Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 9:21

Επειδή, λοιπόν, απομακρύναμε από τον λόγο κάθε τι το ξένο, και αποπέμψαμε την πολυάριθμη λεγεώνα στην αγέλη των χοίρων που κατακρημνίστηκε στους βυθούς, ας στρέψουμε τώρα το βλέμμα στο δεύτερο ζήτημα, δηλαδή στους ίδιους μας τους εαυτούς, και ας σμιλέψουμε τον θεολόγο στην εντέλεια του κάλλους, σαν να είναι ανδριάντας. Αλλά πρώτα ας αναλογιστούμε εκείνο: προς τι αυτή η τόσο μεγάλη επίδειξη και φλυαρία γύρω από τον λόγο; Ποια είναι αυτή η νέα νόσος και απληστία; Γιατί δέσαμε τα χέρια μας και οπλίσαμε τις γλώσσες μας; Μήπως δεν επαινούμε τη φιλοξενία; Δεν θαυμάζουμε τη φιλαδελφία, τη συζυγική αγάπη, την παρθενία, τη φροντίδα των πτωχών; Μήπως δεν θαυμάζουμε την ψαλμωδία, την ολονύκτια στάση της αγρυπνίας, το δάκρυ; Δεν καταπονούμε το σώμα με νηστείες; Δεν αποδημούμε νοερά προς τον Θεό μέσω της προσευχής; Δεν υποτάσσουμε το κατώτερο στο ανώτερο, εννοώ το χώμα στο πνεύμα, όπως πράττουν όσοι κρίνουν δίκαια τη διφυή μας σύσταση; Δεν καθιστούμε τον βίο μας μελέτη θανάτου; Δεν γινόμαστε κύριοι των παθών μας, ενθυμούμενοι την ουράνια καταγωγή μας; Δεν τιθασεύουμε τον θυμό που φουσκώνει και αγριεύει; Δεν δαμάζουμε την έπαρση που μας καταρρίπτει, την άλογη λύπη, την αχαλίνωτη ηδονή, το ανήθικο γέλιο, το άτακτο βλέμμα, την άπληστη ακοή, τον άμετρο λόγο, την άτοπη σκέψη, και όλα όσα λαμβάνει από εμάς ο πονηρός για να τα στρέψει εναντίον μας, αυτός που εισάγει τον θάνατο μέσα από τα παράθυρα, όπως λέει η Γραφή, δηλαδή μέσα από τις αισθήσεις;

Ε'. Ας δαμάσουμε τον θυμό σαν άγριο θηρίο, και τη γλώσσα σαν κοφτερό ξίφος, και ας κατασβήσουμε την ηδονή σαν φωτιά. Ας τοποθετήσουμε στις ακοές μας θύρες, οι οποίες να ανοίγουν και να κλείνουν σωστά· και ας σωφρονίσουμε τον οφθαλμό μας· ας παιδαγωγήσουμε τη λυσσώδη αφή και την κατασπαράσσουσα γεύση, ώστε να μην ανέλθει ο θάνατος μέσα από τις θυρίδες μας· διότι έτσι νομίζω πως πρέπει να ονομάζονται τα αισθητήρια· και ας περιγελάσουμε την αμετρία του γέλιου. Ας μην κάμψουμε το γόνυ στον Βάαλ εξαιτίας της ανάγκης, ούτε να προσκυνήσουμε τη χρυσή εικόνα από φόβο. Ένα μόνο ας φοβηθούμε, το να φοβηθούμε κάτι περισσότερο από τον Θεό, και να καθυβρίσουμε την εικόνα Του εξαιτίας της κακίας. Σε όλα ας αναλάβουμε τον θυρεό της πίστεως, και ας αποφύγουμε όλα τα βέλη του πονηρού. Και αυτός είναι φοβερός πόλεμος, και αυτή είναι μεγάλη παράταξη, και τούτο είναι μέγα τρόπαιο. Εάν με αυτόν τον τρόπο έχουμε συγκεντρωθεί ή συντρέχουμε, τότε όντως η πανήγυρη είναι κατά Χριστόν, όντως έχουμε τιμήσει ή θα τιμήσουμε τους μάρτυρες, όντως πανηγυρίζουμε τα επινίκια. Εάν όμως ήρθαμε για να ικανοποιήσουμε τις ηδονές της γαστέρας και για να τρυφήσουμε πρόσκαιρα και για να αναπληρώσουμε όσα κενώνονται, θεωρώντας αυτούς τους τόπους ως τόπους κραιπάλης και όχι σωφροσύνης, και ως καιρούς εμπορικών συναλλαγών και υποθέσεων, και όχι πνευματικής αναβάσεως ή θεώσεως –για να τολμήσω να μιλήσω έτσι–, για την οποία μεσιτεύουν οι μάρτυρες, τότε πρώτα απ' όλα ούτε καν αναγνωρίζω την περίσταση αυτή. Διότι, τι σχέση έχουν τα άχυρα με τον σίτο;

Αλλά αυτά μεν έχουν λεχθεί, όπως θα μπορούσε κανείς να εξετάσει το προκείμενο ζήτημα εξετάζοντάς το υπό ένα γενικότερο πρίσμα. Εάν όμως κάποιος αναζητά την αληθινή έννοια της λέξεως, δεν νομίζω ότι υπάρχει ανάγκη σε εμάς να ανάγουμε το νόημά της στην κοινή φύση· διότι είναι αρκετή η συνείδηση, με βάση τα όσα έχει βιώσει ο καθένας, για να καταστήσει αναγκαία την αίτηση του ελέους. Διότι εγώ πιστεύω ότι, καθώς η ζωή μας σε αυτόν τον βίο ενεργείται με πολλούς τρόπους, αφενός ως προς την ψυχή και τη διάνοια, αφετέρου ως προς τις αισθήσεις του σώματος, είναι δύσκολο ή και εντελώς αδύνατον να μην παρασυρθεί κανείς από κάποιο πάθος που οδηγεί στην αμαρτία. Εννοώ δηλαδή το εξής: καθώς αυτή η απολαυστική σωματική ζωή επιμερίζεται στις αισθήσεις μας, ενώ η ψυχική θεωρείται στην ορμή της διανοίας και στην κίνηση της προαιρέσεως, ποιος είναι τόσο υψηλός και μεγαλειώδης στο φρόνημα, ώστε και στους δύο αυτούς τομείς να παραμείνει αλώβητος από το μόλυσμα της κακίας; Ποιος είναι αναμάρτητος ως προς την όραση; Ποιος είναι ανεύθυνος ως προς την ακοή; Ποιος είναι ξένος προς αυτήν την κτηνώδη ηδονή του λαιμού; Ποιος διατηρεί την αφή του καθαρή από τη λαβή της αμαρτίας; Ποιος δεν γνωρίζει το αίνιγμα της Γραφής που λέει ότι ο θάνατος εισήλθε μέσα από τα παράθυρα;

Διότι ανέβηκε ο θάνατος μέσα από τα παράθυρά σας. Όχι από τις στρατιωτικές παρατάξεις, ούτε από τη μάχη και τον πόλεμο. Και θα γίνουν οι νεκροί των ανθρώπων παράδειγμα πάνω στην επιφάνεια της πεδιάδας. Οι νεκροί θα παραμείνουν άταφοι· και τούτο πάλι εθεωρείτο ότι συνιστά το μέγιστο μίασμα· διότι πράγματι αυτό συνέβαινε επειδή δεν υπήρχε κανείς για να τους ενταφιάσει.

Το γήρας ήλθε, ένας κήρυκας βοά για την έξοδο· ας προετοιμάζεται ο καθένας, διότι η κρίση είναι κοντά. Το κέρδος της ζωής είναι το να εκδημεί κανείς καθημερινά. Ποιος δεν γνωρίζει το αίνιγμα της Θείας Γραφής που λέει ότι ο θάνατος εισήλθε μέσα από τα παράθυρα;

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΝΕΟΦΥΤΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ, ΣΤΙΣ ΑΓΙΕΣ ΕΝΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΕΝΤΕ ΑΙΣΘΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Ευλόγησον, πάτερ. Με τη συνέργεια και τη χάρη του αγαθού Θεού, ο λόγος που είναι ισάριθμος με τα στοιχεία του κόσμου, αφού ολοκληρώθηκε και έκανε κατά το δυνατόν την απολογία του και πραγματεύτηκε συνοπτικά το πλήθος των ιερών διδασκάλων και των πανοσίων Πατέρων, καθώς και τα θεία τους διδάγματα, και ποιας δόξας αξιώθηκαν από τον Θεό και πού συγκεντρώθηκαν, έπειτα, αφού ατένισε στα θεία παραγγέλματα του Χριστού και στάθηκε στο «ζητάτε και θα σας δοθεί», δείχνοντας πόσο μεγάλο αγαθό είναι η προσευχή και φέρνοντας στη μνήμη τον μακάριο εκείνο ληστή και όσα συνέβησαν τότε, τα ύφανε όλα σαν ιστό. Τώρα, όμως, σπεύδει να εξετάσει τη βαθμίδα που είναι ισάριθμη με τις αισθήσεις και βιάζεται να μιλήσει γι' αυτές με τη σειρά τους, εννοώ βέβαια για την όραση, η οποία πρωτεύει έναντι των υπολοίπων τεσσάρων αισθήσεων, δηλαδή της όσφρησης, της ακοής, της γεύσης και της αφής. Για αυτές χρειάζεται πολλή σπουδή, πολλή νήψη και πολλή εγρήγορση από εκείνους που επιθυμούν να επιτύχουν την αθάνατη ζωή, ώστε να μην «αναβεί ο θάνατος», όπως είναι γραμμένο, «μέσα από τα παράθυρά» μας.

Τα αυτιά, εξάλλου, δεν τα λάβαμε για να ακούμε μάταια πράγματα, για να ακούμε σατανικά και δαιμονιώδη άσματα και κακές συμβουλές και αισχρά λόγια και βρώμικα λογύδρια και τα παρόμοια με αυτά («διότι μάταιη ακοή», λέει, «δεν θα παραδεχθείς»· και: «Πρόσεχε», λέει, «μήπως ανέβει ο θάνατος μέσα από τα παράθυρά σου», για τα οποία παράθυρα μιλήσαμε λίγο στην αρχή του λόγου), αλλά για να ακούμε πάντοτε να εξηγούνται τα θεία θαυμάσια από τις θείες Γραφές. «Μου πρόσθεσε», λέει, «αυτί για να ακούω, και η παιδεία του Κυρίου μου ανοίγει τα αυτιά». Όσοι όμως διατέθηκαν προς αυτά με αμέλεια ή απέχθεια, και προσέχουν με ευχαρίστηση τα αισχρά και τα μάταια και τα ψευδή, ταιριάζει σε αυτούς το «σαν της κουφής οχιάς που βουλώνει τα αυτιά της», οι οποίοι δεν θα εισακούσουν τη φωνή εκείνων που απαγγέλλουν τα θεία διδάγματα, και δηλητηριάζονται, φαρμακωμένοι από τον δαίμονα που είναι σοφός στην κακία. Και πάλι τους ταιριάζει το: «Με την ακοή θα ακούσετε, και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα βλέπετε, και δεν θα δείτε». Γιατί; «Παχύνθηκε», λέει, «η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά, και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια και ακούσουν με τα αυτιά και καταλάβουν με την καρδιά, και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω». Όσοι βέβαια αξιώθηκαν να βλέπουν συνετά και να ακούν όπως αρμόζει, μπορούν και αυτοί να ψάλλουν μαζί με τον προφήτη: «Κύριε, άκουσα το μήνυμά σου και φοβήθηκα, κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην».

Έτσι, λοιπόν, από αυτά παρακινούνται πάρα πολλοί σε πρακτική μίμηση, και, όσα εξέθεσε με παραστατικότητα δημόσια ο λόγος για τον δίκαιο, πάρα πολλοί από όσους αγαπούν την αρετή, αφού τα εγκολπώθηκαν, αναχώρησαν για τα σπίτια τους και έσπευσαν με κάθε δύναμη να μιμηθούν όσα άκουσαν, μιμούμενοι τον ένθεο ζήλο του δικαίου, τον πεντακάθαρο, σωφρονέστατο και αξιοθαύμαστο βίο του, την περιφρόνηση των φθαρτών πραγμάτων, τη φροντίδα για τα άφθαρτα, τη μετάδοση σε όσους έχουν ανάγκη, τη νηφάλια προσευχή, τη συνετή ψαλμωδία, την αποξένωση από τα πάθη, την οικείωση των αρετών, τη φύλαξη των πέντε αισθήσεων του σώματος, δηλαδή της όρασης, της όσφρησης, της γεύσης, της ακοής και της αφής, για τις οποίες υπάρχει μεγάλη ανάγκη προσοχής και εγρήγορσης από όσους θέλουν να σωθούν, ώστε να μην «ανέβει ο θάνατος μέσα από τα παράθυρα» αυτών των αισθήσεων, καθώς είναι γεγραμμένο, και τους θανατώσει, ώστε να μην κοιτάζει κανείς εμπαθώς και με περιέργεια ξένη ομορφιά και, ελκύοντας το βέλος της επιθυμίας, μοιχεύσει μέσα στην καρδιά του, σύμφωνα με τη θεία φωνή.

Από πόσες αιτίες γεννώνται οι κακοί λογισμοί. Να γνωρίζεις, πάλι, ότι οι κακοί λογισμοί γεννώνται γενικώς από δύο αιτίες: μία εξωτερική και μία εσωτερική. Και εξωτερική μεν αιτία των κακών λογισμών είναι τα αισθητά αντικείμενα των πέντε αισθήσεων· δηλαδή τα ορατά, τα ακουστά, τα οσφραντά, τα γευστά, τα απτά· με άλλα λόγια, τα κακά, τα άσεμνα και τα θεατρικά θεάματα, τα αισχρά λόγια, τα πορνικά άσματα και τραγούδια, οι μυρωδιές, οι μόσχοι και τα αρώματα, τα τρυφηλά φαγητά και τα ηδονικά ποτά, τα λαμπρά και μαλακά ενδύματα και τα απαλά στρώματα. Διότι όλα αυτά γεννούν στην ψυχή λογισμούς εμπαθείς και ηδονικούς, και κατά συνέπεια αμαρτωλούς και θανατηφόρους· γι' αυτό και ο προφήτης Ιερεμίας από τη μία πλευρά έλεγε: «ανέβηκε ο θάνατος μέσα από τις θυρίδες»· εννοώντας ως θυρίδες τις πέντε αισθήσεις· από την άλλη πλευρά, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, αναπτύσσοντας σχεδόν εκτενέστερα αυτό το ρητό, έγραφε: «Διατηρείται δε έως την πέμπτη ημέρα (δηλαδή το πρόβατο που θυσιάζεται το Πάσχα), ίσως διότι το θύμα μου είναι καθαρτικό των αισθήσεων, από τις οποίες προέρχεται το πταίσμα, και γύρω από τις οποίες διεξάγεται ο πόλεμος, καθώς αυτές δέχονται το κεντρί της αμαρτίας».