Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 4:19

Και πάλι, παρομοίως, κάνει λόγο για οφθαλμούς τόσο της ψυχής όσο και της σάρκας, όχι μόνο στη φράση που παραθέσαμε, αλλά και όταν αναφέρει ότι η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής και φωτίζει τους οφθαλμούς. Και τι πρέπει να πούμε για το: «Ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω»; Διότι είναι φανερό ότι κάποιοι κατέχουν ώτα ανώτερα, τα οποία δύνανται να ακούουν τους λόγους του Θεού. Και προς εκείνους που δεν έχουν αυτά τα ώτα, τι λέει; «Οι κωφοί, ακούσατε, και οι τυφλοί, αναβλέψατε»· και, «Το στόμα μου ήνοιξα και είλκυσα πνεύμα»· και, «Οδόντας αμαρτωλών συνέτριψας». Διότι όλα αυτά έχουν ειπωθεί για τις δυνάμεις που υπηρετούν τη νοητή τροφή και τον νοητό λόγο. Παρόμοιο είναι και το: «Την κοιλίαν μου αλγώ»· καθώς και το: «Ο πους του δικαίου ου μη προσκόψει». Διότι όλα τα παρόμοια αναφέρονται στον έσω άνθρωπο. Κατά τον ίδιο δε λόγο, θα μπορούσαν να υπάρχουν και κάποια οστά του κρυπτού ανθρώπου, στα οποία συγκροτείται ο σύνδεσμος και η αρμονία των ψυχικών δυνάμεων. Και όπως τα οστά με τη φυσική τους ευρωστία προστατεύουν την απαλότητα των σαρκών, έτσι και μέσα στην Εκκλησία υπάρχουν κάποιοι οι οποίοι, χάρη στη δική τους στερεότητα, δύνανται να βαστάζουν τα υστερήματα των ασθενούντων. Και όπως τα οστά συνδέονται μεταξύ τους στις αρθρώσεις με νεύρα και συνδέσμους που εκφύονται επάνω τους, έτσι θα μπορούσε να είναι και ο σύνδεσμος της αγάπης και της ειρήνης, ο οποίος κατεργάζεται μια συμφυΐα και ένωση των πνευματικών οστών μέσα στην Εκκλησία του Θεού.

Επειδή, αφού κατέλυσαν κάθε οδό ευσέβειας, αποβλέπουν μόνο σε τούτο το ένα, στο πώς δηλαδή θα δέσουν ή θα λύσουν τους ισχυρισμούς που προβάλλονται —όπως ακριβώς κάνουν στα θέατρα εκείνοι που επιδεικνύουν παλαιστικές λαβές, και μάλιστα από αυτές όχι εκείνες που οδηγούν στη νίκη σύμφωνα με τους κανόνες του αθλήματος, αλλά εκείνες που εξαπατούν τα μάτια των αμαθών και συναρπάζουν όσους τους επευφημούν— και καθώς έφτασε η κατάσταση στο σημείο κάθε αγορά να βουίζει από τα λόγια τους, κάθε συμπόσιο να καταπονείται από φλυαρία και αηδία, κάθε γιορτή και κάθε πένθος, η μεν πρώτη να καταντά ανεόρταστη και γεμάτη κατήφεια, το δε δεύτερο να παρηγορείται με μια μεγαλύτερη συμφορά, τις λογομαχίες τους, και κάθε γυναικωνίτης, που είναι συνυφασμένος με την απλότητα, να ενοχλείται και να του αποστερούν το άνθος της αιδούς με την επιτήδεια ταχύτητα των επιχειρημάτων. Επειδή λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, και το κακό είναι ασυγκράτητο και αφόρητο, και κινδυνεύει το μέγα μυστήριό μας να καταντήσει ένα φτηνό τέχνασμα· ελάτε, ας μας ανεχθούν τουλάχιστον τόσο οι κατάσκοποί μας, καθώς εμείς κινούμαστε από πατρικά σπλάχνα και, όπως λέει ο θείος Ιερεμίας, σπαράζουν τα αισθητήριά μας, ώστε να μη δεχθούν με τραχύτητα τον λόγο γύρω από αυτά, και, αφού συγκρατήσουν λίγο τη γλώσσα τους, εάν βέβαια το μπορούν, ας δανείσουν την ακοή τους σε εμάς. Εξάλλου, σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να ζημιωθείτε.

Η΄. Γι' αυτά εγώ κλαίω, λέγει ο Ιερεμίας στους Θρήνους, και ζητώ για τους οφθαλμούς μου πηγές δακρύων επαρκείς για τον πόνο, και καλώ τις σοφές, για να τελέσουν τον θρήνο ή να συνδράμουν σε αυτόν· και πονώ στα σπλάχνα, και σπαράσσονται οι αισθήσεις μου, και δεν γνωρίζω πώς να ανακουφίσω τον πόνο, και με ποια λόγια.

ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ. Προς τους πολιτευομένους της Ναζιανζού που αγωνιούσαν, και τον οργισμένο άρχοντα. Αʹ. Την κοιλιά μου, την κοιλιά μου πονώ, και τα αισθητήρια της καρδιάς μου ταράζονται, λέει κάπου στα κείμενά του ο Ιερεμίας, ο πιο συμπονετικός από τους προφήτες, θρηνώντας για τον Ισραήλ που απειθούσε και αποξενωνόταν από τη φιλανθρωπία του Θεού, ονομάζοντας «κοιλιά» την ίδια του την ψυχή, σύμφωνα με τους κανόνες της μεταφοράς. Διότι έτσι το συναντώ σε πολλά σημεία της Γραφής, είτε επειδή είναι κάτι απόκρυφο και αόρατο (αφού το να κρύβεται είναι κοινό γνώρισμα και της ψυχής και της κοιλιάς), είτε επειδή είναι ικανή να χωρέσει και να αφομοιώσει, για να το πω έτσι, τις τροφές που προέρχονται από τον λόγο· διότι ό,τι είναι η τροφή στο σώμα, αυτό είναι ο λόγος στην ψυχή.

Αισθητήρια πιθανόν να είναι τα κινήματα και τα διανοήματα της ψυχής, και μάλιστα από αυτά όσα προέρχονται από τις αισθήσεις, με τα οποία ο δίκαιος συγκλονίζεται, θερμαίνεται και διακατέχεται από ορμή, και ούτε καν να συγκρατηθεί δεν μπορεί εξαιτίας της ζέσεως του Πνεύματος· διότι αυτό σημαίνει το ρήμα «μαιμάσσω», ένα είδος δηλαδή ζήλου αναμεμειγμένου με θυμό. Αν όμως θεωρήσει κανείς ότι πρόκειται και για κάποια από τα σωματικά αισθητήρια, δεν θα απέχει από το ορθό· δηλαδή τα μάτια και τα αυτιά, τα οποία όχι μόνο δυσανασχετούν με τα χείριστα θεάματα και ακούσματα, αλλά και ποθούν να δουν και να ακούσουν τα καλύτερα από ευσπλαχνία. Πάντως, όπως κι αν νοηθούν αυτά, ο δίκαιος πονάει και αναβράζει εσωτερικά, και δεν φέρει με μετριοπάθεια τα πάθη του Ισραήλ, με όποιον τρόπο και αν θέλεις να τα κατανοήσεις: είτε τα σωματικά, όσον αφορά τον σωματικώς ορώμενο Ισραήλ, είτε τα πνευματικά, όσον αφορά τον πνευματικώς νοούμενο. Επειδή και πηγή δακρύων επιζητεί ο ίδιος ο προφήτης, και τον πιο απομακρυσμένο σταθμό ποθεί, και την έρημο ασπάζεται, για να αδειάσει το πλήθος της λύπης του και να ανακουφιστεί κάπως από την εσωτερική του πληγή, θρηνώντας εν ησυχία τον Ισραήλ.

Όπως ακριβώς Εκείνος που άνοιξε το στόμα του μεγάλου Ιεζεκιήλ και τοποθέτησε μέσα του το ειλητάριο του βιβλίου, το οποίο ήταν γεμάτο γράμματα και στις δύο όψεις του, τόσο στην εξωτερική όσο και στην εσωτερική, του λέει: «Το στόμα σου θα φάει και η κοιλιά σου θα γεμίσει», ονομάζοντας «κοιλιά» το διανοητικό και το λογικό μέρος της ψυχής, στο οποίο εναπέθεσε τα θεία διδάγματα. Παρομοίως δε, γνωρίζουμε ότι και ο μέγας Ιερεμίας ονομάζει «κοιλιά» την καρδιά που οδυνάται από εκείνα τα θλιβερά νοήματα, μέσα από τα λόγια του: «Πονάει η κοιλιά μου και οι αισθήσεις της καρδιάς μου ταράσσονται». Εάν δε είναι ανάγκη να παραθέσουμε από τη θεία φωνή το κυριότερο από όσα μας οδηγούν σε αυτήν την κατανόηση, αναφέρουμε εκείνο που είπε ο Κύριος προς εκείνους που πίστεψαν, λέγοντας ότι ποταμοί ζωντανού νερού ρέουν από την κοιλιά εκείνων που πιστεύουν σε Αυτόν. Η δε φράση έχει ως εξής: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, καθώς είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του».

Εάν το δικό σου μέλος δεν γνωρίζεις πώς να το μεταχειριστείς, πότε θα μπορέσεις να ελκύσεις αυτόν που βρίσκεται έξω και να τον ενώσεις με τον εαυτό σου; Αλλά τι να κάνω; Δυσκολεύομαι πολύ να χύσω δάκρυα, αλλιώς θα άφηνα να τρέξουν άφθονες πηγές από τα μάτια μου, όπως εκείνος ο προφήτης, βλέποντας σε αυτό το πεδίο αμέτρητους πολέμους, χειρότερους από εκείνους. Διότι εκείνος, βλέποντας τους βαρβάρους να επιτίθενται, έλεγε: «Πονάει η κοιλιά μου»· εγώ όμως, βλέποντας να παρατασσόμαστε υπό έναν στρατηγό, και έπειτα να στεκόμαστε ο ένας εναντίον του άλλου και να δαγκώνουμε και να σπαράσσουμε τα μέλη ο ένας του άλλου, άλλους για χρήματα, άλλους για δόξα, και άλλους απλώς και άσκοπα να περιγελούν και να χλευάζουν, και να καταφέρουν αμέτρητα τραύματα ο ένας στον άλλον, και να προκαλούν νεκρούς σε χειρότερη κατάσταση από εκείνους του πολέμου, και το όνομα των αδελφών να έχει απομείνει πλέον μια λέξη κενή, δεν μπορώ καν να επινοήσω κάποιον θρήνο αντάξιο αυτής της τραγωδίας. Σεβαστείτε λοιπόν, σεβαστείτε αυτήν την τράπεζα, από την οποία όλοι κοινωνούμε, τον Χριστό που σφαγιάστηκε για εμάς, το θύμα που κείτεται πάνω σε αυτήν. Οι ληστές που μοιράζονται το αλάτι, δεν είναι πλέον ληστές απέναντι σε αυτούς με τους οποίους το μοιράστηκαν, αλλά το κοινό τραπέζι αλλάζει τον χαρακτήρα τους, και κάνει αυτούς που είναι αγριότεροι από τα θηρία πιο ήμερους και από τα πρόβατα· εμείς όμως, που μετέχουμε σε τέτοια τράπεζα, που κοινωνούμε τέτοια τροφή, οπλιζόμαστε ο ένας εναντίον του άλλου, ενώ θα έπρεπε να πολεμάμε εναντίον του διαβόλου, ο οποίος διεξάγει πόλεμο εναντίον όλων μας.

Αλίμονο, αλίμονο! Πονώ στα σπλάχνα μου, και τα αισθητήρια της καρδιάς μου πάλλονται από ταραχή· η ψυχή μου σπαράσσεται μέσα στην καρδιά μου· δεν θα σιωπήσω. Διότι εξαιτίας της άγαμης νύμφης Μαριάμ τα υπομένω αυτά, εξαιτίας του Λόγου που κρύπτεται στη φάτνη. Μήπως δεν βλέπω ήδη αφανισμένους τους δικούς μου βότρυες, τις ρώγες των αισθήσεων που μόλις άρχιζαν να ωριμάζουν; Αλίμονο, αλίμονο! Αυτούς ακριβώς που η φύση, αφού τους εκυοφόρησε με πόνους επί εννέα μήνες, τους ωρίμασε και τους γέννησε, αυτούς βλέπω να σφάζονται πρόωρα με ένα χτύπημα της μαχαίρας.

Πονώ την κοιλιά μου. Αφού προείπε αυτά ο προφήτης, οδυνάται για εκείνους, θρηνεί και λέει: Την κοιλιά μου, την κοιλιά μου εγώ πονώ, και τα αισθητήρια της καρδιάς μου. Το έλαβε δε αυτό μεταφορικά από τη γυναίκα που υποφέρει από πόνους. Ταράζεται η ψυχή μου, δηλαδή, θορυβείται ευρισκόμενη σε αγωνία. Σπαράζει η καρδιά μου, δηλαδή, από το δέος αναπηδά σαν να θέλει σχεδόν να βγει έξω· μιμείται τη μητέρα που τα σπλάχνα της σπαράζουν για τον όλεθρο των παιδιών της.

Διότι φωνή σάλπιγγας άκουσε η ψυχή μου. Ένθεος έγινε ο προφήτης. Δεν τα είπε αυτά τώρα, αλλά λίγο νωρίτερα· βλέπει με τα προφητικά του μάτια να συμβαίνουν στην πραγματικότητα γεγονότα: πολέμους, και παρατάξεις, και μάχες, ήχο σαλπίγγων, θόρυβο αλόγων, έφοδο εχθρικών ανδρών, όλες τις συμφορές των Ιουδαίων.

«Δώστε δυνατό ποτό σε αυτούς που βρίσκονται σε λύπες, και κρασί να πίνουν σε αυτούς που βρίσκονται σε οδύνες, ώστε να λησμονήσουν τη φτώχεια τους, και να μη θυμούνται πλέον τους πόνους τους.» «Όπως ο σκόρος βλάπτει το ένδυμα, και το σκουλήκι το ξύλο, έτσι και η λύπη του ανθρώπου βλάπτει την καρδιά.» «Εγώ κοιμάμαι, και η καρδιά μου αγρυπνεί.» «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι έγινα σαν αυτόν που μαζεύει καλαμιές κατά τον θερισμό, και σαν τη μικρή ρώγα που απομένει στον τρύγο, χωρίς να υπάρχει ούτε ένα τσαμπί από τους πρώιμους καρπούς για να φάω.» «Είπε ο Ιωνάς προς αυτούς: Σηκώστε με και ρίξτε με στη θάλασσα, και θα κοπάσει η θάλασσα, διότι γνωρίζω ότι εξαιτίας μου προκλήθηκε αυτή η τρικυμία.» «Φώναξα μέσα στη θλίψη.» «Δέσποτα Κύριε, πάρε την ψυχή μου από εμένα, διότι είναι προτιμότερο για εμένα να πεθάνω παρά να ζω.» «Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε, μικρή θλίψη ήταν για εμάς η παιδαγωγία σου.» «Πονώ στα σπλάχνα μου, και τα αισθητήρια της καρδιάς μου ταράζονται μέσα μου.» «Ποιος θα δώσει νερό στο κεφάλι μου, και στα μάτια μου πηγή δακρύων; Και θα κλαίω για αυτόν τον λαό ημέρα και νύχτα.» «Αλίμονό μου, μητέρα, τι λογής άνθρωπο με γέννησες, να δικάζομαι και να φιλονικώ σε όλη τη γη; Ούτε ωφέλησα κανέναν, ούτε με ωφέλησε κανείς. Η δύναμή μου εξαντλήθηκε ανάμεσα σε αυτούς που με καταριούνται.» «Επικατάρατη ας είναι η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα· η ημέρα που με γέννησε η μητέρα μου ας μην είναι ευλογημένη.»

Και όταν τον ρώτησα πώς και με ποιον τρόπο βυθίστηκε έτσι στη λύπη και παραμένει απαρηγόρητος, μου διηγήθηκε εν μέρει την παλαιά και στενή αγάπη προς τους θεοσεβέστατους μακαρίτες γονείς σου, την πατρική φιλοστοργία προς εσένα τον ίδιο, την οποία διατηρούσε ιδιαιτέρως περισσότερο από τους άλλους μαθητές, τις υποσχέσεις που πολλές φορές είχες κάνει με τη δική σου θέληση προς τον ζώντα Θεό, να ενδυθείς το μοναχικό σχήμα και να ζήσεις την εν Χριστώ κεκρυμμένη ζωή κατά τον απόστολο Παύλο, και, τέλος, την αλλαγή που ήδη υπέστης αφού αναχώρησες για την Ευρώπη. Και αφού είπε αυτά, μου παρέδωσε το αντίγραφο της επιστολής που εσύ απέστειλες προς τη Σμύρνη, το οποίο εγώ, αφού ανέγνωσα με προσοχή, έφριξα αληθινά και, κατά την παροιμία, «οι τρίχες μου έγιναν πιο αιχμηρές από αγκάθια». Και στη συνέχεια δεν μπόρεσα παρά να γίνω και εγώ κυριολεκτικά ένας άλλος Αθανάσιος, κλαίγοντας μαζί με αυτόν που κλαίει, κατά την αποστολική εντολή, και πονώντας βαθιά μαζί με αυτόν που πονά βαθιά. Και, για να πω τα λόγια του θείου Ιερεμία, πονώντας τα σπλάχνα μου και ταρασσόμενος στο πνεύμα, διότι η ψυχή μου άκουσε φωνή σάλπιγγας και φωνή πολέμου. Διότι, αληθινά, πιο ηχηρά από σάλπιγγα και πιο άγρια από πόλεμο φαίνονται όσα τόλμησες να πεις και να γράψεις εναντίον του αγγελικού και θείου σχήματος.

«Ξύλινη λόγχη με κέντησε αιφνιδίως και διαρρηγνύομαι· πονώ στα σπλάχνα μου, υποφέρω στην κοιλία μου· και στα αισθητήριά μου· ταράσσεται το πνεύμα μου και αναγκάζομαι να εξεμέσω τον Αδάμ και εκείνους που μαζί με τον Αδάμ μου παραδόθηκαν εξαιτίας του ξύλου· ένα ξύλο τους εισάγει και πάλι στον παράδεισο.» Όταν τα άκουσε αυτά ο δολιόβουλος όφις, έσπευσε συρόμενος και κράζει: «Άδη, τι έχεις;»

Πονώ στα σπλάχνα μου, υποφέρω στην κοιλιά μου. Το πνεύμα μου ταράζει τα αισθητήριά μου και αναγκάζομαι να εξεμέσω τον Αδάμ και όσους προέρχονται από τον Αδάμ, οι οποίοι μου παραδόθηκαν εξαιτίας του ξύλου. Διότι ένα ξύλο τους εισάγει και πάλι στον παράδεισο.

Αυτό δε το λέγω για να σωθούμε όλοι, διότι λέει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ότι αυτό είναι το θέλημα του Πατέρα μου του εν ουρανοίς, να μην απολεστεί ούτε ένας. Σωθείτε, λοιπόν, όλοι, και όλοι να αγωνίζεστε και να προθυμοποιείστε να παρουσιάζετε τους εαυτούς σας καθαρούς στον Θεό, όπως ακριβώς πλαστήκατε εξαρχής φέροντας την ομοίωση της θείας εικόνας, ειρηνικοί και χωρίς έπαρση. Μην αναπέμπετε, λοιπόν, γέλια κατά τις εσπερινές σας συνάξεις, ούτε να κάνετε το ίδιο κατά τις κοινές σας εργασίες, παρασύροντας ο ένας τον άλλον σε πτώση. «Πονώ στα σπλάχνα μου και τα αισθητήρια της καρδιάς μου ταράζονται», λέει ο μεγαλοφωνότατος Ιερεμίας σε κάποιους από τους θεοδίδακτους λόγους του. Εδώ δε εγώ, ο ακάθαρτος και ταλαίπωρος που σας φωνάζω, περιβάλλομαι από οδύνη και καταπληγώνομαι από τα βέλη των λογισμών, όταν ακούω ότι συμπεριφέρεστε με κακό τρόπο. Να φοβάστε, λοιπόν, τον φοβερό Θεό, τέκνα μου, και μην προδίδετε τον μεγάλο σας αγώνα και τον μακάριο κόπο με κάποια αμέλεια. Διανύσαμε τον μακρύ πλου, μήπως για να ναυαγήσουμε κοντά στο λιμάνι; Πορευτήκαμε τον μακρύ δρόμο, μήπως για να αποκοιμηθούμε πριν από το κατάλυμα των θείων μονών; Κατανοήστε αυτά που λέω, διότι σας έχει δοθεί σύνεση από τον Θεό. Να είστε ανδρείοι και ας κραταιώνεται η καρδιά σας. Αγωνιστείτε και περιβληθείτε την ταπεινοφροσύνη.

Διότι, όπως πληροφορήθηκα, ο απογραφέας που μας εστάλη έχει λάβει ρητή εντολή να αφαιρέσει το κτήμα της εκκλησίας στην Αχρίδα, ένα κτήμα για το οποίο μάλιστα έχουν εκδοθεί έγγραφα ανταλλαγής, καθώς η εκκλησία το έλαβε αντί των πλανηνών των οποίων ήταν κυρία και τα οποία παραχώρησε στο δημόσιο λόγω της παροικικής δουλείας· πράγμα το οποίο είναι το πλέον αναγκαίο από όλα, και είχε προστεθεί χρυσόβουλλος λόγος που κατοχυρώνει την ανταλλαγή και απολύθηκε βασιλικό σημείωμα, όταν οι Κέρκωπες πείραζαν τον Ηρακλή. Έπειτα από αυτά, σε ποια ψυχολογική κατάσταση νομίζεις ότι βρίσκομαι; Πώς να μην πονώ στα σπλάχνα, κατά τον θείο Ιερεμία, και να μην ταράζονται οι αισθήσεις μου, θορυβούμενος από παντού και σαν να έχω παραφρονήσει; Διότι το ξαφνικό και απροσδόκητο και αυτό που συμβαίνει εντελώς παράλογα υποδουλώνει το φρόνημα, όπως λέει ο σεμνός Θουκυδίδης. Εγώ βέβαια, ακόμη και με τις χθεσινές συκοφαντίες, έστω κι αν δεν ρίζωσαν σταθερά, παρά μόνο για το γεγονός ότι σπάρθηκαν στην αγαθή γη της βασιλικής ακοής σαν κώνειο ή ακόνιτο ή άλλο δηλητηριώδες φυτό, και από εκείνες, λοιπόν, λύγισα τόσο πολύ ταλαιπωρημένος, ώστε να σκύβω κατά γης και να έχω το βλέμμα στραμμένο προς τα κάτω, χωρίς να έχω καμία αξιοπρεπή έπαρση, και να υπομένω να χτυπιέμαι από δούλους. Ω, Εσύ που βασιλεύεις στα ανάκτορα, Χριστέ, ο οποίος ακόμη και όταν δικαζόσουν δέχτηκες ράπισμα, υπομένοντας με πραότητα το ράπισμα από τον δούλο.