Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 4:4

Αυτό δε αποτελούσε μια εύστοχη απειλή, ότι δηλαδή και οι ίδιοι θα εκπέσουν της χάριτος, και αντ' αυτών θα ανέλθουν όλοι όσοι προέρχονται από τα έθνη, οι οποίοι προσάγονται μέσω της αγαθότητας του Θεού και Πατρός προς τον Υιό, που είναι κατά φύση σωτήρας και ζωοποιός, ώστε αφού συμμετάσχουν στην ευλογία που προέρχεται από αυτόν, να καταστούν πλέον κοινωνοί της θείας φύσεως, να επαναφερθούν έτσι στην αφθαρσία και τη ζωή, και να αναπλαστούν σύμφωνα με το αρχαίο σχήμα της φύσεως. Όπως λοιπόν αν κάποιος οδηγούσε τον άρρωστο στον ιατρό, για να αποκρούσει την ασθένεια που τον έπληξε, έτσι θα λέγαμε ότι ο Θεός και Πατέρας προσφέρει στον Υιό εκείνους που θα αποδεικνύονταν άξιοι της σωτηρίας που πηγάζει από αυτόν. Επομένως, είναι πικρή και εντελώς ολέθρια η σκληροκαρδία για όσους τη διακατέχονται. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο προφητικός λόγος επιπλήττει τους Ιουδαίους, φωνάζοντας ρητά: «Περιτμηθείτε για τον Θεό, και περιτμήνετε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ». Αλλά ο Θεός και Πατέρας δεν έχει φυλάξει για εκείνους, αλλά μάλλον για εμάς, την περιτομή της καρδιάς, αυτή δηλαδή που τελείται μέσω του Αγίου Πνεύματος, σύμφωνα με τον εν κρυπτώ Ιουδαίο.

Προστάζει λοιπόν ο νομοθέτης και Θεός ακριβώς σε εκείνο το μόριο του σώματος, στο οποίο και διά του οποίου γεννιούνται οι ηδονές, να εφαρμόζεται ο σίδηρος που περιτέμνει, για να μάθεις βεβαίως αλληγορικά, ότι είναι αδύνατον να φανούμε εμείς ποτέ καθαροί, εάν δεν δεχθούμε στην καρδιά μας την κοφτερότατη ενέργεια του θείου λόγου, και αφού λάβουμε στον νου μας τη μάχαιρα του Πνεύματος, δεν αποβάλουμε τις επιθυμίες για όλα τα πλέον αισχρά, μη πράττοντας καθόλου αυτά που υπαγορεύουν τα δικά μας θελήματα, ακόμη κι αν φαίνεται ότι προσφέρουν την πιο γλυκιά απόλαυση, αλλά πειθόμενοι να αγαπάμε και να πράττουμε μόνο εκείνο που είναι αρεστό στον Θεό. Επειδή λοιπόν η αληθινότερη περιτομή μάς προσφέρει τέτοια δύναμη, προς εκείνους που έχουν συνηθίσει να υπερηφανεύονται μόνο για τη σάρκα, εύλογα θα μπορούσε να λεχθεί: «Περιτμηθείτε για τον Θεό, και περιτμήτε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ». Διότι εκείνος που περιτέμνει τη σάρκα, έχει περιτμηθεί μόνο στη σάρκα· ενώ εκείνος που έλαβε την εν πνεύματι περιτομή διά της πίστεως στον Χριστό, περιτέμνεται μόνο και αληθινά στον Θεό.

Διότι οι παλαιοί λόγοι από τον Θεό προς τον θεσπέσιο προφήτη έγιναν περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ. Φαίνεται δε κατά κάποιον τρόπο ότι το να λέει κανείς περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ έχει μια μέση και όχι πολύ σαφή απόδοση της οράσεως. Πλην όμως, όσο είναι δυνατόν, θα αποσαφηνίσουμε την ίδια τη δύναμη της οράσεως, συγκεντρώνοντάς την κατά κάποιον τρόπο με συντομία στον νου μας. Επειδή, λοιπόν, προσπαθεί να μιλήσει για τη λεηλασία της αισθητής Ιουδαίας και της Ιερουσαλήμ, αλλά και για την ανάδειξη της εν Χριστώ νοητής και τη φανέρωσή της σε αυτόν τον κόσμο, για αυτή την αιτία λέει ότι είδε την όραση όχι υπέρ της Ιουδαίας, ούτε βέβαια κατά της Ιερουσαλήμ, αλλά περί της Ιουδαίας και περί της Ιερουσαλήμ. Αισθητή δε Ιουδαία και Ιερουσαλήμ ονομάζουμε την ίδια τη χώρα στην οποία κατοίκησε ο Ισραήλ, και το ίδιο το σύστημα της συναγωγής των Ιουδαίων. Και πάλι νοητή Ιερουσαλήμ, δηλαδή Ιουδαία, θεωρούμε ότι είναι η Εκκλησία, δηλαδή η εν Πνεύματι περιτομή, αυτοί δηλαδή που έχουν εν Χριστώ την αχειροποίητη περιτομή στον νου και στην καρδιά. Και βέβαια προς τους Ιουδαίους αναφώνησε κάποιος από τους αγίους προφήτες: Περιτμηθείτε για τον Θεό, και περιτμήτε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες Ιουδαίοι και οι κατοικούντες την Ιερουσαλήμ.

Επειδή όμως είναι αναγκαίο να παρέχουμε από παντού στους ακροατές αυτό που τους ωφελεί, ελάτε να ακολουθήσουμε και μια άλλη οδό, και να μιλήσουμε ξεκινώντας από την ερμηνεία των ονομάτων. Διότι Κάρμηλος ερμηνεύεται «επίγνωση της περιτομής», η Βασανίτις «αισχύνη», ενώ η Γαλααδίτις «μετάθεση της Διαθήκης». Ο λόγος σε αυτά μάλιστα έχει ιδιαίτερη πειστικότητα. Θα βρισκόμαστε, λοιπόν, όταν μας ποιμαίνει ο Χριστός, σε επίγνωση της περιτομής, δηλαδή εκείνης που νοείται εν Πνεύματι. Διότι εμείς έχουμε περιτμηθεί με περιτομή αχειροποίητη, και φέρουμε μέσα μας τον κρυπτό Ιουδαίο, δεδομένου ότι ο κατά σάρκα Ισραήλ έχει μόνο την αισθητή περιτομή και αυτή που βασίζεται στο γράμμα του νόμου, και όχι βέβαια αυτήν που γίνεται στην καρδιά μέσω του Πνεύματος. Επειδή αυτή είναι η αληθινή περιτομή, η οποία καθιστά γνώριμους στον Θεό όσους τη δέχονται. Γι' αυτό άλλωστε και μας έλεγε ο προφητικός λόγος: «Περιτμηθείτε για τον Θεό, και περιτμήστε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ». Θα βρισκόμαστε λοιπόν στον Κάρμηλο, όταν μας ποιμαίνει ο Χριστός, δηλαδή σε επίγνωση της περιτομής· θα βρισκόμαστε όμως εξίσου και στη Βασανίτιδα, δηλαδή σε ντροπή και αισχύνη, όχι ελεγχόμενοι για την αμαρτία, αλλά επειδή έχουμε σφάλει, και γι' αυτό μετανοούμε, ερχόμενοι πλέον σε συναίσθηση των όσων έχουμε αμαρτήσει από άγνοια· και αυτό ακριβώς αποτελεί οδό σωτηρίας.

Έγιναν λοιπόν οι θεσπέσιοι μαθητές σαν δαυλός φωτιάς μέσα σε ξύλα και σαν λαμπάδες φωτιάς μέσα σε καλαμιές, και κατέφαγαν τα έθνη ολόγυρα. Όμως όχι καταναλώνοντάς τα προς όλεθρο, αλλά μάλλον καταφλέγοντας τα μιαρά και βέβηλα δόγματα της ψευδώνυμης γνώσης που υπήρχε σε αυτά, και λιώνοντας τον ρύπο της αρχαίας απάτης, και μην αφήνοντας πλέον τον νου όσων πίστεψαν έστω και μία φορά να ψυχρανθεί προς ανώφελες ματαιοπονίες, ώστε σκιρτώντας από χαρά για τον ίδιο τους τον εαυτό να λέγουν προς τον Σωτήρα των όλων Χριστό: «Ο λόγος σου είναι πολύ πυρωμένος, και ο δούλος σου τον αγάπησε». Διότι το ότι είναι θερμός και κοφτερότατος ο λόγος του Θεού, γίνεται σαφές από τα λόγια του προς τον Ιερεμία: «Δεν είναι οι λόγοι μου σαν φωτιά που φλέγει, λέγει ο Κύριος, και σαν πέλεκυς που κόβει την πέτρα;» Διότι έχει τη δυνατότητα, και μάλιστα πολύ κατάλληλα, ο παντοδύναμος Λόγος του Θεού να αναζωπυρώνει τον νου που έχει ψυχρανθεί εξαιτίας της αμαρτίας, και να διανοίγει εύκολα αυτόν που έχει κατά κάποιον τρόπο σκληρυνθεί και πωρωθεί. Διότι είναι «ζωντανός και ενεργός, και κοφτερότατος περισσότερο από κάθε δίκοπο μαχαίρι, και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και μπορεί να κρίνει τους διαλογισμούς και τις έννοιες της καρδιάς». Και έχει λεχθεί κάπου και μέσω της φωνής των προφητών προς τον σκληρό και άτεγκτο Ιουδαίο: «Περιτμηθείτε στον Θεό μας και αφαιρέστε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες του Ιούδα και κατοικούντες στην Ιερουσαλήμ.»

«Περιτμηθείτε για τον Θεό, και περιτμήνετε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ», ώστε αν κάποιος περιτέμνεται κατά σάρκα, δεν το κάνει αυτό οπωσδήποτε για τον Θεό. Εκείνος όμως που δέχεται την πνευματική περιτομή μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων, περιτέμνεται προφανώς για τον ίδιο τον Δεσπότη των πάντων και όχι για το γράμμα του νόμου, το οποίο συνηθίζει να παρουσιάζει την αλήθεια σαν μέσα από σκιές. Και ότι η δύναμη της αληθινής περιτομής δεν εκπληρώνεται στο κατά σάρκα πάθημα, αλλά στο να επιθυμεί κανείς να πράττει όσα προστάζει ο Θεός, άκου τον Παύλο που λέει σαφέστατα: «Η περιτομή δεν είναι τίποτα, και η ακροβυστία δεν είναι τίποτα». Αλλά, για να μη φανεί ότι μας προβάλλει κενούς λόγους, λέγοντας ότι αυτό που τιμήθηκε από τον νόμο δεν είναι τίποτα, το εξηγεί σαφέστερα και λέει: «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν τηρείς τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία. Εάν λοιπόν η ακροβυστία τηρεί τα δικαιώματα του νόμου, δεν θα λογιστεί η ακροβυστία του ως περιτομή; Και η εκ φύσεως ακροβυστία, εφόσον εκπληρώνει τον νόμο, θα κρίνει εσένα, που μέσω του γράμματος και της περιτομής είσαι παραβάτης του νόμου.»

θ'. Δέξου, λοιπόν, Ιουδαίε, τη μάχαιρα του πνεύματος, απόβαλε τη σκληροκαρδία, όπως είναι γραμμένο: «περιτμήσου για τον Θεό». Μάθε να τηρείς το Σάββατο, όχι όπως εσύ νομίζεις ότι είναι καλό, αλλά όπως διατάσσει το θέλημα του νομοθέτη. Διότι αξίζει να δούμε τι ακριβώς λέει και γι' αυτό ο νομοθέτης. Προστάζει να απέχουμε από τα έργα, και να απαλλασσόμαστε από τους σωματικούς κόπους, κατά το Σάββατο. Δεν επιθυμεί όμως να αναχωρεί κάποιος από την Ιερουσαλήμ, ούτε να κάνει μακρινά ταξίδια. Και βεβαίως να μη χρησιμοποιεί τροφές που παρασκευάζονται τη στιγμή εκείνη, αλλά εκείνες που είναι ήδη προετοιμασμένες.

Αλλά εμείς πιστεύουμε στον Χριστό που κηρύττεται, ότι σταυρώθηκε στο ξύλο, πέθανε και αναστήθηκε. Με την ομοιότητα λοιπόν της πίστεως φτάνουμε στην υιοθεσία του Αβραάμ, και τότε, μετά την πίστη, λαμβάνουμε παρόμοια με εκείνον την πνευματική σφραγίδα. Περιτεμνόμαστε μέσω του λουτρού εν Αγίω Πνεύματι, όχι την ακροβυστία του σώματος, αλλά της καρδιάς, σύμφωνα με τον Ιερεμία που λέει: Και να περιτμηθείτε για τον Θεό ως προς την ακροβυστία της καρδιάς σας. και σύμφωνα με τον Απόστολο: Με την περιτομή του Χριστού, αφού συνταφήκατε με αυτόν στο βάπτισμα, και τα εξής.

ΙΑʹ. Περί της περιτομής. Θα πουν δε όλοι οι Ιουδαίοι ότι: «Εάν σέβεστε τον ίδιο Θεό, γιατί δεν περιτέμνεστε, ή γιατί δεν προσφέρετε ζώα για θυσία, ή δεν τηρείτε το Σάββατο, εφόσον οι Γραφές διαγορεύουν περί αυτών;» Θα ακούσουν λοιπόν ότι η περιτομή δεν υπήρχε από την αρχή, αλλά θεσπίστηκε μέσα στον χρόνο, όπως και μέσα στον χρόνο επρόκειτο να καταργηθεί· έπειτα, ότι ο Θεός που διέταξε στους πατέρες την περιτομή, ο ίδιος είπε: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ Καινή Διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους, όταν τους έπιασα από το χέρι για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα, λέγει ο Κύριος». Και πάλι, εγκαλώντας τους Ιουδαίους λέγει: «Όλα τα έθνη είναι απερίτμητα κατά τη σάρκα, αυτός όμως ο λαός κατά την καρδιά». Και πάλι: «Να περιτέμνετε την καρδιά σας, και όχι τη σάρκα της ακροβυστίας σας». Και πάλι: «Οργώστε για τον εαυτό σας νέα χωράφια και μην σπέρνετε πάνω σε αγκάθια· αλλά περιτέμνετε τη σκληρότητα της καρδιάς σας». Και ο Ιερεμίας: «Και περιτέμνετε για τον Θεό την ακροβυστία της καρδιάς σας». Ότι δε κανέναν δεν δικαιώνει η περιτομή, είναι φανερό από τούτα: ο Αβραάμ όντας απερίτμητος ευαρέστησε τον Θεό· διότι πρώτα φάνηκε ότι είναι ευάρεστος, και κατόπιν του δίνει την περιτομή.

Απομένει να εξετάσουμε ποιοι είναι εκείνοι που τρώγουν το Πάσχα. Κανένας απερίτμητος δεν τρώγει το Πάσχα, αλλά ακόμη και αν είναι αλλογενής ή αργυρώνητος δούλος, περιτέμνεται. Διότι κανείς δεν μπορεί να γίνει μέτοχος του Χριστού, εάν δεν περιτμηθεί από τις ανθρώπινες περιττότητες και δεν καθαριστεί από τους σαρκικούς μολυσμούς, τους οποίους κληρονομήσαμε από τους πατέρες μας κατά τη γέννησή μας. Διότι τύπος αυτού ακριβώς του πράγματος ήταν η σωματική περιτομή. Γι' αυτό και ελέγετο από τον προφήτη Ιερεμία να περιτμηθεί η σκληροκαρδία σας. Ας σπεύσουμε, λοιπόν, προς τη μακαρία κοινωνία του Χριστού, ας καθαριστούμε από τα κοσμικά κακά γι' αυτόν τον σκοπό, ώστε να αγιαστούμε με τα πνευματικά αγαθά· χωρίς κανείς να επιστρέφει προς τον κόσμο, αλλά όλοι να σπεύδουμε ώστε να μην παραμείνουμε υπό τη δουλεία του άρχοντα αυτού του αιώνα, αλλά να μεταβούμε στην ελευθερία που βρίσκεται παρά τω Χριστώ, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Το «Μη σπέρνετε επάνω στα αγκάθια» λοιπόν σημαίνει: Να μην εισέρχεστε στον ναό ως ειδωλολάτρες. Περιτμηθείτε για τον Θεό σας και περιτμήστε τη σκληροκαρδία σας, άνδρες του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ.

Άραγε για αυτήν την περιτομή μιλάει; Ουδαμώς, αλλά για εκείνη της ψυχής. Επομένως, εκείνη δεν είναι η περιτομή για τον Θεό· διότι δεν θα έλεγε: «Περιτμηθείτε για τον Θεό». Και όμως θα μπορούσε να πει κάποιος ότι περιτεμνόμαστε· διότι πώς θα μπορούσε να μην είναι δική Του; Δεν θέλω την περιτομή που γίνεται από άλλον, αλλά αυτήν που γίνεται από εμάς τους ίδιους, της οποίας ο καθένας είναι κύριος. Εκείνη γίνεται από άλλον και γίνεται στο σώμα· τούτη όμως όχι. Βλέπεις ότι η παλαιά περιτομή ήταν θέμα συγκατάβασης; Διότι δεν θα έλεγε «για τον Θεό σας», αν δεν υποδήλωνε ότι εκείνη δεν είναι για τον Θεό· αφού τι όφελος προσφέρει εκείνη στην αρετή; Τι λέει εδώ ο Ιουδαίος; Βλέπεις ότι ο νόμος υπαινίσσεται κάτι άλλο; Και ότι από μόνος του δεν είναι ικανός να σώσει, εφόσον τέτοια είναι η περιτομή; Επομένως, καθώς η Καινή σιγά-σιγά ανοίγει τις θύρες της, βλέπεις την Παλαιά να καταργείται από μόνη της. Δεν μίλησε ο Παύλος για αυτό, ω Ιουδαίε, ούτε το νομοθέτησε ο Πέτρος· ο Ιερεμίας το είπε, τον οποίο τιμάς ακόμη και τώρα. Δεν σου τα προβάλλω αυτά από τα δικά μας βιβλία· ή μάλλον από τα δικά μας περισσότερο παρά από τα δικά σου· διότι και τα βιβλία της Καινής δεν είναι λιγότερο δικά μας παρά δικά σου, και τα της Παλαιάς δεν είναι λιγότερο ξένα προς εσένα· όπως ακριβώς απιστείς σε εκείνα, έτσι απιστείς και σε αυτά. Ώστε ο μεν Ιουδαίος έχει εκπέσει και από τις δύο Διαθήκες, εμείς όμως κατέχουμε και τις δύο· διότι και στις δύο υπάρχει το Πνεύμα.

Ομιλεί με ανθρώπινο τρόπο, θέλοντας να τους παιδαγωγήσει· γι' αυτό πολλές φορές αφήνει να επικρέμαται επάνω τους ο φόβος, και δεν θα υπάρξει κανείς που να σβήσει το δεινό αυτό. Διότι, επειδή πολλές φορές στήριζαν τις ελπίδες τους στη φιλανθρωπία Του, αναιρεί αυτή την παρηγοριά. Σε όσους δε δεν πείθονται, προβάλλει την απειλή: «Μήπως και ξεσπάσει ως πυρ ο θυμός μου». Διότι μόνο εσείς μπορείτε να τον σβήσετε εάν μετανοήσετε, αν όμως εσείς δεν αποκτήσετε μετάνοια, κανείς δεν είναι ικανός να σας απαλλάξει από την τιμωρία.

Αναγγείλατε στον Ιούδα. Τι σημαίνει αυτό; Πιο πάνω είπε: «Μήπως ανάψει σαν φωτιά ο θυμός μου»· ήδη τον άναψε, επιφέρει σε αυτούς τα δεινά, και αφού τα έφερε στις ίδιες τους τις πόρτες, δεν εξαπολύει τα δεινά εναντίον τους. Διότι δεν παραδίδει τις πόλεις σε λεηλασίες, αλλά φέρνει τους εχθρούς στις πύλες, όπως ακριβώς ένας άριστος δάσκαλος, που κατεβάζει μεν το λουρί, αλλά δεν χτυπά. Εκφοβίζοντάς τους, λοιπόν, παραγγέλλει να πουν στην Ιερουσαλήμ και σε όλη τη φυλή των Ιουδαίων να σαλπίσουν και να σημάνουν σε όλους την επίθεση των εχθρών, για να καταφύγουν στις οχυρωμένες πόλεις και να μεταβούν στη Σιών ως την πλέον οχυρωμένη.

Και εγώ συνέχισα: Επειδή αντλώ τις αποδείξεις και τα επιχειρήματά μου τόσο από τις Γραφές όσο και από τα γεγονότα, έλεγα, μην αναβάλλετε και μη διστάζετε να πιστέψετε σε εμένα που είμαι απερίτμητος. Σύντομος είναι αυτός ο χρόνος που σας απομένει για να προσέλθετε. Εάν προφτάσει να έλθει ο Χριστός, μάταια θα μετανοήσετε, μάταια θα κλάψετε, διότι δεν πρόκειται να σας εισακούσει. Καλλιεργήστε για τον εαυτό σας νέους αγρούς, φωνάζει ο Ιερεμίας στον λαό, και μη σπέρνετε πάνω σε αγκάθια. Περιτμηθείτε για τον Κύριο και περιτμήστε την ακροβυστία της καρδιάς σας. Μη σπέρνετε λοιπόν σε αγκάθια και σε ακαλλιέργητο χωράφι, από το οποίο δεν υπάρχει καρπός για εσάς. Γνωρίστε τον Χριστό, και ιδού, θα υπάρχει νεοσκαμμένος αγρός, καλός και εύφορος μέσα στις καρδιές σας. Διότι ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα επιτιμήσω όλους αυτούς που έχουν περιτμηθεί στην ακροβυστία τους, την Αίγυπτο και τον Ιούδα και την Εδώμ και τους υιούς του Μωάβ, διότι όλα τα έθνη είναι απερίτμητα και όλος ο οίκος του Ισραήλ είναι απερίτμητος στην καρδιά του. Βλέπετε πώς ο Θεός δεν θέλει αυτήν την περιτομή που δόθηκε ως σημείο; Διότι ούτε στους Αιγυπτίους είναι χρήσιμη, ούτε στους υιούς του Μωάβ, ούτε στους υιούς της Εδώμ. Αλλά έστω και αν κάποιος είναι Σκύθης ή Πέρσης, εφόσον έχει τη γνώση του Θεού και του Χριστού Του και τηρεί τις αιώνιες εντολές, έχει περιτμηθεί την καλή και ωφέλιμη περιτομή, και είναι φίλος του Θεού, και Εκείνος χαίρεται με τα δώρα και τις προσφορές του.