Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 45:6

Διότι, εάν τον φίλο τους Ιερεμία τον κατέβασαν σε λάκκο με βούρκο, τι επρόκειτο να διαπράξουν στο σώμα του Κυρίου, εάν δεν είχαν τον ρωμαϊκό νόμο να τους συγκρατεί; Γι' αυτό και, καθώς δεν επιτρεπόταν στους Ιουδαίους από τον Πιλάτο να παραλάβουν το σώμα του Κυρίου, ο Ιωσήφ ο από Αριμαθαίας, όντας φίλος του Πιλάτου, προσήλθε και ζήτησε από αυτόν το σώμα του Κυρίου, προσφέροντας κάτι το ασύγκριτο. Αναγκαία, λοιπόν, ήταν η απογραφή που έγινε επί Αυγούστου Καίσαρος· διότι, αν και ο μνήστορας της Παρθένου, όπως μόλις άκουσες, κατηφίασε, εντούτοις ολόκληρος ο κόσμος δέχθηκε την αρχή της ευταξίας. Το τι σημαίνει «ο μνήστορας της Παρθένου κατηφίασε», άκουσέ το με συντομία. Όταν ο Ιωσήφ, ο μνήστορας της Παρθένου, όπως μόλις άκουσες, εξαιτίας της απογραφής του Αυγούστου έφτασε στη Βηθλεέμ μαζί με τη Μαριάμ, τη μνηστευμένη σε αυτόν γυναίκα, η οποία ήταν έγκυος, αγνοούσε ο Ιωσήφ το μυστήριο που συντελούνταν μέσα στην Παρθένο· διότι δεν είχε δεχθεί ακόμη το μήνυμα του αγγέλου. Η δε Παρθένος κατείχε την ασφάλεια, και από τον λόγο και από τον όγκο της κυοφορίας· διότι, όσο αυξανόταν η κοιλιά της, τόσο πιο αμέριμνο βίο διήγε η Παρθένος· διαφυλάσσοντας ταυτόχρονα την παρθενία της αμόλυντη και κυοφορώντας το βρέφος χωρίς ταλαιπωρία, καθώς δεν αισθανόταν τόσο κόπο, όσο ανακούφιση.

Δεν θα μας φτάσει ο χρόνος εάν διηγούμαστε για τον καθένα από τους αγίους. Αλλά, για να τα πούμε συντόμως, δηλώνουμε ότι και τον Ηλία τον κατεδίωξε η Ιεζάβελ, όμως, αφού υπέμεινε στον κόπο, αναλήφθηκε. Και ο Ελισσαίος επίσης με τους συνοδούς του έτρωγε χόρτα, αλλά είχε μέσα του τον ζωντανό Λόγο· και τα οστά του, αφού πέθανε, ανέστησαν νεκρό, δίδοντας την απόδειξη ότι η ελπίδα του δικαίου δεν χάνεται. Τον Ιερεμία τον έριξαν ζωντανό σε λάκκο με βούρκο, επειδή τον φθόνησαν οι ψευδοπροφήτες. Ο δε Ιεζεκιήλ κοιμόταν στο πλευρό του για εκατόν ενενήντα ολόκληρες ημέρες, τρώγοντας άρτο και πίνοντας οίνο με μέτρο, και δεν γύρισε από το ένα πλευρό στο άλλο, μέχρις ότου του το είπε ο Θεός. Εκείνοι όμως που εγκαταλείπουν τον Κύριο, στρέφονται στο πλευρό της δικής τους ανάπαυσης, οι οποίοι είναι ολοφάνερο ότι έλαβαν από εδώ το μερίδιό τους. Επιμείνετε, λοιπόν, στο ίδιο πλευρό έως ότου το προστάξει η θεότητα. Διότι τα μεγάλα δεσμά του Ιεζεκιήλ είναι οι βεβαιότατοι λόγοι του Θεού. Τον Δανιήλ τον κατηγόρησαν οι σατράπες, θέλοντας να τον εμποδίσουν από τις προσευχές του· αυτός όμως δεν σταμάτησε, και ρίχτηκε δύο φορές σε λάκκο λεόντων· ο Θεός, όμως, έφραξε τα στόματά τους. Και σήμερα κατηγορούν εμάς, επειδή δεν θέλουν να προσευχόμαστε εμείς προς τον Θεό. Είναι φανερό αυτό, ότι καταδιώκουν και εμάς και τους Πατέρες μας τους επισκόπους.

Περιέχει δε το βιβλίο στο τέλος του ότι οι Ιουδαίοι, επιβουλευόμενοι τον προφήτη, τον έριξαν σε λάκκο βορβόρου, και ο Αιθίοπας Αβδεμέλεχ τον ανέσυρε. Το βιβλίο φέρει το όνομα του Βαρούχ, επειδή αυτός, αφού κατέγραψε από το στόμα του Ιερεμία τους λόγους που περιέχονται στο βιβλίο, τους ανέγνωσε σε όσους είχαν αιχμαλωτιστεί στη Βαβυλώνα, παρηγορώντας τους και υποσχόμενος σε αυτούς την παρά Θεού ελπίδα.

Με έσωσες από εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο. Σε πολλά μέρη, βέβαια, λάκκοι ονομάζονται τα υπόγεια ορύγματα, τα οποία έχουν κατασκευαστεί για τη φυλάκιση των δεσμωτών. Διότι έτσι αναφέρεται στην Έξοδο: «Από τον πρωτότοκο του Φαραώ έως τον πρωτότοκο της αιχμάλωτης που βρίσκεται στον λάκκο». Αλλά και τον Ιερεμία σε λάκκο τον έριξαν· και τον Ιωσήφ, από φθόνο, οι αδελφοί του τον έκλεισαν σε λάκκο που δεν είχε νερό. Κάθε πράξη, λοιπόν, είτε μας κατεβάζει προς τα κάτω, βαραίνοντάς μας εξαιτίας της αμαρτίας, είτε μας ανακουφίζει υψώνοντάς μας προς τα άνω, δίνοντάς μας φτερά προς τον Θεό. Έσωσες, επομένως, εμένα που προηγουμένως ζούσα πονηρό βίο, χωρίζοντάς με από αυτούς που κατεβαίνουν στον σκοτεινό και παγωμένο τόπο. Αυτό σημαίνει, λοιπόν, το «με ανέλαβες»· δηλαδή, με επανέφερες από την πτωτική πορεία προς τα κάτω, ώστε να μη δώσεις την ευκαιρία στους εχθρούς να επιχαρούν εις βάρος μου. Εκείνο, λοιπόν, που σε άλλο σημείο έχει πει, ότι «καταρτίζει τα πόδια μου σαν του ελαφιού, και με στήνει στα ψηλά μέρη», αυτή την επάνοδο στα υψηλά την ονομάζει απαλλαγή από τον λάκκο και ανύψωση. «Ψάλατε στον Κύριο, οι όσιοί Του». Δεν ψάλλει στον Κύριο όποιος απλώς προφέρει με το στόμα τα λόγια του ψαλμού· αλλά όσοι αναπέμπουν τις ψαλμωδίες από καθαρή καρδιά, και όσοι είναι όσιοι, διατηρώντας τη δικαιοσύνη προς τον Θεό, αυτοί μπορούν να ψάλλουν στον Θεό, ακολουθώντας αρμονικά τους πνευματικούς ρυθμούς.

Εδώ είναι ο Χριστός, ο φίλος της ερήμου. Διότι λέγει: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους.» Εδώ είναι η στενή και τεθλιμμένη οδός που οδηγεί στη ζωή. Εδώ είναι οι διδάσκαλοι και οι προφήτες, αυτοί που περιπλανήθηκαν σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης. Εδώ είναι οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές και ο ερημοπολιτικός βίος των μοναχών. Αυτά λοιπόν με τη θέλησή μου τα αποδέχθηκα, για να λάβω όσα έχουν υποσχεθεί στους μάρτυρες του Χριστού και σε όλους τους άλλους αγίους, ώστε να λέγω αληθώς: «Για τους λόγους των χειλέων σου, εγώ εφύλαξα οδούς σκληρές.» Διότι γνώρισα τον μεν θεοφιλή Αβραάμ να υπακούει στη φωνή του Θεού και να μετοικεί στην έρημο, και τον Ισαάκ να καταδυναστεύεται, και τον πατριάρχη Ιακώβ να ξενιτεύεται, τον σώφρονα Ιωσήφ να πωλείται, τους τρεις παίδες, τους ευρετές της εγκράτειας, να μάχονται με το πυρ, δεύτερον τον Δανιήλ να ρίπτεται στον λάκκο των λεόντων, τον παρρησιαστή Ιερεμία να καταδικάζεται στον λάκκο του βούρκου, τον Ησαΐα, τον θεατή των αποκρύφων, να πριονίζεται, τον Ισραήλ να αιχμαλωτίζεται, τον Ιωάννη, τον ελεγκτή της μοιχείας, να αποκεφαλίζεται, και τους μάρτυρες του Χριστού να θανατώνονται. Και προς τι να μακρηγορώ; Εφόσον και ο ίδιος ο Σωτήρας σταυρώθηκε για εμάς, ώστε με τον δικό Του θάνατο να μας ζωοποιήσει και όλους εμάς να μας ενισχύσει και να μας ελκύσει προς την υπομονή.

Έδεσαν τον Ιησού και τον εισήγαγαν στην αυλή του αρχιερέα. Θέλεις να μάθεις και να γνωρίζεις ότι και αυτό είναι γραμμένο; Λέει ο Ησαΐας: «Αλίμονο στην ψυχή τους, διότι μηχανεύτηκαν πονηρό σχέδιο εναντίον του εαυτού τους, λέγοντας: ας δέσουμε τον δίκαιο, επειδή μας είναι ενοχλητικός». Και αληθινά, αλίμονο στην ψυχή τους, και ας το εξετάσουμε. Ο μεν Ησαΐας πριονίστηκε, και έπειτα από αυτά ο λαός θεραπεύτηκε. Ο Ιερεμίας ρίχτηκε στον βούρκο του λάκκου, αλλά το τραύμα των Ιουδαίων γιατρεύτηκε. Διότι ήταν μικρότερο, επειδή έγινε εναντίον ανθρώπου. Επειδή όμως οι Ιουδαίοι δεν αμάρτησαν εναντίον ανθρώπου, αλλά εναντίον του ενανθρωπήσαντος Θεού, αλίμονο στην ψυχή τους.

Εκεί βρισκόταν ο Ησαΐας υπερηφανευόμενος για το πριονισμένο κεφάλι του. Ο Ιωνάς ήταν στολισμένος με τη σωτηρία των Νινευιτών. Ο Ιερεμίας είχε μυρωθεί με τον βόρβορο του λάκκου. Τα μάτια του Ιεζεκιήλ φαίνονταν να ακτινοβολούν από τις φοβερές οπτασίες. Στα πόδια του Δανιήλ άνθιζαν τα φιλήματα των λεόντων. Έλαμπαν τα σώματα που βγήκαν από το καμίνι, ακτινοβολώντας φωτιά στο δέρμα τους. Η φάλαγγα των Μακκαβαίων ήταν οχυρωμένη με τα σημάδια των εξαρθρώσεων. Το κεφάλι του Βαπτιστή είχε λαμπρυνθεί από τον αποκεφαλισμό.

Μακάριοι οι τέλειοι, διότι ως αμόλυντοι μαργαρίτες παραμένουν σε κάθε τόπο. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι ως ήλιος παραμένουν λαμπεροί και μέσα στο σκοτάδι. Δεν μόλυνε τον Ιερεμία ο βούρκος μέσα στον λάκκο, δεν έβλαψαν τον Δανιήλ οι λέοντες. Τους τρεις παίδες δεν τους έβλαψε το πυρ της Βαβυλώνας. Από τα αισθητά γίνεται φανερό ότι δεν μπορούν να σας βλάψουν τα εχθρικά πνεύματα, εάν βρίσκεστε στη Βαβυλώνα και νουθετείτε τους άρχοντες, ή εάν στον Ισραήλ κρυμμένοι και καταδιωκόμενοι ελέγχετε τους ασεβείς. Κατανοήστε για ποιο λόγο οφείλετε στην Ιερουσαλήμ να κρύβεστε, ενώ στη Βαβυλώνα να μιλάτε με παρρησία.

πγ'. Έριξαν οι παράνομοι τον προφήτη Ιερεμία στον λάκκο του βούρκου, μη ανεχόμενοι να ακούσουν λόγο θεοσέβειας. Άκουσε για το θράσος τους ο Αβιμέλεχ ο Αιθίοπας, ο οποίος ήταν λευκός στην ψυχή και άστραφτε από πίστη, και ήλεγξε τον βασιλιά για την παρανομία του. Έλαβε εξουσία, ανέσυρε τον προφήτη και αξιώθηκε ευλογίας.

Εκεί βρισκόταν ο Ιερεμίας, σαν σε λάκκο με βούρκο, στον λάκκο του Άδη και της φθοράς του θανάτου. Εκεί, στο κοσμοδόχο κήτος του Άδη, κείτεται ο Ιωνάς ως τύπος του Χριστού, του αιώνιου και προαιώνιου Ιωνά, που ζει εις τον αιώνα και εις τους αιώνας των αιώνων [και για πάντα]. Και ακόμη εκεί βρισκόταν ο Δαβίδ ο Θεοπάτωρ, από τον οποίο προήλθε κατά σάρκα ο Χριστός. Και γιατί αναφέρω τον Δαβίδ, τον Ιωνά και τον Σολομώντα; Εκεί ήταν και ο ίδιος ο μέγας Ιωάννης, ο μεγαλύτερος όλων των προφητών, ο οποίος, όπως μέσα στη σκοτεινή μήτρα, προκήρυττε τον Χριστό σε όλους όσους βρίσκονταν στον Άδη· ο διττός πρόδρομος, και κήρυκας ζώντων και νεκρών· αυτός που από τη φυλακή του Ηρώδη παραπέμφθηκε στην πάνδημη φυλακή του Άδη, [εκεί όπου βρίσκονται] οι απ' αιώνος δίκαιοι και άδικοι κεκοιμημένοι. Όλοι δε οι προφήτες και οι δίκαιοι προσέφεραν από εκεί στον Θεό, με τρόπο μυστικό, ακατάπαυστες ικεσίες, ζητώντας τη λύτρωση από εκείνη την οδυνηρή, κατηφή, εχθροκρατούμενη, ζοφερή και ατελεύτητη νύχτα.

Επειδή και από εκείνους άλλος μεν θανατωνόταν με ξίφος, άλλος με λιθοβολισμό, άλλος ριχνόταν στα λιοντάρια, και άλλος σε λάκκο με βούρκο· και άλλου το σώμα κατακοβόταν με πριόνι· άλλοι δε κλείνονταν σε καμίνι πυρός. Γι' αυτό ακριβώς ο Σωτήρας προέτρεπε τους μαθητές Του να έχουν θάρρος κατά την υπομονή των δεινών, υπενθυμίζοντας στην κατάλληλη στιγμή όσα είχαν πάθει οι προφήτες του Θεού· ώστε, μέσω της σύγκρισης με εκείνους, να αποτυπώσουν και οι ίδιοι για τους εαυτούς τους τις ίδιες ελπίδες. Διότι «όταν», λέγει, «σας συκοφαντήσουν, να χαρείτε· επειδή και οι προφήτες υπέστησαν το ίδιο».

Λοιπόν, με κάθε δύναμη ας περιφρονήσουμε το σώμα και ας παραδώσουμε στον Θεό την ψυχή και ας εισέλθουμε στο όνομα του Κυρίου στον αγώνα των πειρασμών. Και εκείνος που διέσωσε τον Ιωσήφ στη γη της Αιγύπτου και τον ανέδειξε εικόνα και πρότυπο της σωφροσύνης, και εκείνος που φύλαξε τον Δανιήλ αλώβητο στον λάκκο των λεόντων, και τους τρεις νέους στην κάμινο του πυρός, και τον Ιερεμία από τον λάκκο του βούρκου και εκείνος που τον ελευθέρωσε και του χάρισε έλεος στο μέσο του στρατοπέδου των Χαλδαίων, και έβγαλε τον Πέτρο από τη φυλακή με κλειστές τις θύρες και διέσωσε τον Παύλο από τη συναγωγή των Ιουδαίων και, με απλά λόγια, εκείνος που πάντοτε σε κάθε τόπο και χώρα συμπαραστέκεται στους δούλους του και δείχνει τη δύναμη και τη νίκη του μέσα από αυτούς και τους διαφυλάσσει με πολλά θαύματα και φανερώνει σε αυτούς τη σωτηρία του σε όλες τις θλίψεις τους, αυτός είθε να ενισχύσει και να διασώσει και εμάς ανάμεσα στα κύματα που μας περικυκλώνουν. Αμήν.

Έλειψε ο τόπος, δεν έλειψε όμως το μίασμα. Για τον λόγο αυτόν και τις εορτές σας μισεί ο Δεσπότης. Διότι, άκουσε τον προφήτη που λέγει: «Εμίσησα, απέρριψα τις εορτές σας, και δεν πρόκειται να ευφρανθώ στις πανηγύρεις σας». Επειδή κάθε εορτή των Ιουδαίων επέφερε φόνους. Ενώ νήστευες, λιθοβόλησες τον Ναβουθέ· ενώ εόρταζες, επριόνισες τον Ησαΐα· ενώ πανηγύριζες, έριξες τον Ιερεμία στον λάκκο. Για κρίσεις και μάχες νήστευσες ανοσίως· κραιπαλώντας παρέδωσες την κιβωτό επί των ημερών του Ηλί, και αποκεφάλισες τον Ιωάννη.

Πολιορκούσαν κάποτε την πόλη τους οι Πέρσες, και ένα βαρβαρικό στρατόπεδο είχε στρατοπεδεύσει ολόγυρα έξω από αυτήν· και οι κίνδυνοι δεν ήσαν αφανείς, αλλά η πόλη, η Ιερουσαλήμ, βρισκόταν τότε στο μέσον μιας παγίδας, καθώς όλοι ήσαν οπλισμένοι και την είχαν περικυκλώσει εξωτερικά. Αλλά όμως, αν και τα δεινά ήσαν τόσο φανερά, επειδή ο Ιερεμίας προσήλθε και τους είπε ότι η πόλη θα παραδοθεί στα χέρια των Χαλδαίων —καίτοι αυτό δεν αποτελούσε καν προφητεία, διότι τα ίδια τους τα μάτια έβλεπαν αυτά που επρόκειτο να συμβούν— εντούτοις, επειδή τους είπε τα φανερά και όσα βρίσκονταν προ των οφθαλμών τους, οι μιαροί και αναίσθητοι και αγνώμονες απέναντι στους ευεργέτες τους μάνιασαν τόσο πολύ, ώστε να τον θεωρήσουν προδότη και λυμεώνα της πόλης, και να πουν ότι «παραλύει τα χέρια αυτού του λαού». Κι όμως, αυτός τους στερέωνε, κι όμως, διέγειρε την προθυμία τους και τους καθοδηγούσε προς τον Θεό, περιβάλλοντάς τους με ένα άρρηκτο και ακαταμάχητο τείχος· αλλά εκείνοι, μη κατανοώντας τίποτε από όλα αυτά, ζητούσαν να θανατωθεί. Διότι τέτοιου είδους αμοιβές απέδιδαν πάντοτε στους ευεργέτες τους, και μολονότι ο βασιλιάς έδειξε επιείκεια, ούτε και τότε υποχώρησαν, αλλά επειδή δεν μπόρεσαν να τον θανατώσουν, τον έριξαν στον λάκκο με τον βούρκο.

Και αν μεν τα έπρατταν (διότι πράγματι τα έπρατταν), αυτό που γινόταν οφειλόταν στη δύναμη του Θεού· αν πάλι δεν τα έπρατταν και παρόλα αυτά επικρατούσαν, το γεγονός αυτό ήταν πολύ πιο θαυμαστό. Δεν γνώριζαν άραγε τους Ιουδαίους, πες μου, και τις πονηρές τους διαθέσεις και την ψυχή τους που ήταν γεμάτη φθόνο; Διότι και τον Μωυσή λιθοβόλησαν μετά το πέλαγος το οποίο διέσχισαν, μετά τη νίκη και εκείνο το θαυμαστό τρόπαιο, το οποίο έστησαν αναίμακτα δια των δικών του χειρών εναντίον των Αιγυπτίων που τους είχαν υποδουλώσει, μετά το μάννα, μετά τους βράχους και τις πηγές των ποταμών που ξεπήδησαν από αυτούς, μετά τα αναρίθμητα θαύματα στην Αίγυπτο, στην Ερυθρά Θάλασσα και στην έρημο· τον Ιερεμία τον έριξαν σε λάκκο, και πολλούς από τους προφήτες τους κατέσφαξαν. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει ο Ηλίας μετά από εκείνον τον φοβερό λιμό και την θαυμαστή βροχή και τη φωτιά την οποία κατέβασε από τους ουρανούς, και το παράδοξο ολοκαύτωμα, καθώς καταδιωκόταν όσο το δυνατόν πιο μακριά από τη χώρα τους: «Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν, τα θυσιαστήριά σου γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου». Κι όμως, δεν μετέβαλαν τίποτα από τα όσα όριζε ο Νόμος.

«Ελέησόν με»· σύντομος είναι ο λόγος, και όμως βρήκε πέλαγος φιλανθρωπίας· διότι, όπου υπάρχει έλεος, εκεί υπάρχουν και όλα τα αγαθά. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι έξω, κράζε και λέγε, «Ελέησόν με», χωρίς να κινείς τα χείλη, αλλά φωνάζοντας δυνατά με τη διάνοια· διότι ο Θεός ακούει και αυτούς που σιωπούν. Δεν αναζητείται συγκεκριμένος τόπος, αλλά εσωτερική διάθεση. Ο Ιερεμίας βρισκόταν στον βούρκο και είλκυσε τον Θεό· ο Δανιήλ βρισκόταν στον λάκκο των λεόντων και εξευμένισε τον Θεό· οι τρεις παίδες ήταν στο καμίνι και, υμνώντας, δυσώπησαν τον Θεό· ο ληστής σταυρώθηκε, και ο σταυρός δεν στάθηκε εμπόδιο, αλλά του άνοιξε τον παράδεισο· ο Ιώβ βρισκόταν στην κοπριά και κατέστησε τον Θεό ίλεω· ο Ιωνάς βρισκόταν στην κοιλιά του κήτους, και ο Θεός τον εισάκουσε. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι στο λουτρό, προσεύχου, ακόμη κι αν βρίσκεσαι στον δρόμο, ακόμη κι αν βρίσκεσαι στο κρεβάτι· όπου κι αν είσαι, προσεύχου. Είσαι ναός του Θεού, μην αναζητάς τόπο· χρειάζεται μόνο η προαίρεση. Ακόμη κι αν παραστείς μπροστά σε δικαστή, προσεύχου· όταν ο δικαστής οργίζεται, προσεύχου. Μπροστά ήταν η θάλασσα, πίσω οι Αιγύπτιοι, και στη μέση ο Μωυσής· υπήρχε μεγάλη στενοχώρια και πίεση κατά την προσευχή, αλλά μεγάλο ήταν το πλάτος της προσευχής του.

Θέλω να τους υπενθυμίσω τους τρεις παίδες που βρίσκονταν μέσα στο καμίνι και στη φλόγα, οι οποίοι, βλέποντας τη φωτιά να τους περιζώνει από παντού, και να έχει περικυκλώσει και το στόμα και τα μάτια και αυτήν ακόμη την αναπνοή τους, δεν έπαψαν να ψάλλουν στον Θεό εκείνον τον ιερό και μυστικό ύμνο μαζί με όλη την κτίση· απεναντίας, στεκόμενοι τότε στο μέσο της φωτιάς, ανέπεμπαν τη δοξολογία στον κοινό Δεσπότη των όλων με μεγαλύτερη προθυμία από εκείνους που περνούν τον χρόνο τους σε κάποιο λιβάδι. Και μαζί με αυτούς τους τρεις παίδες, θέλω να τους υπενθυμίσω τα λιοντάρια στη Βαβυλώνα, τον Δανιήλ και τον λάκκο. Όχι όμως μόνο αυτόν, αλλά ζητώ να θυμηθούν πάλι και τον άλλον λάκκο και προφήτη, και τον βούρκο που έπνιγε τον Ιερεμία μέχρι τον λαιμό. Και αφού ανεβώ από τους λάκκους, θέλω να οδηγήσω μέσα στο δεσμωτήριο αυτούς που προβάλλουν ως δικαιολογία τον καύσωνα, και να τους δείξω εκεί τον Παύλο και τον Σίλα δεμένους στο ξύλο, γεμάτους από μώλωπες και τραύματα, με όλο τους το σώμα καταξεσχισμένο από το πλήθος των πληγών, να υμνούν τον Θεό μέσα στη μέση της νύχτας, και να τελούν εκείνη την ιερή παννυχίδα.

Μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι η προφητεία είναι ποικιλόμορφη· διότι αφενός τους ελέγχει μέσα από παραδείγματα, όπως όταν λέει: «Δες τις οδούς σου στο πολυάνδριο»· αφετέρου μέσα από ορισμένες πράξεις του ίδιου του προφήτη, όπως όταν λαμβάνει το περίζωμα και προβαίνει στα όσα ακολουθούν, και τη στάμνα, την οποία έθραυσε μπροστά στον λαό ως μήνυμα της καταστροφής του πλήθους, καθώς και τους κλοιούς τους οποίους περιεβλήθη. Αντιμετώπισε δε μεγάλη δυσχέρεια στα χρόνια του, καθώς όλοι είχαν πλέον εκκλίνει στην ασέβεια, με ιερείς να τον αντιστρατεύονται, όπως ήταν ο Σοφονίας, εναντίον του οποίου φαίνεται να ομιλεί, καθώς και ορισμένοι από τους άρχοντες· και πάλι όταν απευθύνεται προς τον Πασχώρ, ενώ και οι βασιλείς ελάχιστα αποδέχονταν την παραίνεσή του. Ασκεί δε τον έλεγχο όχι μόνο βάσει των πεπραγμένων, κατονομάζοντας σαφώς τις ασέβειές τους, αλλά και μέσω ορισμένων ευπειθών ανδρών, των υιών του Ιωναδάβ, υιού του Ρηχάβ, σε σύγκριση με τους οποίους αποδεικνύει τους Ιουδαίους ως παράνομους. Για τον λόγο αυτό φαίνεται ότι υπέστη τα χείριστα, καθιστάμενος άλλοτε ύποπτος για προδοσία, άλλοτε εγκλειόμενος σε δεσμωτήριο, και άλλοτε ριπτόμενος σε λάκκο με βούρκο. Εξαιτίας αυτής της αιτίας, ευθύς εξαρχής του υπόσχεται ο Θεός ότι θα του παράσχει ισχύ· προλέγοντάς του μεν τα δεινά, υποσχόμενος δε να τον υπερασπιστεί.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΛΗʹ. Και στον λάκκο δεν υπήρχε νερό, παρά μόνο βούρκος, και ο Ιερεμίας βρισκόταν μέσα στον βούρκο. Όντας υπαίθριος ο λάκκος, γέμιζε με λάσπη. Τον έριξαν, λοιπόν, μέσα και βυθίστηκε, και χώθηκε στη λάσπη· δεν καταβυθίστηκε όμως ολόκληρος, διότι έτσι δεν θα μπορούσε να ζήσει.

Δεν ζητείται συγκεκριμένος τόπος, αλλά ο κατάλληλος τρόπος. Ο Ιερεμίας βρισκόταν μέσα στον βούρκο, και προσέλκυσε τον Θεό· και ο Ιώβ βρισκόταν πάνω στην κοπριά, και κατέστησε τον Θεό ίλεω· ο Ιωνάς ήταν στην κοιλιά του κήτους, και είχε τον Θεό ευήκοο. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι στο λουτρό, να προσεύχεσαι· όπου κι αν βρίσκεσαι, να προσεύχεσαι. Είσαι ναός, μην αναζητάς τόπο. Η θάλασσα βρισκόταν μπροστά, πίσω οι Αιγύπτιοι, και στη μέση ο Μωυσής χωρίς να λέει τίποτα· διότι υπήρχε μεγάλη αγωνία στην εσωτερική του προσευχή· και του λέει ο Θεός: «Γιατί κραυγάζεις προς εμένα;» Έτσι λοιπόν κι εσύ, όταν σου έρθει κάποιος πειρασμός, κατάφυγε στον Θεό, επικαλέσου τον Δεσπότη. Μήπως είναι άνθρωπος, ώστε να χρειάζεται να μεταβείς σε κάποιον τόπο; Ο Θεός είναι πάντοτε κοντά. Διότι λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Δεν έχεις τελειώσει ακόμη την προσευχή σου, και Αυτός δίνει τη θεραπεία. Διότι, εάν διατηρείς τον νου σου καθαρό από τα άτοπα πάθη, ακόμη κι αν βρίσκεσαι στην αγορά, ακόμη κι αν είσαι στον δρόμο, ακόμη κι αν παρίστασαι σε δικαστήριο, ακόμη κι αν είσαι στη θάλασσα, ακόμη κι αν βρίσκεσαι σε πανδοχείο, ακόμη κι αν στέκεσαι στο εργαστήριό σου, όπου κι αν βρίσκεσαι, θα μπορέσεις, επικαλούμενος τον Θεό, να εκπληρωθεί το αίτημά σου.

Αδελφοί, επιθυμούμε να αφήσουμε ελεύθερη τη γλώσσα μας προς τη βασίλισσα; Αλλά τι να πω; Η Ιεζάβελ ταράζεται, και ο Ηλίας φεύγει· η Ηρωδιάδα ευφραίνεται, και ο Ιωάννης δεσμεύεται· η Αιγυπτία ψεύδεται, και ο Ιωσήφ φυλακίζεται. Εάν λοιπόν με εξορίσουν, μιμούμαι τον Ηλία· εάν με ρίξουν σε βόρβορο, τον Ιερεμία· εάν στη θάλασσα, τον προφήτη Ιωνά· εάν πάλι σε λάκκο, τον Δανιήλ· εάν με λιθοβολήσουν, τον Στέφανο· εάν με αποκεφαλίσουν, τον Ιωάννη τον Πρόδρομο· εάν με ραβδίσουν, τον Παύλο· εάν με πριονίσουν, τον Ησαΐα. Είθε μάλιστα με ξύλινο πριόνι, για να απολαύσω τον πόθο του σταυρού.

Ποιος θα μπορέσει να μελετήσει χωρίς δάκρυα τους θρήνους του Ιερεμία, τόσο αυτούς που έχουν συνταχθεί ως ιδιαίτερο έργο, όσο και εκείνους που είναι διασκορπισμένοι παντού μέσα στην προφητεία του, και αυτούς υπέρ της πόλεως αλλά και αυτούς υπέρ του εαυτού του; Διότι άλλοτε μεν έλεγε: «Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό, και στα μάτια μου πηγή δακρύων; Και θα κλαίω τον λαό τούτο ημέρα και νύχτα»· άλλοτε δε: «Ποιος θα μου δώσει στην έρημο ένα έσχατο κατάλυμα, για να εγκαταλείψω τον λαό τούτο και να αναχωρήσω από αυτούς; Διότι όλοι είναι μοιχοί». Και πότε μεν αγανακτώντας φώναζε: «Αλίμονό μου, μητέρα! Σαν τι λογής άνθρωπο με γέννησες, για να δικάζομαι και να βρίσκομαι σε διαμάχη με όλη τη γη;»· πότε δε καταριόταν και την ημέρα της γεννήσεώς του, λέγοντας: «Επικατάρατη η ημέρα κατά την οποία γεννήθηκα». Ο λάκκος δε του βορβόρου, και οι θλίψεις των δεσμών, και οι μαστιγώσεις, και οι επιβουλές, και ο συνεχής χλευασμός, τον έφεραν σε τέτοια κατάσταση, ώστε τελικά να απηυδήσει απελπισμένος.

Τι είπε η Χαναναία; «Ελέησόν με· η θυγατέρα μου βασανίζεται δεινά από δαιμόνιο». Μεγάλος δαίμονας είναι η αμαρτία· ο δαιμονισμένος ελεείται, ενώ αυτός που αμαρτάνει μισείται. Εκείνος έχει τη συγγνώμη, τούτος όμως στερείται δικαιολογίας. «Ελέησόν με»· σύντομη η φράση, αλλά πέλαγος φιλανθρωπίας. Διότι, όπου υπάρχει το έλεος, υπάρχουν και όλα τα αγαθά. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι έξω, κράζε και λέγε: «Ελέησόν με», χωρίς να κινείς τα χείλη, αλλά φωνάζοντας με τον νου· διότι ο Θεός ακούει και αυτούς που σιωπούν. Δεν ζητείται τόπος, αλλά αρκεί ο τρόπος. Ο Ιερεμίας βρισκόταν στον βούρκο και είλκυσε τον Θεό. Ο Δανιήλ μέσα στον λάκκο των λεόντων και εξευμένισε τον Θεό· οι τρεις παίδες ήταν στο καμίνι και έκαμψαν τον Θεό. Ο ληστής σταυρώθηκε, και ο σταυρός δεν τον εμπόδισε, αλλά του άνοιξε τον παράδεισο. Ο Ιώβ βρισκόταν στην κοπριά και έκανε τον Θεό ίλεω. Όπου κι αν βρίσκεσαι, να προσεύχεσαι. Ακόμη κι αν παρασταθείς ενώπιον δικαστή, να προσεύχεσαι. Όταν οργίζεται εναντίον σου ο δικαστής, να προσεύχεσαι. Η θάλασσα ήταν μπροστά, πίσω καταδίωκαν οι Αιγύπτιοι, και στη μέση βρισκόταν ο Μωυσής. Πολλή η προσευχή μέσα στη στενοχώρια· αλλά μεγάλο και το πέλαγος της προσευχής. Πίσω καταδίωκαν οι Αιγύπτιοι, και στη μέση υπήρχε η προσευχή. Και ο Μωυσής δεν μιλούσε καθόλου· και του λέει ο Θεός: «Τι κραυγάζεις προς εμένα;». Ακόμη κι αν το στόμα σου σιωπά, η καρδιά σου κραυγάζει. Έτσι κι εσύ, όταν σταθείς ενώπιον ενός μανιώδους και τυραννικού δικαστή, ή ακόμη και μπροστά στους ίδιους τους δήμιους, να προσεύχεσαι στον Θεό. Και όταν εσύ προσεύχεσαι, τα κύματα καταλαγιάζουν.

Ποιο είναι το παράδοξο μυστήριο το αποκρυμμένο από τις γενεές, το οποίο δεν γνώρισαν οι σοφοί ούτε οι άρχοντες του αιώνα τούτου, παρά μόνο ο λόγος του σταυρού, η μωρία του κηρύγματος, ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος και σταυρώθηκε; Διότι και ο Αβραάμ υπήρξε φίλος του Θεού και πέθανε, ο Μωυσής υπήρξε νομοθέτης και πέθανε, ο Ησαΐας υπήρξε προφήτης και πριονίστηκε, ο Ιερεμίας αγιάστηκε από την κοιλιά της μητέρας του και ρίχθηκε σε λάκκο με βόρβορο και πέθανε, και ο Ιωάννης επλήσθη Αγίου Πνεύματος από την κοιλιά της μητέρας του και αποκεφαλίστηκε, και τίποτα από αυτά δεν θεωρήθηκε μωρία, παρά μόνο ο λόγος του σταυρού, το ότι δηλαδή ο Θεός έγινε άνθρωπος και ο Κύριος της δόξης σταυρώθηκε.

Αλλά μέχρις εδώ, όχι παραπέρα. Για τις δικές σας αμαρτίες να κλαίτε, όχι για εμένα. Όμως σε εσάς, το πάθος της λύπης, έχοντας σας αγγίξει υπερβολικά, έφτασε μέχρι και σε θρήνους και δάκρυα, καθώς αναλογίζεστε πώς, ενώ όλοι ευημερούν, εγώ μόνος έχω υποστεί δεινά. Εμένα όμως, βαθιά στην καρδιά, τους μυελούς και τις αρθρώσεις, με αγγίζει ένα άλλο πάθος, καθώς θυμάμαι την ημέρα της κρίσεως που καταφθάνει από στιγμή σε στιγμή και φέρνω στον νου μου τους αγίους που θα εμφανιστούν τότε με παρρησία. Πώς άλλοι θα επιδείξουν τους αποκεφαλισμούς τους, άλλοι τις αποκοπές των μελών τους, άλλοι τις μαστιγώσεις του σώματος, άλλοι τις εκχύσεις του ίδιου τους του αίματος, άλλοι τους πιο αισχρούς και βίαιους θανάτους και όλα όσα υπέμειναν για τον Θεό, προς δικό τους έπαινο και ως ανταμοιβή στεφάνων. Εγώ όμως, ο εντελώς ράθυμος, δεν έχω τίποτα τέτοιο να επιδείξω, ενώ είναι άπειρα εκείνα που έπραξα προκαλώντας τον απαθή Θεό. Αλίμονο, πόση θα είναι η κατηγορία εναντίον μου τότε. Πόση αισχύνη, πόση κατάκριση, όταν τρυφερές κόρες που δεν έχουν καν συμπληρώσει το δέκατο έτος της ηλικίας τους, θα παραστούν ενώπιον του Χριστού με λαμπρές λαμπάδες, διότι για το όνομά Του στάθηκαν ανδρειότατα μέχρις αίματος. Ενώ εγώ, έχοντας ξεπεράσει τα πενήντα έτη, δεν μπόρεσα να επιδείξω τίποτα το σπουδαίο ή γενναίο. Ο Μωυσής ο θεόπτης λιθοβολήθηκε από τους Εβραίους. Ο Ησαΐας πριονίστηκε με ξύλινο πριόνι. Ο Ιερεμίας ρίχτηκε σε λάκκο με βούρκο. Ο κορυφαίος των αποστόλων σταυρώθηκε με το κεφάλι προς τα κάτω.

Αλλά τέτοια, λέει, και τόσα του πρόσφερα ως ευεργεσία, αυτός όμως αχάριστα και αγνώμονα πάντοτε μου συμπεριφέρεται. Διότι, πες μου, τι αδίκησαν τους ανθρώπους οι απόστολοι, ώστε ο μεν Πέτρος να σταυρωθεί από αυτούς, ο δε Μάρκος να κατατρυπηθεί στο σώμα με λόγχες και ο Βαρθολομαίος να εκδαρθεί σε όλο του το δέρμα; Και σε τι έβλαψαν οι θείοι προφήτες τους Εβραίους, ώστε ο μεν Ησαΐας να πριστεί με ξύλινο πριόνι, ο δε Ιερεμίας και ο Δανιήλ να ριχτούν ο ένας σε λάκκο με βούρκο και ο άλλος στον λάκκο των λεόντων; Και τι κακό έκαναν οι μάρτυρες στους τυράννους, ώστε τον μεν να τον εξολοθρεύσουν με φωτιά, τον άλλον με ξίφος και τον άλλον με πολυποίκιλα βασανιστήρια; Τη βασιλεία κήρυτταν σε όλους, τους απομάκρυναν από τη δαιμονική πλάνη, τους οδηγούσαν στον αληθινό και ζωντανό Θεό. Αυτά είναι άξια στεφάνων, αυτά είναι άξια επαίνων, όχι βασανιστηρίων. Αλλά όμως τα αντίθετα από αυτά υπέφεραν όλοι αυτοί, οι οποίοι είναι αντάξιοι μυρίων κόσμων που φθείρονται. Έπειτα, ενώ εκείνοι, που όφειλαν να δέχονται ευχαριστίες και να στεφανώνονται, έχοντας πάθει από εμάς μύρια δεινά τα υπέμειναν ευχαρίστως, εμείς, που είμαστε γεμάτοι από μύρια σφάλματα, αν προσφέρουμε κάποια μικρή χάρη σε κάποιον, ζητάμε αμέσως να μας θαυμάζουν και να μας ανταμείβουν με κάθε τρόπο;

Οι δούλοι που στάλθηκαν πρώτοι είναι ο Μωυσής και οι περί αυτόν, στους οποίους δεν υπάκουσαν οι Εβραίοι, αλλά αντίθετα πίκραναν τον Θεό στην έρημο επί σαράντα χρόνια, και δεν θέλησαν να δεχθούν τον λόγο του Θεού και την πνευματική χαρά. Έπειτα στάλθηκαν άλλοι δούλοι, οι προφήτες. Αλλά και από αυτούς, άλλους μεν τους σκότωσαν, όπως τον Ησαΐα, άλλους δε τους κακοποίησαν, όπως τον Ιερεμία, ρίχνοντάς τον σε λάκκο με βούρκο. Οι δε πιο μετριοπαθείς αρνήθηκαν την πρόσκληση, φεύγοντας ο μεν ένας στον δικό του αγρό, δηλαδή ρέποντας προς τον σαρκικό και τρυφηλό βίο· διότι αγρός για τον καθένα είναι το ίδιο του το σώμα· ο δε άλλος στην εμπορική του ασχολία, δηλαδή στον φιλοκερδή βίο· διότι οι έμποροι αποτελούν το πλέον φιλοκερδές γένος. Δείχνει, λοιπόν, η παραβολή ότι όσοι αποτυγχάνουν να συμμετάσχουν στον πνευματικό γάμο και στην ένωση και συνεστίαση με τον Χριστό, αποτυγχάνουν ως επί το πλείστον εξαιτίας αυτών των δύο: είτε εξαιτίας των σωματικών ηδονών είτε εξαιτίας του πάθους της φιλοκέρδειας. Το ονομάζει δε εδώ «άριστον» (γεύμα), μολονότι αλλού το αποκαλεί δείπνο· και τούτο όχι παράλογα· διότι το αποκαλεί μεν δείπνο, επειδή τέτοιου είδους γάμος φανερώθηκε πλήρως στους έσχατους καιρούς, και προς το βράδυ, δηλαδή στο τέλος των αιώνων· το ονομάζει όμως άριστον, διότι και κατά τους προηγούμενους αιώνες αποκαλυπτόταν το μυστήριο, έστω και πιο αμυδρά.