγονται δύο άκτιστες θεότητες, σαν να έλεγε κάποιος ότι κάθε άνθρωπος έχει δύο νόες, επειδή νους λέγεται και η διάνοια, ή ότι υπάρχουν δύο ήλιοι στον ουρανό, επειδή και η ακτίδα αποκαλείται από εμάς ήλιος. Αλλά εκείνος μεν, αφού αναδείχθηκε για αυτά κακόδοξος με συνοδική απόφαση, καταδίκασε τον εαυτό του σε ισόβια εξορία. Όσους δε νοσούσαν από τις δικές του πλάνες, και μετά τη δική του φυγή, μια δεύτερη σύνοδος τους καταδίκασε με τον ίδιο τρόπο.

Διότι έτσι λέει και ο θείος Ιωάννης ο Δαμασκηνός: «Σε αυτό οι πρόκριτοι των αποστόλων βλέπουν τον Χριστό να εκλάμπει με τη δόξα της δικής του βασιλείας, στον οποίο οι άγγελοι δεν έχουν τη δύναμη να στηρίξουν αμετακίνητα το βλέμμα τους». Αλλά ο Γρηγοράς λέει ότι αυτή η θέωση είναι πλάσμα της διανοίας και μόνο ένα όνομα που διαλύεται στον αέρα, και ταυτόχρονα κτιστή. Διότι ούτε καν τον ίδιο τον θείο Μάξιμο, τον οποίο νομίζει ότι προβάλλει ως μαρτυρία, άκουσε, ή μάλλον, αν και τον άκουσε, απαξίωσε να τον πιστέψει, ενώ εκείνος λέει ότι ο Χριστός «δωρίζει ως μισθό σε όσους τον υπακούν την αγένητη θέωση, η οποία δεν έχει γένεση, αλλά ακατάληπτη φανέρωση στους αξίους», ο οποίος μάλιστα, αντιτασσόμενος ολοκληρωτικά στις βδελυρές θεωρίες περί ανυπαρξίας του Γρηγορά, είπε ρητώς ότι αυτή είναι ενυπόστατη έλλαμψη, όχι με την έννοια ότι είναι αυθυπόστατη («διότι κανένας δεν εμβάθυνε στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου», κατά το γεγραμμένο, «και τη φύση του Θεού ούτε την είδε ούτε την εξέφρασε»), αλλά επειδή παραμένει σε όσους έχουν λάβει θεϊκώς τη χάρη και δεν είναι ανυπόστατη δίκην βροντής και αστραπής.

Άλλοτε πάλι, μηχανευόμενοι να συγκαλύψουν και σε αυτό την προσωπική τους κακοδοξία, λέγουν ότι το φως που έλαμψε στο Θαβώρ είναι άκτιστο και είναι η ουσία του Θεού, βλασφημώντας και σε αυτό με πολλούς τρόπους. Επειδή, δηλαδή, εκείνο το φως έχει θεαθεί από τους αποστόλους, κακώς άρα φρονούν ότι η ουσία του Θεού είναι ορατή. Αλλά ας ακούσουν αυτόν που λέει: κανείς «δεν στάθηκε στην υπόσταση» και την ουσία του Θεού, και τη φύση του Θεού ούτε την είδε ούτε την εξήγγειλε, και όχι μόνο κανείς από τους ανθρώπους, αλλά ούτε και από τους αγγέλους· διότι και αυτά τα εξαπτέρυγα Χερουβίμ ακόμη και μπροστά στην υπερβολή της έλλαμψης που εκπέμπεται από εκεί, περικαλύπτουν με τις πτέρυγές τους τα πρόσωπά τους. Εφόσον λοιπόν σε κανέναν και ποτέ δεν έγινε ορατή η υπερουσιότητα του Θεού, όταν οι Ακινδυνιανοί λέγουν ότι αυτή είναι εκείνο το φως, μαρτυρούν ότι το φως αυτό είναι εντελώς αθέατο, και ότι ούτε οι εκλεκτοί από τους αποστόλους αξιώθηκαν να το δουν πάνω στο όρος, ούτε ο Κύριος τους το υποσχέθηκε αυτό αληθινά, ούτε λέγει αλήθεια αυτός που λέει, είδαμε τη δόξα του, όντας μαζί του στο άγιο όρος· και μένοντας άγρυπνοι ο Πέτρος και οι μαζί με αυτόν, είδαν τη δόξα του· ενώ ένας άλλος λέει ότι ο Ιωάννης, που αγαπήθηκε ξεχωριστά από τον Χριστό, είδε την ίδια τη θεότητα του Λόγου αποκαλυμμένη πάνω στο όρος.

Και σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, «κανείς δεν στάθηκε στο υπόστημα του Θεού» και «κανείς δεν θα δει το πρόσωπο του Θεού και θα ζήσει», και σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, «κανείς ούτε είδε ούτε διακήρυξε τη φύση του Θεού», και σύμφωνα με τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, «το να νομίζει κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ουσία του Θεού, επισκιάζει ακόμη και εκείνον που είπε, 'πάνω από τους ουρανούς θα θέσω τον θρόνο μου'». Το να δει λοιπόν κανείς τον Θεό αποκλείεται από τους θεολόγους, οι οποίοι τον θεωρούν παντελώς ακατάληπτο ως προς την ουσία του. Όταν δε είπαν ότι ο Κτίστης οράται μέσα από τα κτίσματα, δεν δίδασκαν ότι η θεία ουσία οράται από τα κτίσματα —διότι αυτό είναι κάτι που ρητώς απέκλεισαν— αλλά έλεγαν ότι η θεία δύναμη και ενέργεια νοείται μέσα από τα ενεργήματα. «Διότι πώς», λένε, «είναι δυνατόν από τα δημιουργήματα να συμπεραίνουμε αναλογικά τις ουσίες;». Και πάλι, «δεν κατανοούμε την ουσία του τεχνίτη από τα έργα του τεχνίτη, αλλά επιγινώσκουμε τη φύση εκείνου που γέννησε μέσα από το γέννημά του». Και πάλι, «τα ποιήματα είναι ενδεικτικά της σοφίας, της τέχνης και της δύναμης, αλλά όχι της ίδιας της ουσίας, και ούτε παρουσιάζουν κατ' ανάγκην ολόκληρη τη δύναμη του δημιουργού».

Αλλά ορατό μεν πρόσωπο του Θεού είναι η ενέργεια και η χάρη του Θεού που φανερώνεται στους αξίους· ενώ πρόσωπο του ίδιου που δεν οράται ποτέ, λέγεται ενίοτε η φύση του Θεού, η οποία υπερβαίνει κάθε έκφανση και όραση· διότι κανείς δεν στάθηκε στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και κανείς ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού. Έτσι και η εν Θεώ θεωρία και το θείο μυστήριο του Σταυρού δεν αποδιώκουν από την ψυχή μόνο τα πονηρά πάθη και τους δημιουργούς τους, τους δαίμονες, αλλά ελέγχουν και απωθούν έξω από τους περιβόλους της ιερής Εκκλησίας του Χριστού τις κακόδοξες δοξασίες και τους υπερασπιστές τους, μέσα στην οποία μας χαρίστηκε τώρα να εορτάζουμε και να διατρανώνουμε τη θεία χάρη και ενέργεια του Σταυρού που υπήρχε στους Πατέρες πριν από τον Σταυρό.

Διότι ο μακάριος Ιωάννης ανακεφαλαιώνει τα όσα ειπώθηκαν μέσω των προφητών, αποδεικνύοντας ότι αυτός είναι ο Λόγος μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Διότι λέει τα εξής: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος». «Όλα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και προχωρώντας πιο κάτω είπε: «Ο κόσμος έγινε δι' αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν». Εάν λοιπόν είπε ότι «Ο κόσμος έχει γίνει δι' αυτού», όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», άρα αυτός είναι ο Λόγος ο οποίος και καθίσταται φανερός. Επομένως, δεν θεωρούμε τον Λόγο ένσαρκο; Μέσω αυτού νοούμε τον Πατέρα, στον Υιό πιστεύουμε, το Άγιο Πνεύμα προσκυνούμε. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, τα γραμμένα. Το ότι δηλαδή κηρυσσόταν πως ο Λόγος θα γίνει φανερός, το αναφέρει και ο Ιερεμίας: «Ποιος στάθηκε στο συμβούλιο του Κυρίου και είδε τον Λόγο του;»

Πάλι παραθέτει την αιτία· δεν τους αρκούσε να περιορίσουν τα δεινά μέχρι την πόλη, αλλά έγιναν οι ίδιοι αίτιοι και για όσα συνέβησαν σε άλλους. Έτσι λέει ο Κύριος. Αυτές είναι αποφάσεις· από πού, πες μου, είναι φανερό; Από το ότι λένε ψέματα, από το ότι επιτείνουν τα κακά, από το ότι αυξάνουν τη ραθυμία. *Διότι ποιος στάθηκε στο υπόστημα του Κυρίου, και είδε, και άκουσε τους λόγους του;

Δηλαδή, ποιος μπορεί να δει τον Θεό; Ο Σύμμαχος λέει: Διότι ποιος ήταν παρών στη συνομιλία, και ποιος άκουσε; Πώς λοιπόν εσείς λέτε ότι έχετε ακούσει; *Και αν είχαν παραστεί στην υπόσταση, και είχαν ακούσει τα λόγια μου, θα δίδασκαν τον λαό μου, και θα τον απέτρεπαν από την πονηρή του οδό.

Σε συμφωνία και αυτός με τον μεγάλο Διονύσιο, μετά από εκείνον τον υψηλό και θείο σύνδεσμο, ελπίζει και εύχεται να δει και να βιώσει τη λαμπρότητα του Θεού. Επομένως, εφόσον υπάρχει διαφορά μεταξύ των πνευματικών θεωριών, και η μεν μία από αυτές ονομάζεται «διά πίστεως», η άλλη «δι' εσόπτρου και εν αινίγματι», η άλλη «δι' είδους» και η άλλη «πρόσωπον προς πρόσωπον», καμία από αυτές δεν αποτελεί κατανόηση της ουσίας του Θεού. Διότι, αν και έχει γραφτεί ότι ο Μωυσής συνομίλησε με τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και ότι του μίλησε στόμα με στόμα, με μορφή και όχι με αινίγματα, εντούτοις κανείς δεν έχει σταθεί στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και κανείς ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού, ούτε είδε ποτέ κανείς τον Θεό· ο μονογενής Υιός τον φανέρωσε. Το να είναι η μία θεωρία τελειότερη από την άλλη, ακόμη και ανάμεσα σε αυτές που απαριθμήθηκαν, τίποτα δεν το εμποδίζει, ώστε να είναι τελειότατη εκείνη που ελπίζεται τότε, μετά την τελική αποκατάσταση, ενώ οι υπόλοιπες, όπως κι αν ήθελε κανείς να τις ονομάσει, είναι δυνατόν να συγκρίνονται μεταξύ τους.