Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 5:22

Δυνατός είσαι, Κύριε, και η αλήθεια σου σε περιβάλλει· εσύ κυριαρχείς στη δύναμη της θάλασσας. Ο λόγος καταδεικνύει ότι αυτός που έλαβε τη μορφή του δούλου είναι εκείνος που εξ αρχής δημιούργησε το υγρό στοιχείο· και αυτός είναι που έθεσε την άμμο ως όριο στη θάλασσα, και της είπε: Μέχρι εδώ θα έλθεις, και δεν θα το υπερβείς. Απέδειξε δε ότι αυτό είναι αληθές, όταν επιτίμησε και τη θάλασσα και τους ανέμους, την ώρα που συνέπλεε με τους μαθητές. Τον δε σάλο των κυμάτων της εσύ τον καταπραΰνεις. Εσύ ταπείνωσες τον υπερήφανο ωσάν τραυματία. Διότι αυτός είναι που έδεσε τον ισχυρό και υπερήφανο, και έδωσε στους δικούς του την εξουσία να πατούν επάνω σε όφεις και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού.

Ή εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέγει ο Κύριος, που θέτω την άμμο όριο στη θάλασσα; Με το πιο αδύναμο από όλα, την άμμο, χαλιναγωγείται η αβάσταχτη στις ορμές της. Επειδή, τι εμπόδιζε την Ερυθρά θάλασσα να κατακλύσει ολόκληρη την Αίγυπτο, η οποία είναι πιο κοίλη από αυτήν, και να ενωθεί με το πέλαγος που παρακείται στην Αίγυπτο, εάν δεν ήταν δεσμευμένη από το πρόσταγμα του Κτίσαντος; Διότι το ότι η Αίγυπτος είναι χαμηλότερη από την Ερυθρά θάλασσα, μας έπεισαν έμπρακτα εκείνοι που θέλησαν να ενώσουν μεταξύ τους τα πελάγη, το Αιγυπτιακό και το Ινδικό, στο οποίο βρίσκεται η Ερυθρά θάλασσα. Γι' αυτόν τον λόγο διέκοψαν το εγχείρημα, τόσο ο Σέσωστρις ο Αιγύπτιος που πρώτος το ξεκίνησε, όσο και ο Δαρείος ο Μήδος που θέλησε μετά από αυτά να το ολοκληρώσει.

Διότι περίμενα πολύ καιρό, μήπως τυχόν γίνει κάποια επίσκεψη σε εμάς από την αγάπη σας. Επειδή δεν αγνοείτε ότι, όντας δημόσια εκτεθειμένοι σε όλους, όπως ακριβώς οι σκόπελοι που προβάλλουν μέσα στη θάλασσα, εμείς δεχόμαστε τη μανία των αιρετικών κυμάτων, και καθώς αυτά συντρίβονται επάνω μας, δεν κατακλύζουν όσους βρίσκονται πίσω από εμάς. Και όταν λέω «εμείς», δεν αναφέρομαι στην ανθρώπινη δύναμη, αλλά στη χάρη του Θεού, ο Οποίος μέσα στην αδυναμία των ανθρώπων φανερώνει τη δική Του δύναμη, όπως ακριβώς αναφέρει ο προφήτης μιλώντας εκ προσώπου του Κυρίου: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα;». Διότι με το πιο αδύναμο και ευκαταφρόνητο πράγμα, την άμμο, ο Δυνατός δέσμευσε τη μεγάλη και βαριά θάλασσα.

Διότι γνώριζαν ότι ο Ιησούς ήταν Θεός και Υιός του Θεού, και εκπλησσόμενοι από την υπερβολική δύναμη που ενυπήρχε μέσα Του, καθώς και από τη δόξα της θεότητάς Του· αν και ήταν όμοιος με εμάς και φαινόταν με σάρκα, έλεγαν το εξής: «Ποιος είναι αυτός;» αντί να πουν πόσο μεγάλος και τι λογής, και με πόση δύναμη και εξουσία είναι, ώστε να προστάζει ακόμη και τα ύδατα και τον άνεμο, και να τον υπακούν; Διότι το έργο έχει χαρακτήρα προσταγής, είναι δεσποτική διαταγή και όχι ικεσία δούλου. Είναι και αυτό μέγα για να προκαλεί θαυμασμό και ωφέλεια σε όσους το ακούν· διότι η κτίση υπακούει σε εκείνα που θέλει να προστάξει ο Χριστός. Εξάλλου, και ο Μάρκος λέει ότι ο τρόπος της επιτίμησης έγινε με θεοπρεπή εξουσία. Διότι ανέφερε ότι ο Κύριος είπε στη θάλασσα: «Σιώπα, πεφίμωσο (φιμώσου)». Και αμέσως με τον λόγο, επακολούθησε η εκτέλεση του προστάγματος· και η θάλασσα, που άφριζε από τα κύματα, άκουσε τον σαρκωθέντα Λόγο και σταμάτησε την τρικυμία, και αναγνωρίζει Εκείνον που εξ αρχής τη συγκέντρωσε με ένα πρόσταγμα, Εκείνον που έθεσε την άμμο ως όριό της, το οποίο δεν θα υπερβεί. (A f. 126) Αυτό αποτελεί και προτύπωση αυτού που συνέβη αργότερα με τους μαθητές. Διότι η Ιουδαία ήταν σαν λίμνη, στην οποία ξέσπασε μεγάλη θύελλα από τη μανία των Ιουδαίων εναντίον του Χριστού· και οι μαθητές ταράχτηκαν, σε σημείο μάλιστα να τραπούν σε φυγή. Αλλά, ακριβώς όπως ξυπνά κανείς από τον ύπνο, αναστήθηκε ο Σωτήρας, και πάλι οι μαθητές βρέθηκαν σε γαλήνη. Διότι, όταν παρουσιάστηκε σε αυτούς, είπε: «Ειρήνη υμίν».

Λέγοντας δε ευθύ τον λόγο του Κυρίου, μου φαίνεται ότι αναφέρεται στα ευαγγελικά προστάγματα, ως μη έχοντα τίποτα το σκολιό, ή αινιγματώδες, ή εντελώς δυσνόητο, και καλυμμένο με την ασάφεια του γράμματος, όπως ακριβώς ήταν και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή. Διότι μέσα από μακρύ κύκλο και δυσχερή περίοδο, αμυδρά και με δυσκολία κατανοούμε τα λόγια του Μωυσή. «Ο δε λόγος του Κυρίου», δηλαδή η ευαγγελική διδασκαλία, είναι ευθύς, ευσύνοπτος και ικανός να κατευθύνει προς κάθε είδος αρετής.] <Αυτός που τοποθετεί τις αβύσσους σε ταμιευτήρες.> (B f. 100) Έτσι κάπου λέει για τη θάλασσα: «Έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες, και της είπα: Μέχρι εδώ θα φτάσεις, και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου.» Είπε δε κάπου και προς κάποιους από τους αρχαιότερους μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέει ο Κύριος, ή ενώπιον του προσώπου μου δεν θα νιώσετε δέος, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, ως πρόσταγμα αιώνιο, το οποίο δεν θα υπερβεί;» Διότι το γεγονός ότι τη γη, η οποία βρισκόταν κάτω από τα ύδατα, την αποκάλυψε εξαρχής ένα θείο νεύμα, το διευκρίνισε ο Μωυσής, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Ας συναχθεί το ύδωρ σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά.»

Εξίσου θα δώσουν τη μαρτυρία τους και οι φωνές των προφητών, οι οποίες ακατάπαυστα συμβουλεύουν όσους αμαρτάνουν να επιστρέψουν προς τον Θεό. Διότι ο φιλάνθρωπος Δεσπότης μας δεν άφησε καμία εποχή κατά την οποία να μην καλεί τους πάντες προς σωτηρία. Μπορεί κανείς, λοιπόν, να Τον ακούσει να εκπλήσσεται για τη σκληρότητα και την ανυπακοή, και να κατακρίνει την αμετάπειστη συνήθεια όσων αμαρτάνουν. Διότι άλλοτε έλεγε: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέει ο Κύριος, ή μπροστά στο πρόσωπό μου δεν θα αισθανθείτε δέος; Εμένα που έθεσα όριο στη θάλασσα, με πρόσταγμα αιώνιο, και δεν πρόκειται να το υπερβεί; Σε αυτόν όμως τον λαό δημιουργήθηκε καρδιά ανυπάκουη και απειθής.»

ΑΛΛΟ. «Τότε, αφού σηκώθηκε, επιτίμησε τον άνεμο και τη θάλασσα, και έγινε μεγάλη γαλήνη. Οι δε άνθρωποι θαύμασαν, λέγοντας: Ποιος είναι άραγε αυτός, ώστε και η θάλασσα και οι άνεμοι να τον υπακούν;» Προς απόδειξη της μεγαλειότητας που υπάρχει μέσα Του, λέει κάπου ο Θεός, μέσω ενός από τους προφήτες, προς εκείνους που αμαρτάνουν αναίσχυντα: «Εμένα δεν φοβάστε; λέγει ο Κύριος.

«Ή δεν θα ευλαβηθείτε το πρόσωπό μου, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, ως αιώνιο πρόσταγμα, και δεν θα το υπερβεί;» Και πάλι, υποδηλώνοντας ακριβώς αυτό στο βιβλίο του Ιώβ σχετικά με τη θάλασσα, λέει: «Έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες· και της είπα: Μέχρι εδώ θα έρθεις, και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα· αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου». Και ο μακάριος Ψαλμωδός, κρούοντας την πνευματική λύρα για δοξολογία, λέει προς τον Θεό: «Εσύ δεσπόζεις επί της δυνάμεως της θάλασσας, και τον σάλο των κυμάτων της εσύ καταπραΰνεις». Όταν, λοιπόν, αυτό χαρακτηρίζει τη θεία φύση, δηλαδή το να μπορεί να κυριαρχεί στη θάλασσα, και να επιβάλλει νόμους στα ύδατα, και να φέρνει υπό τον ζυγό της κυριαρχίας του τα πιο σημαντικά από τα στοιχεία του κόσμου, και εφόσον ο Υιός φαίνεται να το πράττει αυτό με πολύ μεγάλη εξουσία, πώς γίνεται να μην είναι φύσει Θεός; Πώς θα μπορούσε να είναι γενητός (κτιστός) αυτός που μπορεί και πολύ εύκολα να επιτελεί όσα αρμόζουν μόνο στον Θεό και Πατέρα; Διότι, αν λέμε ότι δεν σημαίνει απολύτως τίποτα το να μπορεί κανείς να κυριαρχεί στη θάλασσα, και να της τοποθετεί κλείθρα και πύλες, γιατί άραγε καυχιέται μάταια γι' αυτά ο Θεός και Πατέρας, θεωρώντας τα ως μεγάλη απόδειξη της αξιοπιστίας του; Αν, όμως, το να μπορεί να τα κάνει αυτά εξαρτάται μόνο από τη θεοπρεπή δύναμη και δόξα, καμία λογική δεν θα επιτρέψει να αποδίδουμε στην ουσία των γενητών όσα οφείλονται αποκλειστικά και μόνο στη θεία φύση.

Καυχώνται πάλι επειδή έχουν την περιτομή και επαίρονται τάχα ότι αυτή είναι η σφραγίδα και το γνώρισμα τόσο των πατριαρχών όσο και των δικαίων που πολιτεύθηκαν σύμφωνα με τον νόμο, μέσω της οποίας νομίζουν ότι εξισώνονται με εκείνους. Και μάλιστα θέλουν να αντλούν την καθιέρωσή της από τον ίδιο τον Χριστό, όπως κάνουν και οι ακόλουθοι του Κήρινθου. Διότι λένε και αυτοί, σύμφωνα με τον παραληρηματικό λόγο εκείνων: «είναι αρκετό για τον μαθητή να είναι όπως ο διδάσκαλος»· «περιτμήθηκε», λέει, «ο Χριστός, γι' αυτό περιτμήσου κι εσύ». Και προκειμένου με κάθε τρόπο να καταισχυνθούν τα σπέρματα της πλάνης· όπως ακριβώς ο χαλινός που ορίστηκε από τον Θεό για τη θάλασσα, τα κλείθρα και οι πύλες, η άμμος ως όριο στη θάλασσα και το πρόσταγμα: «έως εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις, αλλά μέσα σε εσένα την ίδια θα συντριβούν τα κύματά σου», όπως λέει (η Γραφή), έτσι και αυτοί θα καταναλωθούν μέσα τους. Αλλά εκεί μεν, από πρόσταγμα του Θεού για την ευταξία της θάλασσας, έχει ειπωθεί από τον Θεό ο λόγος περί του ορίου, εδώ δε, από μόνη της η κακία και η πλάνη, τυφλώνοντας τον νου και αποστρεφόμενη τον ευσεβή λογισμό, άρχισε να εγείρει εναντίον του εαυτού της σαν κύματα τα άθλια επιχειρήματα των προαναφερθεισών αντιλήψεών της, συγκρούοντάς τα με άλλα δικά της κύματα, και, συντριβόμενη διαρκώς μέσα της, να διαλύει τον εαυτό της, —ή σαν ένα φοβερό ερπετό που λυμαίνεται τον εαυτό του και, στρέφοντας προς τα πίσω την ουρά του, καταβροχθίζει τον εαυτό του, γινόμενο το ίδιο αναλωτικό του εαυτού του.

Βάλε της ως όριο την αυτάρκεια, καθώς ο Θεός έθεσε στη θάλασσα την άμμο· και αν φουρτουνιάζει, και αν αγριεύει, επιτίμησέ την με τη δύναμη που υπάρχει μέσα σου. Δες πώς σε τίμησε ο Θεός με τον λόγο, για να τον μιμείσαι· εσύ όμως δεν θέλεις, αλλά, βλέποντάς την να ξεχειλίζει και να διαφθείρει όλη τη φύση και να λιμνάζει, δεν τολμάς να την συγκρατήσεις ούτε να τη συνετίσεις. «Των οποίων ο θεός», λέει, «είναι η κοιλιά». Ας δούμε πώς ο Παύλος υπηρέτησε τον Θεό· ας δούμε πώς και οι γαστρίμαργοι υπηρετούν την κοιλιά. Δεν υπομένουν αυτοί αμέτρητους θανάτους; Δεν φοβούνται να παρακούσουν όσα εκείνη τους προστάζει; Δεν κάνουν τα αδύνατα για να την υπηρετήσουν; Δεν είναι χειρότεροι και από δούλους;

Αναφέρει δε μόνο αυτές τις αισθήσεις, οι οποίες περισσότερο από τις άλλες οδηγούν στη θεογνωσία, τις οποίες και έχουμε κατά κύριο λόγο ανάγκη. Εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέει ο Κύριος, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα; Δεν είπε: «Εγώ δημιούργησα τη θάλασσα», αλλά, «Εγώ», λέει, «τη χαλιναγώγησα». Διότι βεβαίως δεν επιθυμεί να γίνεται φανερός μόνο από τη δημιουργία, αλλά και από τη διαμόρφωση.

Αλλά ιδού, αυτό το παράδοξο έχει συμβεί στους ουρανούς· και αυτό ακριβώς υπονοώντας πάλι ο προφήτης λέει: «Αινείτε τον Κύριο, τα ύδατα τα υπεράνω των ουρανών». Και ούτε το ύδωρ έσβησε τον ήλιο, ούτε ο ήλιος, κινούμενος από κάτω για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, αποξήρανε το ύδωρ που βρίσκεται από πάνω. Θέλεις να σε κατεβάσουμε πάλι στη γη και να σου επιδείξουμε το θαύμα; Δεν βλέπεις αυτήν εδώ τη θάλασσα, η οποία είναι γεμάτη από κύματα και βίαιους ανέμους; Εντούτοις, αυτή η θάλασσα, η ευρύχωρη και μεγάλη και μαινόμενη, περιτειχίζεται από αδύναμη άμμο. Και παρατήρησε τη σοφία του Θεού· δεν την άφησε να ησυχάζει ούτε να ηρεμεί, για να μη νομίσεις ότι η ευταξία της είναι ιδίωμα της δικής της φύσης, αλλά παραμένοντας εντός των ορίων της βοά, και ταράζεται, και ηχεί δυνατά, και υψώνει τα κύματά της σε ύψος απερίγραπτο. Όταν όμως φτάσει στους αιγιαλούς και δει την άμμο, διαλύεται και επιστρέφει πάλι πίσω, διδάσκοντάς σε και με τα δύο αυτά ότι το να παραμένει μέσα στα δικά της όρια δεν είναι έργο της φύσης, αλλά της δύναμης Εκείνου που τη συγκρατεί. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, έκανε αδύναμο το τείχος της, και δεν περιέβαλε τους αιγιαλούς αυτούς με ξύλα και λίθους ούτε με όρη, ώστε να μην αποδώσεις σε αυτά την ευταξία του στοιχείου αυτού. Αυτό ακριβώς έλεγε κάποτε και ο Ίδιος, ελέγχοντας τους Ιουδαίους: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, και δεν θα το υπερβεί;».

Τώρα τα πράγματα στέκονται στην κόψη του ξυραφιού. Τώρα είναι η κρίση, όπως ο ίδιος είπε. Διότι, εάν αυτός υψωθεί από τη γη ανασταινόμενος, εσείς οι άρχοντες θα εκδιωχθείτε, ενώ αυτός θα ελκύσει τους πάντες προς τον εαυτό του. Αυτά είναι τα λόγια του Πιλάτου. Όμως οι αναιδείς και αγνώμονες Ιουδαίοι, ορμώντας σαν σκυλιά στον τάφο, σφραγίζουν τον λίθο. Κείται λοιπόν στον τάφο νεκρός, φρουρούμενος με φύλακες και σφραγίδα, εκείνος που δημιούργησε την άβυσσο και την σφράγισε· εκείνος που έθεσε την άμμο ως όριο στη θάλασσα, αναπαύθηκε σαν λιοντάρι, κοιμήθηκε σαν νεαρό λιοντάρι, φρουρούμενος σαν βασιλιάς που κοιμάται.

«Και έθεσα όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες, και της είπα: "Μέχρις εδώ θα έρθεις και δεν θα προχωρήσεις πιο πέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου".» «Αυτός που συγκεντρώνει σαν σε ασκό τα νερά της θάλασσας,» και τα λοιπά. «Αυτός που συνταράσσει το βάθος της θάλασσας,» και τα λοιπά. «Εσύ στερέωσες με τη δύναμή σου τη θάλασσα, εσύ συνέτριψες,» και τα λοιπά. «Αυτή η θάλασσα είναι μεγάλη και ευρύχωρη,» και τα λοιπά. «Εκείνοι που κατεβαίνουν στη θάλασσα με πλοία,» και τα λοιπά. «Όλοι οι χείμαρροι καταλήγουν στη θάλασσα, και η θάλασσα δεν γεμίζει ποτέ.» «Όταν έθετε το ακριβές όριό Του στη θάλασσα, ώστε τα νερά να μην παραβούν το πρόσταγμά Του.» «Ο Κύριος που άνοιξε δρόμο μέσα στη θάλασσα, και μονοπάτι μέσα σε ισχυρά νερά.» «Αυτός που όρισε την άμμο ως σύνορο στη θάλασσα με αιώνιο πρόσταγμα, και δεν πρόκειται να το υπερβεί· και θα ταραχθεί, και θα ηχήσουν τα κύματά της, και δεν θα το υπερβεί. Αυτός που έβγαλε κραυγή στη θάλασσα και κοίμισε τα κύματά της. Κύριος ο Παντοκράτωρ είναι το όνομά Του.» «Το μεν πλοίο το επινόησαν οι άνθρωποι από την επιθυμία για κέρδος, και ο τεχνίτης το κατασκεύασε με σοφία. Αλλά η δική Σου πρόνοια, Πατέρα, το κυβερνά· διότι και μέσα στη θάλασσα έδωσες δρόμο, και μέσα στα νερά ασφαλές μονοπάτι, δείχνοντας ότι μπορείς να σώζεις από το καθετί, ακόμη και αν κάποιος επιβιβαστεί σε αυτό χωρίς την ανάλογη τέχνη.»

«Επιθυμείς δε να μην μένουν άπρακτα τα έργα της σοφίας, και γι' αυτό οι άνθρωποι εμπιστεύονται τις ζωές τους ακόμη και σε ένα ελάχιστο κομμάτι ξύλο, και διαπλέοντας τις τρικυμίες με μια σχεδία, σώθηκαν.» «Εκείνοι που ταξιδεύουν στη θάλασσα, διηγήθηκαν τους κινδύνους της, και ακούγοντάς τα με τα αυτιά μας εκπλησσόμαστε. Και εκεί υπάρχουν τα θαυμαστά και παράδοξα έργα, η παρουσία κάθε είδους ζώου, η δημιουργία των κητών.» Η θάλασσα, που πολλές φορές μαίνεται από τους ανέμους και ορθώνεται σε μέγιστο ύψος με τα κύματά της, μόλις αγγίξει τις ακτές, διαλύει την ορμή της σε αφρό και υποχωρεί. «Ή εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέγει ο Κύριος, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα;» Με το πιο αδύναμο από όλα, την άμμο, χαλιναγωγείται η θάλασσα που είναι ακατανίκητη από τη βιαιότητα των ανέμων.

Θεωρία στον Μωυσή Και εμφανίζεται πάλι ένας άλλος Μωυσής, την εποχή της δυναστείας των παθών –τότε που ο διάβολος, ο νοητός Φαραώ, τυραννεί, ώστε να επικρατεί το χειρότερο του καλύτερου και το σαρκικό να επαναστατεί κατά του πνευματικού, και που κάθε ευσεβής λογισμός τείνει να εξοντώνεται– ο οποίος γεννιέται κατά Θεόν στην προαίρεση και τοποθετείται στη θήκη της αληθινής άσκησης, ασφαλισμένος εξωτερικά κατά σάρκα με ηθικούς τρόπους και εσωτερικά κατά ψυχή με θεία νοήματα, και ο οποίος ανέχεται να βρίσκεται υπό την εξουσία της αίσθησης, δηλαδή της κόρης του νοητού Φαραώ, μόνο μέχρι την ανάληψη των φυσικών θεωρημάτων. Αυτός, αφού θανατώσει με γνήσιο ζήλο για τα θεία αγαθά το αιγυπτιάζον φρόνημα της σάρκας, το εναποθέτει κάτω από την άμμο, εννοώ δηλαδή την άγονη για τα κακά έξη, μέσα στην οποία, ακόμη κι αν σπαρθεί από τον εχθρό το ζιζάνιο της κακίας, από τη φύση του δεν μπορεί να φυτρώσει, εξαιτίας της πνευματικής πτωχείας που υπάρχει ως εσωτερική διάθεση, η οποία γεννά και διαφυλάττει την απάθεια και, με θείο πρόσταγμα, θέτει όριο στη θάλασσα της πικρής και όντως αλμυρής κακίας, η οποία αγριεύει από τα πνεύματα της πονηρίας και υψώνεται με τα αλλεπάλληλα κύματα των πειρασμών, καθώς είναι γραμμένο: «εκείνος που θέτει την άμμο ως όριο στη θάλασσα και της λέει, μέχρι εδώ θα έρθεις και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, και μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου». Αυτός, λοιπόν, τους λογισμούς που ακόμη ρέπουν προς τη γη και επιζητούν την απόλαυση από αυτήν, για την οποία το θυμικό έχει την τάση να μάχεται, να τυραννά και να απωθεί τον διαγνωστικό λόγο, τους οδηγεί σαν πρόβατα, ως έμπειρος ποιμένας, μέσα από την έρημο της καταστάσεως που στερείται παθών, ύλης και ηδονών, προς το όρος της γνώσεως του Θεού, το οποίο οράται στο ύψος της διανοίας.