Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 28:9

Ερώτηση: Γιατί άραγε, δέσποτα, οφείλουμε εντελώς να απομακρύνουμε την οργή του Θεού; Μήπως με αυτό παροργίζουμε τον Θεό; Απόκριση: Οι μεν τέλειοι δεν την απομακρύνουν, διότι έχουν όλη τους την ελπίδα στον Θεό. Αλλά εμείς, επειδή είμαστε σαρκικοί και έχουμε ανάγκη τα γήινα, κατακρίνοντας τους εαυτούς μας ως αμαρτωλούς σε αυτό, ας την απομακρύνουμε με προσευχή και ψαλμωδία, παρακαλώντας τον Θεό να μας συγχωρήσει, και φροντίζοντας στο εξής να τον ευαρεστήσουμε. Διότι, εάν περάσει και αυτό, οι αμαρτίες θα μας επιφέρουν χειρότερα, και δεν είναι δυνατόν να παύσουν τα κακά από εμάς χωρίς μετάνοια και έλεος. Διότι λέει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» Και μην πεις: Και γιατί, ενώ ο Θεός επιφέρει την οργή προς παιδαγωγία, ανέχεται αυτούς που δεν μετανοούν και την απομακρύνουν; Διότι ο Θεός επιφέρει την οργή ως απειλή, για να μετανοήσουμε, και μας ανέχεται όταν την απομακρύνουμε, περιμένοντας με μακροθυμία την επιστροφή μας προς Αυτόν. Εάν όμως επιμένουμε στα ίδια, και αφού την απομακρύνουμε πέσουμε σε χειρότερα κακά, τότε εκπληρώνεται σε εμάς το προφητικό ρητό: «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν ιατρεύθηκε.» Και δεν υπολείπεται να προσδοκούμε τίποτε άλλο, παρά μόνο την αιώνια κόλαση, το εξώτερο σκοτάδι, το ιοβόλο σκουλήκι και τον βρυγμό των οδόντων.

Στρέφοντας δε τον λόγο προς την Ιδουμαία, λέει: «Ιδού, μικρή σε κατέστησα ανάμεσα στα έθνη», αλλά παρόλο που ήσουν ευκαταφρόνητη, υπερηφανευόσουν εξαιτίας της δυσβατότητας του τόπου σου, αγνοώντας ότι θα αλωθείς ακόμη και αν υψώσεις την κατοικία σου σαν τον αετό. Σε σχέση δε με το «και η Ιδουμαία θα γίνει άβατη», και τα επόμενα, ο Αβδιού ομοίως είπε σε συμφωνία: «Και ο οίκος του Ησαύ θα γίνει σαν καλαμιά, και θα κατακαεί εξαιτίας τους, και δεν θα υπάρχει πυρφόρος στον οίκο του Ησαύ». Αυτή η παροιμία επικρατεί και στους εκτός: «Ούτε πυρφόρος δεν απέμεινε», προκειμένου για όσους καταστρέφονται ολοσχερώς. Διότι κάποιος προπορευόταν κρατώντας φωτιά και εξαγνίζοντας τα στρατεύματα πριν από τη σύγκρουση, και υπήρχε νόμος κανένας εχθρός να μην απλώνει χέρι πάνω του. «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα.» Ως Βαβυλώνα ονομάζουν εδώ την Ιερουσαλήμ, επειδή επεδίωκε να μιμείται τα δικά της έργα και δεν υστερούσε σε τίποτα από τη χώρα των εθνών, τουλάχιστον όσον αφορά την τέλεια εξοικείωσή της, και το γεγονός ότι δεν ανεχόταν να τιμά τον νόμο, δηλαδή την ωφέλεια της προφητικής παιδαγωγίας.

Διότι εκείνοι που έλαβαν τη βασιλική εξουσία ταλαιπωρήθηκαν υπερβολικά, μη μπορώντας να αντισταθούν στις επιθέσεις των εχθρών. Λυπήθηκαν και οι ιερείς επειδή, όπως ανέφερα, σταμάτησε η θυσία. Δέχονταν δε πλήγματα και τα πόδια, δηλαδή οι τελευταίοι και οι πιο ταπεινοί. Αυτό συνέβαινε αφενός επειδή εξολοθρεύονταν από τα ξίφη των εχθρών, και αφετέρου επειδή καταπονούνταν από λιμούς και ακαρπίες, έχοντας υποστεί ακραία ταλαιπωρία. Γι' αυτό λέει: «Δεν υπάρχει δυνατότητα να τοποθετηθεί μαλακτική αλοιφή, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι». Διότι, όταν συμβαίνουν στο ανθρώπινο σώμα κάποιες σύμμετρες πληγές και η βλάβη περιορίζεται σε ένα μέλος, τότε είναι χρήσιμα τα επινοήματα της φροντίδας όσων γνωρίζουν να θεραπεύουν, όπως η μαλακτική αλοιφή, οι επίδεσμοι και η επάλειψη με λάδι που καταπραΰνει την ένταση. Όταν όμως το σώμα νοσεί σε όλη του την έκταση και καταφθείρεται ολοκληρωτικά, ποιος τρόπος θεραπείας θα το ωφελήσει; Διότι το μέγεθος της νόσου υπερνικά οπωσδήποτε τη δύναμη των ιατρικών βοηθημάτων. Ανίατο, λοιπόν, κατέστη το πλήθος των Ιουδαίων, το οποίο περιέπεσε σε τραύματα και, νοσώντας αφόρητα εξαιτίας της οργής, καταστράφηκε ολοκληρωτικά, χωρίς να μπορέσει να τους βοηθήσει κανένας τρόπος. Γι' αυτό ακριβώς έλεγαν και οι θεσπέσιοι προφήτες: «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν γιατρεύτηκε, την εγκαταλείψαμε».

Και το ένα και το άλλο εργάζεται, καλώντας τους πλανεμένους σε ευθεία οδό και δικαιώνοντας μέσω της πίστης τον ασεβή. Ωφέλησαν όμως ελάχιστα τους εξ αίματος Ισραηλίτες, οι οποίοι έρεπαν σε μεγάλο βαθμό προς την απείθεια· ώστε, αν και θα έπρεπε να δεχθούν πρόθυμα την προφητεία, να συλλέξουν τη ζωοποιό γνώση και να την εναποθέσουν στις καρδιές τους, εκείνοι αντίθετα επιτίθονταν στους μυσταγωγούς, και στρέφονταν εναντίον τους λέγοντας με πολλή πικρία: «Άλλα πράγματα να μας λαλείτε, και να μας αναγγέλλετε άλλη πλάνη». Γι' αυτό και ο προφήτης Ιερεμίας, έχοντας περιπέσει σε ακηδία εξαιτίας της αμέτρητης σκληρότητας των Ιουδαίων, λέει κάπου τα εξής: «Αλίμονό μου, μητέρα! Τι είδους άνθρωπο με γέννησες, ώστε να δικάζομαι και να έρχομαι σε διαμάχη σε όλη τη γη; Ούτε εγώ ωφέλησα κανέναν, ούτε εμένα με ωφέλησε κανείς. Η δύναμή μου εξαντλήθηκε ανάμεσα σε αυτούς που με καταριούνται». Συνολικά δε, όλος ο χορός των αγίων, μιλώντας για την Ιερουσαλήμ, λέει: «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν ιατρεύτηκε. Ας την εγκαταλείψουμε, και ας αναχωρήσει ο καθένας στη γη του· διότι η κρίση της άγγιξε τον ουρανό, υψώθηκε μέχρι τα άστρα». Διότι με αυτά τα λόγια ονομάζουν Βαβυλώνα την Ιερουσαλήμ, επειδή φρόντιζε να μιμείται τα δικά της έργα, και δεν υστερούσε σε τίποτα από τη χώρα των εθνών, όσον αφορά την εξαχρείωση και το ότι δεν ανεχόταν να τιμά τον νόμο, δηλαδή την ωφέλεια της προφητικής παιδαγωγίας. Αυτό το νόημα έχει και η δύναμη των προκείμενων στίχων.

Διότι ή εννοεί τους αγίους προφήτες, οι οποίοι, βλέποντάς την να προχωρά πέρα από κάθε όριο θράσους και να φτάνει στο έσχατο σημείο κάθε ασέβειας, απομακρύνθηκαν από αυτήν ως μολυσμένη, σχεδόν φωνάζοντας και λέγοντας: «Προσπαθήσαμε να θεραπεύσουμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν θεραπεύτηκε· ας την εγκαταλείψουμε και ας απέλθουμε ο καθένας στη γη του, διότι η καταδίκη της έφτασε μέχρι τον ουρανό και υψώθηκε έως τα άστρα» (επειδή, βέβαια, η Βαβυλώνα ονομάστηκε γη των γλυπτῶν ειδώλων, και η Ιερουσαλήμ νόσησε παράφορα από αυτό, για τον λόγο αυτό οι θεσπέσιοι προφήτες πολύ δικαιολογημένα την αποκαλούν Βαβυλώνα)· ή ίσως, έχει κάνει πολλούς να απομακρυνθούν από αυτήν.

Το ότι και σε αυτή την κατάσταση βρέθηκε η κυριοκτόνος Ιερουσαλήμ, είναι αληθές να ειπωθεί. Διότι πολλές φορές βέβαια πληττόταν, καθώς την επέδραμαν οι εχθροί, αλλά ακολουθούσαν οι θεραπείες, επειδή ο Θεός τους σπλαγχνιζόταν και τρόπον τινά μαλάκωνε την πληγή που τους είχε συμβεί. Επειδή όμως συμπεριφέρθηκαν με ασέβεια απέναντι στον Δεσπότη των όλων, συνετρίβη και έπεσε και δεν υπήρχε ίαση, σύμφωνα με τη φωνή του Προφήτη, και η φλεγμονή αυτών που τους συνέβησαν παρέμεινε αθεράπευτη. Γι' αυτόν τον λόγο και έλεγαν οι μακάριοι προφήτες, παρομοιάζοντάς την με τη Βαβυλώνα: «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν ιατρεύθηκε· την εγκαταλείψαμε ο καθένας μας, και απερχόμαστε στη γη μας, διότι έφτασε μέχρι τον ουρανό η καταδίκη της, και υψώθηκε έως τα άστρα.» Και στον ουρανό έφτασε η κρίση και στα ύψη το αμάρτημα. Διότι ασέβησαν, όπως είπα, όχι απλώς σε έναν από τους αγίους, αλλά στον Δεσπότη των αγίων. <Όλοι όσοι θα ακούσουν την είδηση για σένα, θα χαρούν και θα χειροκροτήσουν για σένα· διότι σε ποιον δεν επήλθε η κακία σου διαπαντός;> Το ότι υπήρξε δίκαιη η απόφαση από τον Θεό, η οποία κατέστρεψε την εξουσία των Βαβυλωνίων, θα το επιβεβαιώσει περίτρανα το γεγονός ότι απολύτως κανείς δεν λυπάται για αυτήν· αλλά μάλλον χειροκροτούν, αγάλλονται και περιγελούν την πτώση της, εξαιτίας του ότι οι άλλοι υπέμειναν από αυτήν αφόρητες συμφορές και πλεονεξίες, και δοκίμασαν εκείνα που κατεξοχήν συνηθίζουν να προξενούν θλίψη.

Έδωσε, λοιπόν, τον νόμο ο αγαθός Θεός για βοήθεια, για επιστροφή, για διόρθωση της κακίας· και όμως δεν υπήρξε διόρθωση. Έστειλε προφήτες, και ούτε αυτοί μπόρεσαν. Διότι υπερίσχυσε η κακία, όπως λέει ο Ησαΐας: «Ούτε τραύμα ούτε μώλωπας ούτε πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή να τοποθετηθεί ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι»· δηλαδή σαν να λέει, δεν είναι μερική η κακία, ούτε σε ένα μόνο τόπο, αλλά βρίσκεται σε όλο το σώμα, περιβάλλει ολόκληρη την ψυχή, κατέχει όλες τις δυνάμεις της· «δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή για να τοποθετηθεί» και τα εξής· δηλαδή, τα πάντα έχουν υποδουλωθεί στην αμαρτία, τα πάντα κυριαρχούνται από αυτήν. Λέει επίσης και ο Ιερεμίας: «Προσπαθήσαμε να γιατρέψουμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν γιατρεύτηκε»· δηλαδή: Το όνομά σου φανερώσαμε, τις εντολές σου αναγγείλαμε, τις ευεργεσίες, τις υποσχέσεις, προαναγγείλαμε στη Βαβυλώνα τις επιθέσεις των εχθρών, και όμως δεν γιατρεύτηκε· δηλαδή δεν μετανόησε, δεν φοβήθηκε, δεν αποστράφηκε την κακία της. Όπως και αλλού λέει ότι: «Δεν δέχτηκαν παιδεία», δηλαδή νουθεσία, διδασκαλία. Και στον ψαλμό λέει: «Κάθε τροφή σιχάθηκε η ψυχή τους, και πλησίασαν έως τις πύλες του θανάτου».

Αν όμως το φύλο αυτό των Λατίνων αποβάλει αυτό το ελάττωμα —διότι έχουν τη δυνατότητα, επειδή είναι άνθρωποι— τότε ίσως εμείς, όλοι όσοι ακολουθούμε την ορθή πίστη, συγκεντρωμένοι σε ένα σώμα, χρησιμοποιώντας τα θεόπνευστα λόγια σαν άλλες προβοσκίδες —βοήθημα που η φύση εφηύρε για να ανασηκώνονται οι πεσμένοι ελέφαντες από εκείνους που στέκονται όρθιοι— θα τους ανασηκώσουμε και θα τους στήσουμε όρθιους, ώστε να ακολουθούν απαρέγκλιτα τον κανόνα της ευσέβειας. Αν όμως παραμένουν πεσμένοι με τη θέλησή τους, τίποτα απολύτως δεν πρόκειται να τους ωφελήσει, έστω κι αν το φάρμακο για την ψευδοδοξία τους παρασκευάζεται και προσφέρεται από τους ίδιους τους ουράνιους νόες· διότι για αυτούς ισχύει ο λόγος που έχει διατυπωθεί μέσα από προφητικά ρήματα, ότι «ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα και δεν θεραπεύθηκε».

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΤΟΝ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟ 1405. Είναι πράγματι άξιοι μεγάλης επιδοκιμασίας όσοι διαπαιδαγωγήθηκαν από τον έμφυτο νόμο και έπραξαν το πρέπον· διότι η φύση έχει μέσα της το ακριβές και αδέκαστο κριτήριο των αρετών, το οποίο και ο Χριστός διατύπωσε ως προτροπή και συμβουλή, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να κάνουν σ’ εσάς οι άνθρωποι, κι εσείς ομοίως να τα κάνετε σ’ αυτούς». Έπειτα, δείχνοντας ότι αυτό αποτελεί κανόνα τόσο της ευσέβειας όσο και της φιλανθρωπίας, είπε: «Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες». Επειδή όμως η φύση εξασθένησε και αμαύρωσε τα γνωρίσματα της αρετής, δόθηκε και γραπτός νόμος. Επειδή, όμως, παραβιάστηκε και αυτός, ανατέθηκε στον χορό των προφητών η διόρθωση. Όταν όμως και αυτός παραιτήθηκε, λέγοντας: «Θεραπεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν θεραπεύτηκε», τότε ήλθε εδώ Εκείνος που έθεσε στη φύση τα σπέρματα της αρετής, δίδαξε μέσω του νόμου και κήρυξε μέσω των προφητών. Αφού λοιπόν ήλθε ο Βασιλέας των ουρανών, ήταν αναγκαίο να θεσπιστούν και δόγματα αντάξια του ουρανού και να διακηρυχθεί στα ιερά Ευαγγέλια, σαν σε βασιλικά διατάγματα, ένας τρόπος ζωής που αρμόζει και ευαρεστεί περισσότερο σε αγγέλους παρά σε ανθρώπους.

Αλλά ο ιατρός των σωμάτων και των ψυχών απέστειλε τον νόμο και τους προφήτες, θεραπεύοντας την τυφλότητα των ανθρώπων και οδηγώντας τους στη θεογνωσία του, όμως οι άνθρωποι αποστράφηκαν τη θεραπεία δια του νόμου και των προφητών. Διότι έκλεισαν τα μάτια τους για να μη γνωρίσουν, και έφραξαν τα αυτιά τους για να μην ακούσουν, σύμφωνα με τον λόγο του Ησαΐα, ώστε να μην επιστρέψουν και θεραπευθούν. Παρόμοια με αυτά και ένας άλλος προφήτης, ο Ιερεμίας, ανέκραξε λέγοντας: Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα και δεν ιάθηκε· δεν επήλθε ίαση σε αυτήν.

Τόμος του ταπεινού μοναχού Ιωάννου Δαμασκηνού, συνταχθείς εκ προσώπου του αγιωτάτου επισκόπου Δαμασκού Πέτρου προς τον λεγόμενο επίσκοπο της Δαραίας τον Ιακωβίτη. «Ούτε το καλό είναι καλό, όταν δεν γίνεται με καλό τρόπο», λέει μια σοφή ρήση των σοφών. Μαρτυρεί δε και για τους υιούς των Εβραίων ο θείος απόστολος ότι έχουν μεν ζήλο Θεού, αλλά όχι κατ' επίγνωση, μη καταθέτοντας αυτή τη μαρτυρία προς έπαινό τους, αλλά προφανώς προς επίκριση. Καλό πράγμα είναι ο ζήλος της ευσέβειας, αλλά συγκερασμένος με αγάπη· μισητή είναι η κακία, αλλά άξιος ελέους είναι εκείνος που πάσχει από αυτήν. Μισώ τη σήψη, αλλά περιποιούμαι το μέλος όσο δεν είναι ακόμη εντελώς άχρηστο, και «κινώ κάθε σχοινί», όπως συνηθίζεται να λέγεται, και αναζητώ κάθε ιατρική τέχνη, και επινοώ θεραπευτικό φάρμακο, και επικαλούμαι τον Θεό ως βοηθό, παρακινούμενος από σεβασμό και αγάπη για το κοινό μας γένος και το κοινό μας όνομα, αποτινάσσοντας την έξωθεν μομφή. Εάν λοιπόν πείσω (και επιφέρω ίαση), η ευγνωμοσύνη για την υγεία ανήκει σε Εκείνον που τη δώρισε· εάν όμως δεν πείσω, «αλίμονο για τα κακά, αλίμονο!», παραδίδω σε εκτομή το ποθούμενο μέλος, πονώντας μεν, αλλά εντούτοις το παραδίδω, αποφεύγοντας την επαφή, ώστε να μην εξαπλωθεί το κακό και γίνουν περισσότερα τα άχρηστα μέλη, και μαζί με τον προφήτη, χωρίς να χλευάζω αλλά θρηνώντας, αναφωνώ: «Προσπαθήσαμε να γιατρέψουμε τη Βαβυλώνα, και δεν γιατρεύτηκε». Και προσθέτω την αιτία: «Διότι δεν το θέλησε». Επειδή είναι εκούσια (προαιρετική) τόσο η νόσος, όσο και η αποδοχή της θεραπείας.

Η αληθινή γνώση έχει δωρηθεί στους ανθρώπους από τον Θεό ως χάρη προ της χάριτος, διδάσκοντας όσους μετέχουν σε αυτήν να πιστεύουν, πριν από όλα, σε Εκείνον που τη δώρισε. Όταν μια αμαρτωλή ψυχή δεν αποδέχεται τις θλίψεις που έρχονται, τότε οι άγγελοι λένε για αυτήν: «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα, και δεν ιάθηκε». Ο νους που έχει λησμονήσει την αληθινή γνώση μάχεται υπέρ των αντίθετων πραγμάτων, θεωρώντας τα ως συμφέροντα για τους ανθρώπους.

Άλλοι λοιπόν είναι αυτοί που άλλοτε νικούν και άλλοτε νικιούνται, πέφτουν και σηκώνονται, προξενούν θλίψη και θλίβονται, πολεμούν και πολεμούνται, και άλλοι είναι αυτοί που παρέμειναν στην πρώτη τους πτώση εξαιτίας της μεγάλης τους άγνοιας και ούτε καν γνωρίζουν ότι έχουν ξεπέσει, στους οποίους με ευσπλαχνία απευθύνεται ο προφήτης: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που αποστρέφεται τον δρόμο του δεν επιστρέφει;» Και πάλι: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι, και σήκω από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.» Προς εκείνους όμως που δεν θέλουν να αναλάβουν τον κόπο της ανέγερσης και να παραμείνουν αφοσιωμένοι στην προσευχή, αλλά και να υποστούν θλίψεις χάριν της ευσέβειας για τη μέλλουσα βασιλεία, λέει: «Στην καταστροφή σου, Ισραήλ, ποιος θα σε βοηθήσει;» Δεν πρόκειται για «τραύμα, ούτε μώλωπα, ούτε πληγή που φλεγμαίνει», ούτε για κάποιο από τα κακά που συμβαίνουν παρά τη θέλησή μας· διότι αυτή η πληγή είναι εκούσια. Αυτή είναι η «αμαρτία προς θάνατον», η οποία δεν θεραπεύεται ούτε καν με τις προσευχές των άλλων. Διότι λέει: «Προσπαθήσαμε να θεραπεύσουμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν γιατρεύτηκε», επειδή η νόσος είναι αυθαίρετη, και δεν μπορεί πλέον «να τοποθετηθεί καταπραϋντικό, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι», δηλαδή οι βοήθειες που προέρχονται από άλλους. Αυτά και τα παρόμοια διακηρύττει η θεία Γραφή προς εκείνους που ευτελίζουν την προσευχή και, εκτός περιπτώσεων ανάγκης και ασθένειας, την περιορίζουν σε ορισμένες ώρες και στιγμές, ενώ ο μεν Κύριος νομοθέτησε να προσφέρεται αυτή στον παντοδύναμο Θεό «πάντοτε νύχτα και ημέρα», ο δε Απόστολος «αδιαλείπτως».

Για τον λόγο αυτό και σε άλλο σημείο ο ίδιος Προφήτης λέει αλληγορικά για την ψυχή εκείνη, η οποία εξομολογείται και θεραπεύεται από τις αμαρτίες, και έπειτα πάλι αμαρτάνει, και γίνεται αθεράπευτη, και άξια να εγκαταλειφθεί τελείως από τον Θεό και να κολαστεί: «Θεραπεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν θεραπεύτηκε· ας την εγκαταλείψουμε, διότι έφτασε στον ουρανό η καταδίκη της».

Όποιος, λοιπόν, επιθυμεί να μετανοήσει και να θεραπεύσει τις πληγές των αμαρτιών του, έπειτα όμως δεν υπομένει ευχαρίστως τις θλίψεις που του έρχονται, αλλά ταράσσεται, γογγύζει και ζητά εκδίκηση, αυτός ας γνωρίζει ότι ούτε αληθινά μετανοεί ούτε θεραπεύει τις αμαρτίες του. Έτσι και ο ίδιος ο Άγιος Μάρκος το μαρτυρεί, λέγοντας: «Επειδή εκτός των προαναφερθεισών τριών αρετών δεν δύναται να ολοκληρωθεί το έργο της μετανοίας»· και αλλού: «Όταν η αμαρτωλή ψυχή δεν αποδέχεται τις επερχόμενες θλίψεις, τότε οι Άγγελοι λένε για αυτήν: Θεραπεύσαμε τη Βαβυλώνα, και δεν θεραπεύτηκε».