Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 6:10

<Περιτρέξτε στους δρόμους της Ιερουσαλήμ.> Βλέπεις σε αυτά να οδυνάται για τους εξολοθρευμένους, και να θέλει πρόθυμα να ελεήσει την Ιερουσαλήμ, αλλά να εμποδίζεται κατά κάποιο τρόπο από τον εαυτό του, και σχεδόν να συγκρατεί τη θεοπρεπή γαληνότητα εξαιτίας του υπερβολικού μεγέθους της αμαρτίας· παρόλα αυτά όμως να αναζητά τρόπο να σπλαχνιστεί τις αμαρτίες, και για χάρη ενός μόνο να θέλει να καταλύσει τα αποτελέσματα της οργής; Διότι διέταξε όσους περιέτρεχαν να του υποδείξουν έστω έναν πιστό άνδρα μέσα σε αυτήν. <Και εγώ είπα: Ίσως είναι πτωχοί, διότι δεν μπόρεσαν, κ.τ.λ.> Το προέχον και ιερότερο τάγμα των Ιουδαίων ταλανίζεται μεν δικαιολογημένα, επέσυρε δε πάνω του την οργή σφοδρότερη. Και αυτό το διασαφηνίζει ο ίδιος ο Χριστός λέγοντας: Ουαί σε εσάς, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι περιέρχεστε τη θάλασσα και την ξηρά, για να κάνετε έναν προσήλυτο, κ.τ.λ. <Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ;> Διότι χλεύαζαν τον λόγο του Χριστού, λέγοντας σε όσους τον άκουγαν τα εξής για αυτόν: Δαιμόνιο έχει και είναι παράφρων· γιατί τον ακούτε;

«Και οργίστηκε με θυμό ο Κύριος Σαβαώθ εναντίον του λαού του, και άπλωσε το χέρι του επάνω τους, και τους χτύπησε, και σείστηκαν τα βουνά, και τα πτώματά τους έγιναν σαν κοπριά στη μέση του δρόμου». Ο σοφότατος Ιερεμίας επιπλήττει την αμάθεια και την αλαζονεία των Ιουδαίων λέγοντας: «Πώς λέτε ότι: Εμείς είμαστε σοφοί, και ο νόμος του Κυρίου είναι μαζί μας; Μάταια δημιουργήθηκε η γραφίδα, ψεύτης αποδείχθηκε ο γραμματέας. Ντροπιάστηκαν οι σοφοί, κατατρομάχθηκαν και αιχμαλωτίστηκαν. Ποια σοφία υπάρχει σε αυτούς; Διότι απέρριψαν τον λόγο του Κυρίου». Επειδή δεν αποδέχθηκαν με κανέναν τρόπο το ευαγγελικό κήρυγμα, αλλά ούτε και τον ίδιο τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή τίμησαν. Όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Χριστός: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα». Αμάρτησαν, λοιπόν, και στα δύο, και οι άθλιοι απέρριψαν τον λόγο του Θεού, μη αποδεχόμενοι ούτε τις προφητείες του νόμου ως αληθινές, ούτε βέβαια επιδοκιμάζοντας τον σωτήριο ευαγγελικό λόγο. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Θεός είπε γι' αυτούς μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Σε ποιον θα μιλήσω και θα διαμαρτυρηθώ, και θα με εισακούσει; Ιδού, είναι απερίτμητα τα αυτιά τους, και δεν μπορούν να ακούσουν».

«Ιδού, ο λόγος του Κυρίου έγινε σε αυτούς για ονειδισμό· δεν θα θελήσουν καθόλου να τον ακούσουν.» Διότι χλεύαζαν τον λόγο του Χριστού, λέγοντας σε όσους τον άκουγαν: «Έχει δαιμόνιο και είναι παράφρων, γιατί τον ακούτε;» Επομένως, επειδή δεν θέλησαν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ, αλλά παρόργισαν και τον λόγο του Αγίου του Ισραήλ, δηλαδή του Χριστού: «Θύμωσε», λέει, «με οργή και τους πάταξε, και παροξύνθηκαν τα όρη». Και ποια εννοεί εδώ ως όρη; Προφανώς τις ρωμαϊκές αρχές, εξαιτίας της περιφανούς τους δόξας και της υπεροψίας των αξιωμάτων τους. Και από το γεγονός ότι παροξύνθηκαν τα όρη, τα πτώματά τους έγιναν σαν κοπριά, δηλαδή οι νεκροί από τον πόλεμο, ριγμένοι παντού, και ίσως κείμενοι σωρηδόν, γεμίζοντας όλη τη χώρα τους. Αλλά (παροξύνονται) και με άλλον τρόπο εναντίον εκείνων που με την απείθεια παροργίζουν τον Σωτήρα Θεό των όλων. Διότι παροξύνονται τα νοητά όρη, δηλαδή οι αρχές και οι εξουσίες, και οι κοσμοκράτορες αυτού του σκότους. Και όταν συμβεί αυτό, είναι απόλυτη ανάγκη να υποστούν τον θάνατο της ψυχής εκείνοι που έχουν υποταχθεί σε αυτούς. Διότι, όταν βοηθά ο παντοδύναμος Θεός, ακόμη και αν παροξύνονται εναντίον μας τα όρη, δεν έχουν καμία απολύτως σημασία. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Άγγελος Κυρίου θα στρατοπεδεύσει γύρω από εκείνους που τον φοβούνται και θα τους λυτρώσει».

Όμως φαίνεται να έχει φροντίσει για το κτήμα και να το έχει στον νου του· διότι δεν υπήρξε κανένα χρονικό διάστημα στο οποίο να μην απεστάλησαν από τον Θεό προφήτες και δίκαιοι για να νουθετήσουν· αλλά, όπως λέει ο Ιερεμίας: «Ιδού, ο λόγος του Κυρίου έγινε σε αυτούς για ονειδισμό· δεν θέλησαν καθόλου να τον ακούσουν». Έγιναν απειθείς, και, αφού ατίμασαν τους απεσταλμένους, τους έδιωξαν με άδεια χέρια. Συλλογίζεται δε μέσα του ο δεσπότης του αμπελώνα, λέγοντας: «Τι να κάνω;». Λέει το «Τι να κάνω;» όχι επειδή είχε έλλειψη από άλλους δούλους· διότι δεν θα του έλειπαν οι διάκονοι των αγίων του θελημάτων· αλλά επειδή είχε εφαρμοστεί κάθε ιατρική μέθοδος, χωρίς όμως να ωφεληθεί εκείνος σε τίποτα. Έπειτα λέει τα εξής: «Θα στείλω τον υιό μου τον αγαπητό· ίσως αυτόν τον σεβαστούν». Αυτοί όμως ανταγωνίζονται στα μιάσματα, καλύπτοντας πάντοτε τα παλαιότερα με τα νεότερα· πράγμα που και ο Ίδιος το φανέρωνε λέγοντας: «Συμπληρώστε το μέτρο των πατέρων σας». Διότι από παλιά οι προφήτες τούς κατηγορούσαν γι' αυτά, λέγοντας: «Τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα». Και: «Αναμειγνύουν αίματα με αίματα». Και: «Αυτοί που οικοδομούν τη Σιών με αίματα». Αλλά δεν συνετίζονταν, αν και είχαν λάβει πρώτη αυτήν την εντολή, το «Ου φονεύσεις», και με πολλούς και ποικίλους τρόπους παρακινούνταν στην τήρηση αυτής της εντολής.

Εξαιτίας αυτών λοιπόν τους κατηγορεί ο Θεός, ανακράζοντας μέσω του προφήτη: «Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ, και θα με ακούσει; Ιδού, είναι απερίτμητα τα αυτιά τους και δεν μπορούν να ακούσουν· ιδού, ο λόγος του Κυρίου έγινε γι' αυτούς αντικείμενο χλευασμού, και δεν επιθυμούν καθόλου να τον ακούσουν». Διότι σε όσους αμαρτάνουν καθ' έξιν, η προτροπή για τα ωφέλιμα είναι φορτική· και για όσους επιθυμούν να ζουν με ακολασία, η σωφροσύνη δεν είναι ευχάριστη. Διότι, όπως ακριβώς σε όσους έχουν μεθύσει από το κρασί ο νους έχει βυθιστεί στην αβουλία και έχει στερηθεί την ορθή σκέψη γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή δεν αντιλαμβάνεται ότι είναι επιζήμια η ενασχόληση με τα χείριστα, έτσι και όσοι έχουν νικηθεί από τη φιληδονία, πέφτοντας στην αμαρτία σαν σε βαθύ βούρκο και έχοντας βυθίσει τον σώφρονα νου στα ακάθαρτα πάθη, διατηρούν το κακό ασάλευτο μέσα τους, όντας ολοκληρωτικά στραμμένοι και προσηλωμένοι σε αυτό, αλυσοδεμένοι από αυτή την αρρώστια.

Γι' αυτό σας παρακαλώ ιδιαίτερα να μην κρίνετε με σκληρότητα τα αμαρτήματα των πλησίον. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που βλέπει τα τραύματα των αδελφών του χωρίς διάθεση συγχώρησης, εάν κάποτε αμαρτήσει και ο ίδιος, δεν πρόκειται να βρει κανέναν που να του προσφέρει συγχώρηση· έτσι και εκείνος που κρίνει με έλεος τα παραπτώματα των πλησίον, εάν κάποτε ολισθήσει, θα δει πολλούς να του απλώνουν το χέρι. Και αυτά τα λέγω τώρα, όχι επειδή επιθυμώ να αυξήσω τη ραθυμία όσων απουσιάζουν, αλλά επειδή προσπαθώ να εντείνω τη δική μας φροντίδα, ώστε αυτή να εκδηλώνεται με σύνεση και φιλοστοργία. Επειδή και εμείς, την προηγούμενη ημέρα, απευθύναμε εναντίον τους πολλούς και μακροσκελείς λόγους, και είπαμε ότι δεν είναι καν άνθρωποι, όπως θυμάστε, τοποθετώντας απέναντί τους ως κατηγόρους δύο κορυφαίους προφήτες· τον έναν να λέγει: «Ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος· κάλεσα, και δεν υπήρχε κανείς για να υπακούσει»· και τον άλλον πάλι να καταβοά και να ερωτά: «Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ; Είναι απερίτμητα τα αυτιά τους και δεν μπορούν να ακούσουν».

Και ότι δεν το είπε αυτό εξαιτίας της ελλείψεως παρευρισκομένων, αλλά εξαιτίας της ραθυμίας των ακροατών, αποδεικνύεται από το ότι, αφού είπε, «Ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος», πρόσθεσε, «και δεν υπήρχε εκείνος που θα υπακούσει». Ώστε ήταν μεν παρόντες, αλλά δεν εθεωρούντο παρόντες, επειδή δεν άκουγαν τον προφήτη. Γι' αυτό, επειδή ήλθε και δεν υπήρχε άνθρωπος, κάλεσε και δεν υπήρχε εκείνος που θα υπακούσει, στρέφει τον λόγο προς τα στοιχεία της φύσεως και λέει: «Άκουε, ουρανέ, και ενωτίζου, γη». Διότι εγώ, λέει, στάλθηκα προς ανθρώπους, προς ανθρώπους που διαθέτουν νου· επειδή όμως αποδεικνύεται ότι δεν έχουν ούτε λογική ούτε αίσθηση, γι' αυτό απευθύνομαι στα στοιχεία που στερούνται αισθήσεως, προς κατηγορίαν εκείνων οι οποίοι, αν και έχουν τιμηθεί με την ικανότητα της αισθήσεως, δεν κάνουν χρήση αυτής της τιμής. Έτσι λέει και ένας άλλος προφήτης, ο Ιερεμίας. Διότι και εκείνος, ιστάμενος εν μέσω πλήθους Ιουδαίων, μέσα στην ίδια την πόλη, σαν να μην ήταν κανένας παρών, φώναζε: «Προς ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ;». Τι λέγεις; Βλέποντας τόσο πλήθος, ερωτάς σε ποιον θα μιλήσεις; Ναι, λέει· διότι είναι πλήθος σωμάτων, αλλά όχι πλήθος ανθρώπων· είναι πλήθος σωμάτων που δεν έχουν ακοή.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και πρόσθεσε: «Απερίτμητα είναι τα αυτιά τους, και δεν μπορούν να ακούσουν». Βλέπεις ότι όλοι αυτοί, επειδή δεν ακούν, δεν λογίζονται άνθρωποι; Ο ένας λέει: «Ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος, κάλεσα, και δεν υπήρχε εκείνος που θα υπάκουε»· ο άλλος λέει: «Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ; Απερίτμητα είναι τα αυτιά τους, και δεν μπορούν να ακούσουν». Αν όμως οι προφήτες λένε ότι ούτε καν άνθρωποι δεν είναι οι παρόντες, επειδή δεν πρόσεχαν με προθυμία τα όσα λέγονταν, τι θα μπορούσαμε να πούμε εμείς για εκείνους που όχι μόνο δεν ακούν, αλλά ούτε καν καταδέχονται να διαβούν αυτά τα ιερά πρόθυρα, για εκείνους που πλανώνται έξω από αυτό το ιερό ποίμνιο και βρίσκονται μακριά από αυτήν τη μητρική οικία, μέσα σε σταυροδρόμια και σε στενά, όπως ακριβώς τα άτακτα και ράθυμα παιδιά; Διότι και εκείνα, αφού εγκαταλείψουν το πατρικό τους σπίτι, περιπλανώνται κάπου έξω, περνώντας όλη την ημέρα τους με παιδικά παιχνίδια· γι' αυτόν τον λόγο τα παιδιά αυτά πολλές φορές στερήθηκαν και την ελευθερία και τη ζωή τους. Επειδή, καθώς πέφτουν στα χέρια δουλεμπόρων ή λωποδυτών, πολλές φορές πλήρωσαν τη ραθυμία τους με την ποινή του θανάτου. Διότι εκείνοι, αφού τα συλλάβουν και τους αφαιρέσουν τα χρυσά τους στολίδια, είτε τα πνίγουν στα ρεύματα των ποταμών, είτε, όταν αποφασίσουν κάτι πιο φιλάνθρωπο γι' αυτά, τα οδηγούν σε ξένη γη και πουλούν την ελευθερία τους. Αυτό ακριβώς παθαίνουν και τούτοι.

Μέχρι πότε θα παραμένουμε πεσμένοι; Μέχρι πότε θα μεθάμε, βυθισμένοι στην υπερβολική επιθυμία των βιοτικών μεριμνών; Είναι κατάλληλη ευκαιρία να πω και τώρα: «Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ;» Τόσο πολύ όλοι έχουν κωφεύσει ακόμα και απέναντι στην ίδια τη διδασκαλία της αρετής, και εξαιτίας αυτού έχουν γεμίσει από τόσα πολλά κακά! Και αν ήταν δυνατόν να δούμε τις ψυχές γυμνές, όπως ακριβώς στα στρατόπεδα μετά το τέλος της μάχης μπορεί κανείς να δει άλλους μεν νεκρούς και άλλους τραυματισμένους, το ίδιο θέαμα θα βλέπαμε και μέσα στην Εκκλησία. Γι' αυτό δέομαι και παρακαλώ, ας απλώσουμε το χέρι ο ένας στον άλλον και ας σηκωθούμε. Διότι και εγώ ανήκω στους πληγωμένους και σε αυτούς που έχουν ανάγκη από κάποιον που θα τους επιθέσει τα φάρμακα. Αλλά μην απελπίζεστε εξαιτίας αυτού· διότι, αν και οι πληγές είναι βαρείες, δεν είναι ωστόσο ανίατες. Τέτοιος είναι ο ιατρός μας· αρκεί μόνο να συναισθανθούμε τα τραύματά μας, και ακόμη και αν φτάσουμε στο έσχατο σημείο της κακίας, Εκείνος ανοίγει για εμάς πολλούς δρόμους σωτηρίας. Διότι, αν αποβάλεις την οργή προς τον πλησίον, θα σου συγχωρηθούν τα παραπτώματα· «Εάν γάρ συγχωρήσετε», λέει, «στους ανθρώπους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο επουράνιος». Και αν δώσεις ελεημοσύνη, θα σου συγχωρήσει τα αμαρτήματα· «Τις ανομίες σου», λέει, «εξαγόρασέ τες με ελεημοσύνες». Και αν προσευχηθείς με θέρμη, θα απολαύσεις τη συγχώρεση. Και αυτό το αποδεικνύει η χήρα, η οποία έκαμψε εκείνον τον σκληρό δικαστή με την επιμονή των παρακλήσεών της. Και αν κατηγορήσεις τα αμαρτήματά σου, θα βρεις παρηγοριά· «Λέγε εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς».

Δηλαδή, αποθέστε στα σπίτια τα υπολείμματα. Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ; Απορεί ο προφήτης σε ποιον να μιλήσει. Διότι οι μεν είναι φτωχοί, ενώ οι δε συνέτριψαν τον ζυγό. Ιδού, ο λόγος του Κυρίου έγινε γι' αυτούς αιτία ονειδισμού.

Δηλαδή, επειδή δεν επιφέρω γρήγορα τις συμφορές, με συκοφαντούν ως ψεύτη. Ιδού, τα αυτιά τους είναι απερίτμητα. Και ποια θα μπορούσε να είναι η περιτομή των αυτιών; Εμείς βέβαια γνωρίζουμε την ακροβυστία. Ας προσέλθει τώρα εδώ στο μέσον ένας Ιουδαίος, αυτός που δεν θέλει να ακούσει τίποτε περισσότερο από το ρητό, αυτός που παραμένει στην κακία, αυτός που δεν επιθυμεί να αντικρίσει την αλήθεια. Ας ακούσει μαζί με το πρώτο και τούτο: Περιτμηθείτε την ακροβυστία της καρδιάς σας. Ακούς εδώ να εγκαλούνται, επειδή, όπως λέει, τα αυτιά τους είναι απερίτμητα. Όταν ακούς τον Στέφανο να τους εγκαλεί.

Ο λόγος του Κυρίου έγινε γι' αυτούς όνειδος. Όπως οι χοίροι που καταπατούν τα μαργαριτάρια· διότι η θεοσέβεια αποτελεί βδέλυγμα για τους αμαρτωλούς. Και γέμισα τον θυμό μου, και συγκρατήθηκα. Για να μάθουν ότι το γεγονός πως δεν τιμωρούνται ακόμη δεν οφείλεται στο ότι δεν αμάρτησαν, αλλά στο ότι ο Θεός είναι μακρόθυμος, άκουσε τι λέει: Γέμισα τον θυμό μου, και συγκρατήθηκα. Χρησιμοποιεί ανθρώπινες εκφράσεις, για να προκαλέσει φόβο.

Γι' αυτό, επειδή ήλθε και δεν υπήρχε άνθρωπος· κάλεσε και δεν υπήρχε εκείνος που θα υπάκουε, στρέφει τον λόγο προς τα στοιχεία της φύσεως και λέει: Άκουσε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη. Διότι εγώ, λέει, στάλθηκα προς ανθρώπους, προς ανθρώπους που έχουν νου· επειδή όμως δεν έχουν ούτε λογική ούτε αίσθηση, γι' αυτό συνομιλώ με τα στοιχεία που δεν έχουν αίσθηση, προς κατηγορία εκείνων που έχουν μεν τιμηθεί με την αίσθηση, αλλά δεν κάνουν χρήση αυτής της τιμής. Και ο Ιερεμίας, στεκόμενος ανάμεσα στο πλήθος των Ιουδαίων μέσα στην ίδια την πόλη, σαν να μην ήταν κανείς παρών, φώναζε τα εξής: Σε ποιον να μιλήσω και να διαμαρτυρηθώ;

Τι λες; Βλέποντας τόσο μεγάλο πλήθος ρωτάς σε ποιον θα μιλήσεις; Ναι, λέει· διότι το πλήθος αυτό είναι πλήθος σωμάτων που δεν έχουν ακοή. Διότι τα αυτιά τους είναι απερίτμητα και δεν μπορούν να ακούσουν. Αν, λοιπόν, οι προφήτες λένε για τους παρόντες ότι δεν είναι καν άνθρωποι, επειδή δεν πρόσεχαν με προθυμία τα λεγόμενα· τι θα μπορούσαμε να πούμε εμείς για εκείνους που όχι μόνο δεν ακούν, αλλά ούτε καν ανέχονται να πατήσουν αυτά τα ιερά κατώφλια; Διότι δεν είναι άνθρωπος εκείνος που έχει απλώς σώμα και φωνή ανθρώπου, αλλά εκείνος που έχει ψυχή και διάθεση ανθρώπου. Γνωρίζω ότι πολλοί ακούν με δυσαρέσκεια τους λόγους περί νουθεσίας· αλλά ποιο είναι το κέρδος της σιωπής; Διότι, ακόμη κι αν σιωπήσω και δεν σας ενοχλήσω καθόλου με τα λόγια μου, είναι αδύνατον μέσω αυτής της σιωπής να σας απαλλάξω από την κόλαση. Απεναντίας, συμβαίνει το εντελώς αντίθετο· επιτείνεται η τιμωρία, και μια τέτοια σιωπή προξενεί την κόλαση όχι μόνο σε εσάς, αλλά και σε εμένα. Ποια είναι, λοιπόν, η χάρη των λόγων, όταν δεν βοηθούν στα έργα, αλλά μάλλον βλάπτουν; Ποιο το κέρδος να ευφραίνω με τα λόγια και να λυπώ στην πράξη; Να τέρπω την ακοή και να κολάζω την ψυχή; Γι' αυτόν τον λόγο είναι αναγκαίο να σας λυπώ εδώ, ώστε να μην αποδώσουμε εκεί την έσχατη τιμωρία και να μην υποστούμε την ανυπόφορη κόλαση. Επομένως, δεν πρέπει να δυσανασχετείτε για όσα έχουν ειπωθεί, αλλά να τα αποδέχεστε και να τα επαινείτε.

Την αρχή λοιπόν του λόγου μας προς εσάς, όπως είναι φυσικό, θα την κάνουμε προφητική, από τον Δαβίδ: «Υιοί των Εβραίων, έως πότε θα έχετε βαριά καρδιά; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος; Γιατί έγινε για εσάς ο λόγος του Κυρίου αντικείμενο χλευασμού και δεν θέλετε να τον ακούτε; Μάθετε ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιο και μονογενή Του Υιό. Ακούστε» για την ανέκφραστη γέννησή Του ρήματα αιώνιας ζωής «λαέ μωρέ και ασύνετε, που έχετε μάτια και δεν βλέπετε, αφτιά και δεν ακούτε ... επειδή είναι απερίτμητα και δεν μπορείτε να ακούσετε». Όντως, εσείς είστε εκείνοι προς τους οποίους μίλησε ο Θεός διά του προφήτη: «Σταθείτε στους δρόμους και δείτε και ρωτήστε για τα αιώνια μονοπάτια του Κυρίου, και δείτε ποια είναι η αγαθή οδός και βαδίστε σε αυτήν, και θα βρείτε εξαγνισμό για τις ψυχές σας. Και είπατε: δεν θα πορευθούμε». Εσείς είστε εκείνοι προς τους οποίους είπε: «Εγκατέστησα πάνω σας φρουρούς· ακούστε τη φωνή της σάλπιγγας. Και είπατε: δεν θα ακούσουμε. Γι' αυτό άκουσαν», λέει, «τα έθνη και όσοι ποιμαίνουν τα ποίμνια ανάμεσά μας». Και εμείς, αφού ακούσαμε τον λόγο του Κυρίου, πιστέψαμε στον Υιό Του. «Πώς λοιπόν θα πείτε», λέει πάλι μέσω αυτού, «ότι εμείς είμαστε σοφοί και ο νόμος του Κυρίου είναι μαζί μας;»

Αυτός σε όσους τον φοβούνται δίνει γλώσσα παιδείας και αυτί συνέσεως για να ακούν άνωθεν τη φωνή του και να αναγγέλλουν στον οίκο του Ιακώβ, την Εκκλησία των πιστών, τα προστάγματά του. Σε όσους όμως δεν υπάρχει οφθαλμός για να βλέπουν τις ακτίνες του ήλιου της δικαιοσύνης, και αυτί για να ακούν τα ένδοξα του Θεού, το μερίδιό τους [η εκπλήρωση] είναι το σκοτάδι της άγνοιας και η ελπίδα τους μαζί με τα λόγια τους είναι μάταιη. Κανείς από αυτούς δεν μιλάει δίκαια, ούτε υπάρχει σε αυτούς κρίση αληθείας· διότι στηρίζονται σε μάταια πράγματα και λένε κενά λόγια. Κυοφορούν φθόνο και γεννούν βασκανία, επειδή τα αυτιά τους είναι απερίτμητα και δεν μπορούν να ακούσουν, και γι' αυτόν τον λόγο ο λόγος της γνώσεως του Θεού έγινε γι' αυτούς όνειδος, και δεν πρόκειται με κανέναν τρόπο να θελήσουν να τον ακούσουν.