Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 4:22

Και σε άλλο σημείο κλαίει ο προφήτης λέγοντας: Θα σε κλάψω, άμπελε της Σεβάμα· γιατί εξολοθρεύτηκαν οι τρυγητές σου; Ο οίνος βρίσκεται στον ληνό και χρειάζεται σκεύη άξια να τον χωρέσουν. Πολλοί δε, εξαιτίας του πλήθους των τραυματισμένων στον παρόντα καιρό, εγκατέλειψαν την προσπάθεια, όντας και οι ίδιοι τραυματισμένοι. Όσοι λοιπόν έμειναν αβλαβείς, ως νέα και καλά διατηρημένα σκεύη, ας προσέλθουν για να μεταλάβουν. Και πάλι σε άλλο σημείο κλαίει λέγοντας: Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό, και στα μάτια μου πηγή δακρύων, για να κλάψουμε αυτόν τον λαό ημέρα και νύχτα, τους τραυματισμένους της θυγατέρας του λαού μου, οι οποίοι είναι σοφοί στο να κάνουν το κακό, αλλά το καλό δεν έμαθαν να το κάνουν; Αυτό το πράττουν κλαίγοντας για την πτώση των ανθρώπων. Ο προφήτης Ιεζεκιήλ πάλι θρηνούσε για καθέναν από εκείνους που είχαν ξεπέσει, όπως του έχει παραγγελθεί: Άρχισε θρήνο για τον άρχοντα της Τύρου. Και δεν κλαίει μόνο για τον άρχοντα της Τύρου, αλλά και για τους πολλούς, οι οποίοι ίσως μέσα από τα δάκρυά του θα καταλήξουν σε μετάνοια· διότι αυτοί τυγχάνουν φρουροί των πάντων και καθοδηγητές στο πένθος. Και ο Δαβίδ έκλαιγε για την πτώση των δυνατών, λέγοντας: Πώς έπεσαν οι δυνατοί, και χάθηκαν τα πολεμικά όπλα;

Πεφορτισμένοι, λοιπόν, λέγονται εκείνοι οι οποίοι, επειδή έσπειραν με ευλογίες, με ευλογίες και θερίζουν, και με αιώνια ευφροσύνη αποθέτουν στους εαυτούς τους τα δράγματα των πνευματικών καρπών. Εκείνος, επομένως, που λυτρώθηκε διά του Θεού, ο οποίος έδωσε εξιλασμό για αυτόν, αυτός κοπίασε μεν στον αιώνα τούτο, αλλά μετά από αυτά θα ζήσει έως τέλους. Αυτός και «δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να αποθνήσκουν». Αυτός που επέλεξε τη στενή και κοπιαστική οδό αντί για την ομαλή και άνετη, στον καιρό της επισκοπής του Θεού, όταν θα οδηγούνται στην αιώνια κόλαση όσοι απίστησαν στα λόγια του Θεού και πορεύτηκαν οπίσω από τα θελήματα της μάταιης καρδιάς τους, αυτός δεν θα δει την αιώνια καταφθορά, την εις το διηνεκές κακοπάθεια. Σοφούς δε ονομάζει είτε τους δεινούς στην πανουργία, για τους οποίους λέει ο Ιερεμίας, ότι «είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά να πράξουν το καλό δεν γνωρίζουν»· είτε ονομάζει σοφούς και τους μαθητές των αρχόντων του αιώνα τούτου που καταργούνται, οι οποίοι, «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν». Διότι «η σοφία του κόσμου τούτου είναι μωρία παρὰ τω Θεώ». Και επειδή αυτή η σοφία καθιστά τον άνθρωπο μωρό, λέει ότι ο Θεός θα απολέσει τη σοφία των σοφών και θα αθετήσει τη σύνεση των συνετών.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΔʹ. Κατά Σαβελλιανών, και Αρείου, και των Ανομοίων. Ο Ιουδαϊσμός μάχεται με τον Ελληνισμό, και οι δύο μαζί μάχονται τον Χριστιανισμό, όπως ακριβώς οι Αιγύπτιοι και οι Ασσύριοι ήταν εχθροί και μεταξύ τους αλλά και με τον Ισραήλ. Όπως και στην περίπτωση της κακίας διαπιστώνουμε ότι η δειλία και το θράσος είναι αντίθετα και μεταξύ τους, αλλά και προς την ανδρεία. Τέτοιου είδους είναι και η μάχη που διεξάγεται εκατέρωθεν ενάντια στην ορθότητα της ομολογίας· από τη μία πλευρά από τον Σαβέλλιο, και από την άλλη από εκείνους που κηρύττουν το ανόμοιο. Εμείς, όμως, όπως ακριβώς αποφύγαμε τους Έλληνες και αποστραφήκαμε την πονηρή ειδωλολατρία και καταδικάσαμε την πολυθεΐα τους ως αθεΐα, έτσι αποφύγαμε και τη βλασφημία των Ιουδαίων που αρνούνται τον Υιό του Θεού, φοβούμενοι εκείνη την απειλή: «Όποιος με αρνηθεί μπροστά στους ανθρώπους, θα τον αρνηθώ κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου, που είναι στους ουρανούς». Ας αποφύγουμε, λοιπόν, όπως είναι φυσικό, και εκείνους που επινοούν παρόμοιες διδασκαλίες ενάντια στον λόγο της αλήθειας. Διότι, επειδή ο διάβολος, που είναι σοφός στο να κακοποιεί, είδε την αποξένωση των Χριστιανών από τους Έλληνες και τους Ιουδαίους, και ότι με το άκουσμα και μόνο του ονόματός τους διακείμεθα εχθρικά απέναντί τους, προσέδωσε και στους δύο το δικό μας όνομα και επιχειρεί με αυτόν τον τρόπο να παρεισαγάγει και πάλι την ιουδαϊκή άρνηση και την ελληνική πολυθεΐα.

Εάν, λοιπόν, ισχυρίζεστε ότι η ύπαρξη του Υιού συνίσταται στην υποταγή στον Πατέρα, τότε θα είναι μάλλον υποταγή και όχι υιός. Έπειτα πώς, πες μου, δεν θα φανείτε λοιπόν ότι παραλογίζεστε υπερβολικά; Διότι η υποταγή αυτή καθ' εαυτήν πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι υφίσταται εάν δεν ενυπάρχει σε κάποιο από τα όντα; Επειδή τέτοια πράγματα συνηθίζουν να συμβαίνουν όταν αναγκαστικά προϋποτίθενται εκείνα μέσα στα οποία αυτά τείνουν να γίνονται, και όχι διαφορετικά. Θεωρούνται δηλαδή μάλλον γύρω από τις ουσίες, ως συμβεβηκότα στις ουσίες, παρά ως υφιστάμενα καθ' εαυτά. Και όπως ακριβώς μια επιθυμία τυχόν, η οποία καλεί και οδηγεί προς κάποιο από τα όντα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει καθ' εαυτήν, αλλά μάλλον γεννιέται μέσα σε εκείνον που από τη φύση του μπορεί να τη δεχθεί· έτσι και η υποταγή, η οποία υποδηλώνει κάποια ροπή των θελημάτων προς την υποχρέωση της υποταγής σε κάποιους, δεν θα νοηθεί ως ιδία φύση, αλλά μάλλον ως πάθος ή θέληση ή επιθυμία που τυχόν ενυπάρχει σε κάποιο από τα όντα. Εξάλλου, το όνομα και το πράγμα της υποταγής δεν θα μπορούσε να νοηθεί κυριολεκτικά για κανέναν εάν εκφωνείται αδιακρίτως, αλλά ούτε και θα μπορέσει να διαγνώσει κάποιος αν είναι κάτι φαύλο ή αγαθό, εάν δεν προσδιορίζεται το σε ποιον γίνεται η υποταγή· διότι κάποιος υποτάσσεται μεν στον Θεό, αλλά και στον διάβολο. Και όπως ακριβώς το όνομα «σοφός» είναι κάτι το ενδιάμεσο· διότι κάποιοι «είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό», ενώ πάλι «οι σοφοί θα κληρονομήσουν δόξα», επειδή έχουν προφανώς τη σοφία τους στραμμένη προς τα αγαθά· έτσι και η υποταγή έχει μάλλον κάποια μεσότητα, και όχι απολύτως καθορισμένη αλήθεια. Διότι είναι τελείως άδηλο σε ποιον θα είναι η υποταγή.

Σε ποιον άραγε θα ταίριαζε να λέει «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», αν όχι στον έναν και μοναδικό κατά φύση Θεό; Ποιος από τους αγίους προφήτες αποτόλμησε να πει τέτοιον λόγο; Ποιος από τους αγγέλους άρθρωσε τέτοια λόγια σε εμάς; Ας περιέλθουν ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, ας εξετάσουν προσεκτικά τον ιερό και θείο λόγο, και ας μας το υποδείξουν αυτό. Όμως, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη κανέναν από τους αναγκαίους συλλογισμούς, θεωρούν ότι πρέπει να αντιλέγουν, και προχωρούν με θέρμη σε εκείνο το οποίο είναι το μόνο που γνωρίζουν με ακρίβεια, εννοώ το έγκλημα της τάσης για κατάκριση. Διότι τον διασύρουν ως να μην είναι το φως του κόσμου, κατηγορώντας τα λεγόμενά του, και διαβεβαιώνουν ότι η δική του μαρτυρία δεν είναι αληθινή. Διότι «είναι σοφοί στο να κάνουν το κακό, αλλά το να κάνουν το καλό δεν το γνώρισαν», και υποθέτουν με μεγάλη απάτη ότι μπορούν να ανατρέψουν τη μαρτυρία του, επιχειρώντας να την ακυρώσουν με βάση μόνο την απλή ανθρώπινη συνήθεια, και όχι από τα εντάλματα του Νόμου.

Οι Ιουδαίοι όμως, οι οποίοι καθοδηγούνταν παιδαγωγικά από τον νόμο προς την επίγνωση του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού και οδηγούνταν από τα δόγματα που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, «εγκατέλειψαν, όπως είναι γραμμένο, τους δρόμους του δικού τους αμπελώνα, και έχουν περιπλανηθεί έξω από τους άξονες του δικού τους γεωργού». Διότι δεν αναγνώρισαν τον Λόγο του Θεού που ενανθρώπησε για εμάς, «Αυτόν που έγινε φτωχός για εμάς», όπως λέει ο Παύλος, «για να πλουτίσουμε εμείς μέσω αυτού». Γι' αυτό ακριβώς και ο προφήτης Ιερεμίας τους ελέγχει αυστηρά φωνάζοντας: «Πώς μπορείτε να λέτε ότι "Εμείς είμαστε σοφοί και ο νόμος του Κυρίου είναι μαζί μας"; Μάταια υπήρξε η ψευδής γραφίδα των γραμματέων· ντροπιάστηκαν οι φτωχοί, τρομοκρατήθηκαν και πιάστηκαν αιχμάλωτοι. Ποια σοφία υπάρχει σε αυτούς, εφόσον αποδοκίμασαν τον Λόγο του Κυρίου;» Διότι πράγματι αποδοκίμασαν τον μονογενή Λόγο του Θεού, όμως εκείνος έγινε κεφαλή γωνίας, έστω κι αν εκείνοι δεν το ήθελαν. Γι' αυτό, λοιπόν, δικαίως λέει κάπου ο προφήτης για αυτούς: «Οι γιοι είναι άφρονες και όχι συνετοί». Έπειτα, πώς δεν θα φανεί αληθινό στον καθένα αυτό που έχει ειπωθεί γι' αυτούς; Και πώς δεν είναι ασύνετοι και παράφρονες εκείνοι οι οποίοι, ενώ τους δινόταν η ευκαιρία από τα προφητικά αναγνώσματα να εκπαιδευτούν στο μυστήριο της ευσέβειας, και ενώ τους ήταν επίσης δυνατό από τα μωσαϊκά συγγράμματα να αποκτούν διαρκώς σοφία γι' αυτόν, πιάνονται να έχουν αδιαφορήσει τόσο πολύ για τη δική τους σωτηρία, ώστε να μην μπορούν να εξισωθούν σε αυτό ούτε καν με τον ζήλο των εθνών;

Δεν θα παραλείψω και το υπόλοιπο μυστήριο που κρύβεται στον λίθο. Διότι, αν και ήταν ασφαλισμένος με σφραγίδα, ας γίνει μάρτυρας εναντίον των αντιπάλων, επειδή αντιλέγουν στους δικούς τους υπερασπιστές. Ποιος, λοιπόν, δεν θα αποστραφεί τον άπιστο λαό των Ιουδαίων, διότι σε όσα μας περιεργάζονται, σε αυτά ακριβώς περιπίπτουν οι ίδιοι χωρίς να το καταλαβαίνουν; Ποιος, λοιπόν, δεν θα τους αποφύγει, εφόσον στην μεν κακία προοδεύουν, στην δε ευσέβεια μωραίνονται; Καθώς λέγει και ο προφήτης Ιερεμίας για αυτούς: Είναι σοφοί στο να κάνουν το κακό, το δε καλό δεν έμαθαν να το κάνουν.

ΚΒʹ. Αποτέλεσμα αυτής της δυναστείας υπήρξε η σύνοδος που κατέλαβε πρώτα μεν τη Σελεύκεια της αγίας και καλλιπαρθένου Θέκλας, και έπειτα αυτήν εδώ τη μεγαλόπολη, κάνοντας αυτές τις πόλεις, οι οποίες έως τότε ήταν γνωστές για τα κάλλιστα, ονομαστές πλέον για τα αίσχιστα. Είτε πρέπει να ονομάσει κανείς εκείνη τη σύνοδο πύργο της Χαλάνης, ο οποίος δικαίως διαχώρισε τις γλώσσες (μακάρι βέβαια να είχε διαχωρίσει και τις δικές τους! διότι η συμφωνία τους απέβλεπε στο κακό), είτε συνέδριο του Καϊάφα, από το οποίο καταδικάζεται ο Χριστός, είτε με οποιοδήποτε άλλο παρόμοιο όνομα πρέπει να την αποκαλέσει, ήταν μια σύνοδος η οποία τα ανέτρεψε και τα συνέχεε όλα. Από τη μία κατέλυσε το ευσεβές και αρχαίο δόγμα, τον υπερασπιστή της Τριάδος, υψώνοντας χαρακώματα και κλονίζοντας με πολιορκητικές μηχανές το «ομοούσιον»· από την άλλη άνοιξε την πόρτα στην ασέβεια, μέσω της συμβιβαστικής μεσότητας των όσων γράφτηκαν· προφασιζόμενη μεν τον σεβασμό προς τη Γραφή και τη χρήση αποδεκτών όρων, ενώ στην πραγματικότητα εισήγαγε στη θέση του τον άγραφο Αρειανισμό. Διότι η φράση «Όμοιος σύμφωνα με τις Γραφές» αποτελούσε δόλωμα για τους πιο απλούς, το οποίο κάλυπτε το αγκίστρι της ασεβείας, μια εικόνα που στρέφει το βλέμμα της προς όλους τους περαστικούς, ένας κόθορνος που ταιριάζει και στα δύο πόδια, ένα λίχνισμα προς κάθε άνεμο, που έλαβε εξουσία από τη νεόγραπτη κακουργία και τη μηχανορραφία εναντίον της αλήθειας. Διότι έγιναν σοφοί στο να πράττουν το κακό· το πώς να πράττουν το καλό δεν το γνώρισαν.

Διότι για τους ανθρώπους αυτούς έχει ειπωθεί: «Είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά το καλό δεν έμαθαν να το κάνουν»· πάλι, κάποιος άλλος είναι γενναίος στους αγώνες και τους κινδύνους· εάν όμως δεν επιθυμεί να πράττει το δίκαιο, είναι ωμός και βίαιος, όπως αυτοί που λέγουν: «Ας γίνει η δύναμή μας νόμος της δικαιοσύνης· διότι το αδύναμο αποδεικνύεται άχρηστο». Εάν κάποιος κυριαρχεί στις σωματικές ηδονές, αλλά είναι φιλάργυρος και φιλοχρήματος, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί σώφρων· άσωτος δε και όχι γενναιόδωρος είναι αυτός που σκορπά αφειδώς τα χρήματα για τις επιθυμίες του. Γενικότερα, κάθε μόριο της δικαιοσύνης που αποκόπτεται από το υπόλοιπο σύνολο, όπως ακριβώς συμβαίνει με ένα σώμα, δεν αποτελεί τίποτα. Αντιθέτως, η αρμονία όλων και η συνένωση των αξιέπαινων αρετών δικαιολογημένα θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ενιαία δικαιοσύνη. Εάν όμως απουσιάζει κάποιο από τα θαυμαστά αυτά γνωρίσματα, τότε ως προς αυτό χωλαίνει και ακρωτηριάζεται, και φέρει ψευδώς το όνομα της δικαιοσύνης. Διότι ο δίκαιος είναι πρωτίστως, εξ ανάγκης, σοφός· πώς άλλωστε θα μπορούσε να πράττει τα δέοντα και να συμπεριφέρεται με αρμονία προς όλους, εάν δεν κατανοεί την τάξη και τη δύναμη του καθενός;

Δεν αναζητεί, όμως, εδώ μόνο τον ακροατή, αλλά και τον πράττοντα. «Σύνεση αγαθή έχουν όλοι όσοι την πράττουν»· δηλαδή, σε αυτούς που εφαρμόζουν τη σοφία και την επιδεικνύουν διά των έργων τους, υπάρχει αγαθή σύνεση. Είπε «σύνεση αγαθή», διότι υπάρχει και σύνεση πονηρή, όπως όταν λέει: «Είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, το δε καλό δεν γνώρισαν να το πράξουν». Αλλά αυτός αναζητεί τη σύνεση που αφορά την αρετή.

Αυτά λοιπόν ισχύουν περί της μεσότητας που επινοήθηκε τότε. Σχετικά δε με τη σύνοδο που την εφηύρε, λέει πάλι τα εξής: «Είτε πύργο της Χαλάνης, που καλώς διαίρεσε τις γλώσσες (μακάρι να είχε διαιρέσει και αυτές εδώ· διότι η συμφωνία τους γίνεται για κακό σκοπό), είτε συνέδριο του Καϊάφα, από το οποίο καταδικάζεται ο Χριστός, είτε κάτι άλλο παρόμοιο πρέπει να ονομάσουμε εκείνη τη σύνοδο, η οποία ανέτρεψε και σύγχυσε τα πάντα, καταλύοντας το ευσεβές και παλαιό δόγμα και το ομότιμο της Τριάδας, στήνοντας χαράκωμα και κατασείοντας με πολιορκητικές μηχανές το ομοούσιο, ενώ ταυτόχρονα άνοιξε τη θύρα στην ασέβεια μέσω της μεσότητας των όσων γράφτηκαν και ειπώθηκαν· διότι έγιναν σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά να πράττουν το καλό δεν το γνώρισαν». Αυτά μας αρκούν περί της μεσότητας, αφού έχουμε αποδείξει επαρκώς ότι ούτε καν υφίσταται γενικώς μεσότητα και ότι το να αναζητά κανείς τέτοια πράγματα είναι ασεβές και ξένο προς την Εκκλησία.

Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό και στα μάτια μου πηγή δακρύων, για να κλάψω τη θυγατέρα Σιών, εννοώ την ψυχή του φιλοσόφου, που ριπίζεται και παρασύρεται σαν το άχυρο από το καλοκαιρινό αλώνι; Αλλά ίσως θα πεις ότι η μεταστροφή δεν έγινε προς τα αντίθετα· εξετάζουμε κάποια μέση οδό και οικονομία. Ποτέ, άνθρωπε, τα εκκλησιαστικά ζητήματα δεν διορθώθηκαν μέσω της μέσης οδού· δεν υπάρχει τίποτα ενδιάμεσο μεταξύ αλήθειας και ψεύδους· αλλά, όπως εκείνος που βγαίνει έξω από το φως είναι ανάγκη να βρίσκεται στο σκοτάδι, έτσι και εκείνος που παρεκκλίνει λίγο από την αλήθεια, θα λέγαμε αληθινά ότι πλέον υποτάσσεται στο ψεύδος. Αν και ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι μπορεί κανείς να πει ότι υπάρχει ενδιάμεσο, το λεγόμενο λυκαυγές ή λυκόφως, ενδιάμεσο όμως μεταξύ αλήθειας και ψεύδους κανείς δεν θα μπορούσε να επινοήσει, ακόμη κι αν κοπίαζε πολύ. Άκουσε πώς εγκωμιάζει τη σύνοδο της μέσης οδού ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος: «Είτε πύργο της Χαλάνης, που καλώς διαίρεσε τις γλώσσες (μακάρι να είχε διαιρέσει και αυτές· διότι η συμφωνία τους έγινε για κακό σκοπό), είτε συνέδριο του Καϊάφα, όπου καταδικάζεται ο Χριστός, είτε κάτι άλλο παρόμοιο πρέπει να ονομάσει κανείς εκείνη τη σύνοδο, η οποία ανέτρεψε και προκάλεσε σύγχυση στα πάντα, καταλύοντας το ευσεβές και παλαιό δόγμα της ομοτιμίας της Τριάδος με το να βάλει πολιορκητικό χαράκωμα και να συγκλονίσει με μηχανήματα το ομοούσιο, και ανοίγοντας την πόρτα στην ασέβεια μέσω της μέσης οδού των όσων γράφτηκαν· διότι έγιναν σοφοί στο να κάνουν το κακό, αλλά να κάνουν το καλό δεν το γνώρισαν».