Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:1

Ο Βασίλειος, που είναι και ομώνυμος και συμμέτοχος της ουράνιας βασιλείας, λέει ότι ο λόγος της αλήθειας είναι απλός, δηλαδή χωρίς πανουργία, απολύτως απλός και χωρίς πονηρία. Διότι όλα τα θεία λόγια είναι πρόδηλα και ευθέα για τους σοφούς και άκακους και για όσους ζητούν τον Κύριο με ορθή καρδιά· στις ασύνετες όμως καρδιές η σοφία του Θεού δεν θα εισέλθει, και γι’ αυτό σπεύδουν εύκολα και οξέως, με ανθρωπαρέσκη και υπερήφανη διάθεση, να μέμφονται και να διαλύουν όλα όσα τυχόν ακούσουν ή διαβάσουν. Για πες μου, τι είναι ασφαλέστερο ή θειότερο ή αληθέστερο από το ρητό του Θεολόγου που λέει: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος»; Και όμως, ο Άρειος, καταποθείς από τον διάβολο, πιάστηκε από μια τέτοια θεολογία και έλεγε ότι: «Καλά το είπε ο Ιωάννης· “Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος”, δηλαδή το ρήμα του Θεού· διότι δεν είπε “Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Υἱός”, αλλά ο προφορικός λόγος του Θεού». Ώστε, αγαπητοί μου αδελφοί, όποιος ενεργείται από το πνεύμα του διαβόλου είναι έτοιμος να πιαστεί από κάθε λέξη της Γραφής και της διδασκαλίας. Και αυτό θα επιχειρήσω αμέσως να το καταστήσω φανερό, εξαιτίας εκείνων που πρόκειται να πιαστούν κακοβούλως από τη δική μας αυτή έκθεση, των οποίων η κρίση είναι δίκαιη και η κόλαση αναπόφευκτη.

Και το πρώτο ζώο ήταν όμοιο με λέοντα, και το δεύτερο ζώο όμοιο με μόσχο, και το τρίτο ζώο είχε πρόσωπο σαν ανθρώπου, και το τέταρτο ζώο ήταν όμοιο με αετό που πετά. Αυτά τα ζώα θεωρούμε ότι είδε και ο Ησαΐας, τα οποία μέσω των τεσσάρων προσώπων τους φανερώνουν είτε τη δημιουργία και τη συντήρηση των τεσσάρων στοιχείων από τον Θεό, όπως πίστεψαν μερικοί, είτε την κυριαρχία επί των επουρανίων, των επιγείων και όσων βρίσκονται στη θάλασσα, είτε τις τέσσερις αρετές και τα τέσσερα Ευαγγέλια, όπως θεωρήθηκε ορθό από άλλους. Έτσι, ο μεν λέων δηλώνει την ανδρεία και το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπως λέει ο Ειρηναίος, επειδή καταδεικνύει την προαιώνια βασιλεία Του· διότι κήρυξε ότι ο Λόγος υπήρχε εν αρχή· ο δε μόσχος, εφόσον αρκείται στους δικούς του κόπους, δηλώνει τη δικαιοσύνη και το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, επειδή γενεαλόγησε τον Χριστό νομικά και ιερατικά· ο δε αετός (δηλώνει) τη σωφροσύνη· διότι για αυτήν μαρτυρείται το ζώο, καθώς και το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, ως σύντομο και επειδή ξεκίνησε από το προφητικό πνεύμα· τέλος, ο δε άνθρωπος (δηλώνει) τη φρόνηση και το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, καθότι κήρυξε τη γέννηση του Χριστού σύμφωνα με τη φύση και όχι σύμφωνα με τον νόμο.

Διότι παρατηρήστε πρώτα πώς ο λόγος είναι απέριττος και σύντομος, εκθέτοντας με μια σύντομη εκφώνηση τη δύναμη μυρίων και μεγάλων πραγμάτων. Διότι άριστος είναι κάθε τέτοιος λόγος, ο οποίος είναι περιεκτικός και η φράση δεν φλυαρεί γύρω από ένα μικρό και φτωχό νόημα· αντίθετα, σημαίνει πλήθος πραγμάτων με βραχυλογία, κατά την ομοιότητα του κόκκου του σιναπιού, ο οποίος είναι μεν μικρότατος όταν τον κρατά και τον βλέπει κανείς, εάν όμως τον φέρεις στην αίσθηση του στόματος, ελκύει ολόκληρο τον οργανισμό, από τα πόδια μέχρι το κεφάλι, προς τη δική του θερμότητα. Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος. Κάθε λόγος που συντελεί στην επίγνωση του Θεού και Σωτήρος μας κατανοείται και στρέφεται γύρω από αυτά τα δύο: αφενός γύρω από την αρχέγονη θεότητα, η οποία είναι ο εν αρχή Λόγος, αυτός που υπάρχει πάντοτε και υπάρχει προς τον Πατέρα και είναι Θεός, όπως μας εμυσταγώγησε ο μέγας Ιωάννης ο Θεολόγος, αναπαυόμενος σαν ένα σφουγγάρι στο στήθος του Μονογενούς και έχοντας αντλήσει από εκεί τη γνώση της κρυμμένης αλήθειας· και αφετέρου γύρω από την οικονομία, την οποία ο αγαθός Θεός καταδέχτηκε ως συγκατάβαση στην ασθένειά μας. Αξίζει, λοιπόν, να εξετάσουμε την απόκριση, πώς δηλαδή με βραχυλογία και λιγόλογη έκφραση φανέρωσε συνοπτικά αλλά με κάθε ακρίβεια το νόημα, αρχίζοντας από τα κατώτερα και ανάγοντας σταδιακά τον νου προς τα υψηλά.

Το γεγραμμένο, «Εν αρχή ην ο Λόγος», δηλώνει φανερά τη θεότητα· το δε, «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», δείχνει την ανθρώπινη φύση του Κυρίου. Προσθέτει: Του ιδίου από τον ίδιο λόγο. Και το, «Θα πλύνει με οίνο τη στολή του», δηλαδή, με το ίδιο του το αίμα το σώμα, την περιβολή της θεότητας.

Ο Άρ. είπε: Δώσε μου τις μαρτυρίες. Ο Αθ. είπε: Άκου τον Ιωάννη να λέει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος· αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό». Ποιος από τους αγίους προφήτες και αποστόλους είπε τέτοια πράγματα, σαν κι αυτά που λες εσύ;

Αυτά δε γνωρίζουμε ότι είναι ξένα προς την καθολική πίστη· διότι ο Υιός υπήρχε πάντοτε γεννημένος και βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, καθώς έχει γραφτεί. Διότι δεν υπήρξε ποτέ εποχή που να μην ήταν ο Υιός μαζί με τον Πατέρα, αλλά υπήρχε ο Πατέρας, έχοντας πάντοτε τον Υιό. Διότι είναι αδύνατον να αποκτά την ονομασία του Πατέρα μέσω προοδευτικής εξέλιξης, αλλά πάντοτε υπήρχε ο Υιός μαζί με τον Πατέρα, όπως προείπαμε. Στην αρχή υπήρχε ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν Θεός· όντας γεννημένος και συνυπάρχοντας με τον Πατέρα, όπως έχει προγραφεί. Και αυτά μεν αφορούν τον Πατέρα και τον Υιό. Περί δε του Αγίου Πνεύματος έτσι πιστεύουμε: Πνεύμα θείο, Πνεύμα άγιο, Πνεύμα τέλειο, Παράκλητο, το οποίο μίλησε στον Νόμο, στους προφήτες και στους αποστόλους· το οποίο κατέβηκε στον Ιορδάνη. Σχετικά δε με την ενανθρώπηση του Υιού, έτσι πιστεύουμε: ότι προσέλαβε τέλειο άνθρωπο από την αγία Θεοτόκο Μαρία, διά του Αγίου Πνεύματος, και όχι από σπέρμα άνδρα· σώμα και ψυχή αληθινά και σύμφωνα με την ευδοκία του Θεού· διότι έτσι ήλθε ως τέλειος, για να σώσει τον άνθρωπο. Και ότι έπαθε, και ότι ετάφη, και την τρίτη ημέρα αναστήθηκε· και ότι αναλήφθηκε στους ουρανούς και κάθισε στα δεξιά του Πατέρα, έχοντας θεώσει τον άνθρωπο που προσέλαβε· και ότι έρχεται για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς.

Εισήλθε άσαρκος, κυοφορήθηκε επί εννέα μήνες στη μήτρα της Παρθένου. Εισήλθε όπως θέλησε, κυοφορήθηκε όπως ευδόκησε. Προήλθε όπως βουλήθηκε. Εισήλθε άσαρκος, έγινε άνθρωπος, καθώς η θεότητα ενώθηκε με την ανθρώπινη φύση κατά την οικονομία. Και δεν κάνουμε λόγο για δύο υιούς, αλλά νοούμε έναν και τον αυτόν, τον Λόγο του Θεού και Κύριό μας Ιησού Χριστό. Έγινε άνθρωπος και υπήρχε, παραμένοντας αυτό που ήταν κατά φύση. Έγινε αυτό που δεν ήταν, και παρέμεινε αυτό που ήταν. Διότι «στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Έγινε σάρκα, χωρίς να αποβάλει αυτό που ήταν. «Και εσκήνωσε ανάμεσά μας.» Το «εσκήνωσε ανάμεσά μας» σημαίνει ότι συναναστράφηκε μαζί μας, σύμφωνα με τον άγιο Ιερεμία, ή μάλλον τον ακόλουθό του Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν θα λογαριαστεί πλάι του. Αυτός βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Άκου λοιπόν και τη φωνή του Ευαγγελίου· διότι μεγάλη σαφήνεια μας προσφέρει η φωνή του αγγέλου που ειπώθηκε προς την αγία Παρθένο: «Ιδού», λέει, «θα συλλάβεις στη γαστέρα σου, και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται: Ο Θεός είναι μαζί μας.» Πριν ακόμη συλληφθεί στη μήτρα, το παιδί ονομάστηκε Θεός, δηλαδή το «Ο Θεός είναι μαζί μας».

Πάλι θα προχωρήσουμε στο προκείμενο, αναδεικνύοντας την οδό της πίστεως ορθή και ακλινή. Διότι για εμένα το να τα λέω δεν είναι κοπιαστικό, ενώ για εσάς είναι ασφαλές. Αυτός ο Θεός εισήλθε δια της ακοής της Παρθένου όπως θέλησε, κυοφορήθηκε όπως ευδόκησε, προήλθε γεννηθείς όπως βουλήθηκε· εισήλθε ασώματος όπως θέλησε· κυοφορήθηκε ο αχώρητος σε χωρητικό σκεύος, στη μήτρα της Παρθένου, κατά θεία οικονομία, όπως ευδόκησε. Προήλθε γεννηθείς Θεός και άνθρωπος, όπως βουλήθηκε. Έγινε αυτό που δεν ήταν, διατηρώντας από την αναλλοίωτη ουσία του αυτό που ήταν. Διότι ο Λόγος ήταν Θεός, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό· αν και ο Απόστολος λέει: «Εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό του, γενόμενο εκ γυναικός». Αυτόν τον Υιό εξαπέστειλε ο Θεός γενόμενο εκ γυναικός, αυτόν που γεννήθηκε από την άχραντη φύση, αυτόν που προήλθε από την άφραστη ουσία, αυτόν που δεν αποξενώθηκε από τους πατρικούς κόλπους, αυτόν που δεν χωρίστηκε από τον βασιλικό θρόνο, αλλά κατέχει τον ίδιο θρόνο και συγκαθέζεται με τον Πατέρα, όχι κατά χάρη, αλλά κατά τη θεϊκή φύση και την πατρική ουσία. Πώς λοιπόν έχει χωριστεί, πες μου, εφόσον ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· και πάλι: «Ο Πατέρας μου, ο οποίος μένει μέσα σε εμένα, αυτός επιτελεί τα έργα;»

Οι αιρετικοί, λοιπόν, εξαιτίας της δικής τους απαιδευσίας παραφρόνησαν· και άλλοι μεν, βλέποντας τα σωματικά γνωρίσματα του Σωτήρα, αρνήθηκαν το «Εν αρχή ην ο Λόγος», άλλοι δε, παρατηρώντας τα γνωρίσματα της θεότητας, αγνόησαν το «Ο Λόγος σαρξ εγένετο». Ο πιστός και αποστολικός άνθρωπος, όμως, γνωρίζοντας τη φιλανθρωπία του Κυρίου, βλέποντας από τη μια τα σημεία της θεότητας, θαυμάζει τον ένσαρκο Κύριο· και παρατηρώντας πάλι από την άλλη τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του σώματος, εκπλήσσεται βαθύτατα κατανοώντας την ενέργεια της θεότητας μέσα σε αυτά. Εφόσον, λοιπόν, τέτοια είναι η πίστη της Εκκλησίας, όταν μερικοί, αποβλέποντας στα ανθρώπινα, δουν τον Κύριο να διψά, ή να κοπιάζει, ή να πάσχει, και αρχίσουν να φλυαρούν για τον Σωτήρα σαν να επρόκειτο για απλό άνθρωπο, αμαρτάνουν μεν βαριά, μπορούν όμως, μετανοώντας γρήγορα, να λάβουν συγχώρεση, προβάλλοντας ως ελαφρυντικό την αδυναμία της σωματικής φύσης (διότι έχουν και τον Απόστολο ο οποίος τους παρέχει συγγνώμη και σαν να τους απλώνει το χέρι λέγοντας, ότι «Και ομολογουμένως μέγα είναι το μυστήριο της ευσέβειας, ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί»).

Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε, και για εκείνους και για τούτους, ο Κύριος αποφάνθηκε ότι η τιμωρία για τέτοια αμαρτήματα θα είναι ασυγχώρητη, λέγοντας: «Όποιος πει λόγο εναντίον του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε σε τούτο τον αιώνα ούτε στον μελλοντικό». Και δικαιολογημένα· διότι αυτός που αρνείται τον Υιό, ποιον θα παρακαλέσει για να μπορέσει να βρει εξιλέωση; Ή ποια ζωή ή ανάπαυση θα προσδοκά, αυτός που απώθησε εκείνον ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», και «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω;» Ενώ λοιπόν αυτοί θα τιμωρούνται κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι προφανές ότι εκείνοι που ευσεβούν προς τον Χριστό και τον προσκυνούν και κατά τη σάρκα και κατά το Πνεύμα, και ούτε αγνοούν ότι είναι ο Υιός του Θεού, ούτε αρνούνται ότι έγινε και Υιός ανθρώπου, αλλά και πιστεύουν ότι «Στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ο Λόγος έγινε σάρκα», θα βασιλεύσουν αιώνια στους ουρανούς, σύμφωνα με τις άγιες επαγγελίες του ίδιου του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, που λέει: «Θα απέλθουν εκείνοι σε αιώνια κόλαση, ενώ οι δίκαιοι σε αιώνια ζωή». Αυτά σου τα έγραψα με συντομία, από όσα έχω μάθει.

Διότι, ο Πατήρ ως νους, καθότι είναι η αιτία του γεννητού, έχει τον Υιό, ως γεννητό, σε αναφορά προς τον εαυτό του. Γι' αυτό και ο ευαγγελιστής, αντί της προθέσεως «υπό», κατέγραψε το «προς», λέγοντας: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Επομένως, είναι ισοδύναμα και καταλήγουν στο αυτό σημαινόμενο το «υπό» και το «προς», όταν τίθενται ως προθέσεις εμπρός από το όνομα.

Διότι αυτό ισοδυναμεί με το να πει: Και Θεός ήταν ο Λόγος· τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και ο Λόγος έγινε σάρκα. Γι' αυτόν τον λόγο, γνωρίζοντας και το «εκ Παρθένου», δεν το αποσιώπησε, αλλά αμέσως δίνει μια σχετική έμφαση στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό, λέγοντας: Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και κλίνε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου, διότι ο βασιλιάς επιθύμησε την ομορφιά σου.

Εις τον αιώνα, Κύριε, ο λόγος σου παραμένει στον ουρανό. Προχωρώντας σε προκοπή, άπτεται υψηλότερων δογμάτων, μνημονεύοντας τον αΐδιο Λόγο του Πατρός και λέγοντας σχεδόν το: «Εν αρχή ην ο Λόγος», καθώς και την αρμονική διάταξη του παντός, και αποκαλεί σαφώς σύμπασα την κτίση δούλη Του.

Διότι εδώ μεν λέγεται ότι κτίζει· προηγουμένως όμως έπλασε, όπως λέει ο Ζαχαρίας: «Αυτός που εκτείνει τον ουρανό και θεμελιώνει τη γη και πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του»· διότι αυτό που προηγουμένως έπλασε, αυτό, αφού εξέπεσε, το ανέκτισε, γινόμενος ο ίδιος εντός του κτίσματος, όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, «για να», όπως είπε ο Απόστολος, «κτίσει τους δύο σε έναν καινούργιο άνθρωπο, ο οποίος έχει κτιστεί σύμφωνα με τον Θεό με δικαιοσύνη και οσιότητα της αλήθειας.» Διότι δεν ομιλούσε με την έννοια ότι δημιουργήθηκε κάποιος άλλος άνθρωπος πέρα από εκείνον που εξ αρχής έγινε κατ’ εικόνα (Θεού)· αλλά συμβούλευε να αναλάβουν τον εν Χριστώ κτισμένο και ανακαινισμένο νου· πράγμα που φανερώνεται πάλι και μέσω του Ιεζεκιήλ, όταν αυτός λέει: «Φτιάξτε για τον εαυτό σας καινούργια καρδιά και καινούργιο πνεύμα· και γιατί να πεθάνετε, οίκε του Ισραήλ; Διότι δεν θέλω τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, λέει ο Κύριος Αδωναΐ.» Επομένως, εφόσον το κτιζόμενο πνεύμα έχει αυτή τη σημασία, ταιριαστά θα μπορούσε να νοηθεί και η στερεωμένη βροντή ως ο πιστός λόγος και ο ασάλευτος νόμος του πνεύματος. Διότι, θέλοντας ο Κύριος να γίνουν υπηρέτες αυτού (του λόγου) ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, τους ονόμασε Βοανεργές, που σημαίνει υιοί βροντής· γι’ αυτό, άλλωστε, ο Ιωάννης αληθινά βοά από τον ουρανό: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος.»

Οι Αρειανοί, έχοντας στραφεί στον εαυτό τους και μην κατανοώντας τίποτα περισσότερο ή έξω από τον εαυτό τους, όπως ακριβώς οι Σαδδουκαίοι, ερμήνευσαν τη θεόπνευστη Γραφή με ανθρώπινους λογισμούς. Ακούγοντας, λοιπόν, ότι ο Υιός είναι σοφία, και απαύγασμα, και Λόγος του Πατρός, συνηθίζουν να λένε: «Πώς είναι δυνατόν να ισχύει αυτό;», σαν να μην είναι δυνατόν να υφίσταται κάτι που οι ίδιοι αδυνατούν να κατανοήσουν.

Το χαρακτηριστικό γνώρισμα, λοιπόν, της πίστεως στον Χριστό είναι τούτο: ότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι Θεός Λόγος («Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ο οποίος είναι σοφία και δύναμη του Πατρός (διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού), αυτός κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης, αφού είπε «Στην αρχή ήταν ο Λόγος», μετά από λίγο ανέφερε: «και ο Λόγος έγινε σάρκα»· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει ότι έγινε άνθρωπος. Και ο μεν Κύριος έλεγε για τον εαυτό του: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχει πει την αλήθεια;»· ο δε Παύλος, έχοντας διδαχθεί από αυτόν, έλεγε: «Ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Αφού δε έγινε άνθρωπος και οικονόμησε τα ανθρώπινα, κατανικώντας και καταργώντας τον θάνατο που στρεφόταν εναντίον μας, κάθεται τώρα στα δεξιά του Πατρός, όντας μέσα σε Αυτόν και με τον Πατέρα να είναι μέσα σε Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν πάντοτε και είναι παντοτινά.

Διότι εδώ μεν αναφέρεται ότι κτίζει· προηγουμένως όμως έπλασε, όπως λέει ο Ζαχαρίας: «Αυτός που εκτείνει τον ουρανό, και θεμελιώνει τη γη, και πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του»· διότι αυτό που προηγουμένως έπλασε, αυτό, αφού είχε πέσει, το ανέκτισε, γινόμενος ο ίδιος μέρος του κτίσματος, όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, «για να», όπως είπε ο Απόστολος, «κτίσει τους δύο σε έναν νέο άνθρωπο, ο οποίος δημιουργήθηκε σύμφωνα με τον Θεό εν δικαιοσύνη και οσιότητι της αληθείας». Διότι δεν τα έλεγε αυτά με την έννοια ότι δημιουργήθηκε κάποιος άλλος άνθρωπος πέρα από τον άνθρωπο που εξ αρχής δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού· αλλά συμβούλευε να αναλάβουν τον νου που κτίστηκε και ανακαινίστηκε εν Χριστώ· πράγμα το οποίο δηλώνεται πάλι και μέσω του Ιεζεκιήλ, όταν αυτός λέει: «Δημιουργήστε για τον εαυτό σας καινούργια καρδιά και καινούργιο πνεύμα· και γιατί να πεθάνετε, οίκε του Ισραήλ; Διότι δεν θέλω τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, λέει ο Κύριος Αδωναΐ». Επομένως, εφόσον το πνεύμα που κτίζεται έχει αυτήν τη σημασία, ταιριαστά θα μπορούσε να κατανοηθεί και η στερεωμένη βροντή ως ο αξιόπιστος λόγος και ο ασάλευτος νόμος του Πνεύματος. Διότι, θέλοντας ο Κύριος να είναι υπηρέτες αυτού του λόγου ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, τους ονόμασε Βοανεργές, που σημαίνει υιοί της βροντής· γι' αυτό ακριβώς ο Ιωάννης αληθινά βοά από τον ουρανό: «Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος».

Ο χαρακτήρας, λοιπόν, της εν Χριστώ πίστεως είναι τούτος: ότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι ο Θεός Λόγος («Διότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ο οποίος είναι σοφία και δύναμη του Πατρός (διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία), Αυτός κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης, αφού είχε πει «Εν αρχή ην ο Λόγος», λίγο αργότερα είπε: «και ο Λόγος σαρξ εγένετο»· το οποίο ισοδυναμεί με το να πει ότι έγινε άνθρωπος. Και ο μεν Κύριος έλεγε για τον εαυτό Του: «Γιατί ζητάτε να με θανατώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχει πει την αλήθεια;»· ο δε Παύλος, έχοντας διδαχθεί από Αυτόν, έλεγε: «Ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς»· αφού δε έγινε άνθρωπος και οικονόμησε τα ανθρώπινα, κατατροπώνοντας και καταργώντας τον θάνατο που στρεφόταν εναντίον μας, κάθεται τώρα στα δεξιά του Πατρός, ευρισκόμενος μέσα σε Αυτόν, και με τον Πατέρα να βρίσκεται μέσα σε Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν ανέκαθεν, και είναι διαπαντός.

Κτίσμα όμως από κτίσμα δεν θα μπορούσε ποτέ να σωθεί, όπως ακριβώς ούτε τα κτίσματα δημιουργήθηκαν από κτίσμα, εάν ο Λόγος δεν ήταν ο Κτίστης. Επομένως, ας μην ψευδολογούν διαστρεβλώνοντας τις θείες Γραφές, ούτε να σκανδαλίζουν τους ακέραιους αδελφούς. Αλλά, εάν το επιθυμούν, ας μετανοήσουν και αυτοί, και ας μην λατρεύουν πλέον την κτίση αντί για τον Θεό που έκτισε τα πάντα. Εάν, όμως, θέλουν να εμμένουν στις ασέβειές τους, ας χορτάσουν από αυτές μόνοι τους, και ας τρίζουν τα δόντια τους ακολουθώντας τον πατέρα τους τον διάβολο, διότι η πίστη της καθολικής Εκκλησίας αναγνωρίζει τον Λόγο του Θεού ως Κτίστη και δημιουργό των απάντων, και γνωρίζουμε ότι «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν». Τον προσκυνούμε δε, αφού έγινε και άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, όχι σαν να έγινε ίσος μέσα σε ίσο σώμα, αλλά ως Δεσπότη που προσέλαβε τη μορφή του δούλου, και ως δημιουργό και Κτίστη που βρέθηκε μέσα σε κτίσμα, ώστε, αφού ελευθερώσει τα πάντα δι' αυτού, να προσφέρει τον κόσμο στον Πατέρα, και να ειρηνεύσει τα πάντα, τα εν ουρανοίς και τα επί της γης. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο και την πατρική του θεότητα αναγνωρίζουμε, και την ένσαρκη παρουσία του προσκυνούμε, ακόμη και αν οι Αρειομανίτες διαρρηγνύονται. Χαιρέτησε όλους όσους αγαπούν τον Κύριό μας Ιησού Χριστό.

Διότι ο μεν Ιωάννης λέγει: «Εν αρχή ην ο Λόγος»· αυτοί όμως ισχυρίζονται: «Δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Και ο ίδιος πάλι έγραψε: «Και είμαστε μέσα στον Αληθινό, μέσα στον Υιό του, τον Ιησού Χριστό· αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Αυτοί όμως, σαν να πολεμούν εναντίον του, ισχυρίζονται ότι ο Χριστός δεν είναι αληθινός Θεός, αλλά ότι και αυτός, όπως όλα, ονομάζεται Θεός κατά μετοχήν. Και ο μεν Απόστολος κατηγορεί τους Έλληνες ότι λατρεύουν κτίσματα, λέγοντας: «Λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη Θεό»· αυτοί όμως, που λένε ότι ο Κύριος είναι κτίσμα και τον λατρεύουν ως κτίσμα, σε τι διαφέρουν από τους Έλληνες; Διότι, εάν πιστεύουν αυτά, πώς το αγιογραφικό αυτό ανάγνωσμα δεν στρέφεται και εναντίον τους, και δεν κατακρίνει και αυτούς ο μακάριος Παύλος;

Έπειτα, εάν ο Υιός έχει αρχή όσον αφορά την ύπαρξή Του, και τα πάντα έχουν αρχή όσον αφορά τη δημιουργία τους, ας μας πουν ποιο από τα δύο προηγείται του άλλου. Αλλά ούτε έχουν κάτι να απαντήσουν, ούτε μπορούν να αποδείξουν τέτοιου είδους αρχή του Λόγου οι πανούργοι. Διότι είναι αληθινό και ίδιον γέννημα του Πατρός, και «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Σχετικά δε με τον ισχυρισμό τους ότι ο Υιός δεν γνωρίζει τη δική Του ουσία, είναι περιττό να απαντήσει κανείς, παρά μόνο να τους καταδικάσει για παραφροσύνη, εάν πράγματι δεν γνωρίζει τον εαυτό Του ο Λόγος, Αυτός που χαρίζει σε όλους τη γνώση περί του Πατρός και του εαυτού Του, και ο Οποίος κατακρίνει εκείνους που δεν γνωρίζουν τον ίδιο τους τον εαυτό.

Λέγοντας αυτά και τα παρόμοια, ο Άρειος αποδείχθηκε αιρετικός· εγώ δε, και μόνο γράφοντάς τα, καθάριζα τον εαυτό μου, αναλογιζόμενος όσα καταμαρτυρούνται εναντίον τους και διατηρώντας το φρόνημα της ευσέβειας. Διότι και στη σύνοδο της Νίκαιας, όλοι οι επίσκοποι που συγκεντρώθηκαν από παντού έκλειναν τα αυτιά τους στο άκουσμα αυτών των λόγων, και όλοι παμψηφεί, εξαιτίας αυτών, καταδίκασαν αυτήν την αίρεση και την αναθεμάτισαν, δηλώνοντας ότι αυτή είναι αλλότρια και ξένη προς την εκκλησιαστική πίστη. Καμία δε ανάγκη δεν οδήγησε τους κριτές σε αυτό, αλλά όλοι με ελεύθερη προαίρεση υπερασπίστηκαν την αλήθεια· και το έπραξαν αυτό δίκαια και ορθά. Διότι από αυτά εισάγεται η αθεΐα, και μάλλον ένας σύγχρονος Ιουδαϊσμός αντίθετος προς τις Γραφές, τον οποίο ακολουθεί στενά ο Ελληνισμός, με αποτέλεσμα αυτός που έχει τέτοια φρονήματα να μην ονομάζεται πλέον Χριστιανός· διότι όλα αυτά είναι αντίθετα προς τις Γραφές. Ο μεν Ιωάννης λέει: «Εν αρχή ην ο Λόγος»· αυτοί όμως ισχυρίζονται: «Δεν υπήρχε, πριν γεννηθεί». Και ο ίδιος πάλι έγραψε: «Και είμαστε στον αληθινό, στον Υιό του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Αυτοί όμως, σαν να εναντιώνονται σε αυτό, ισχυρίζονται ότι ο Χριστός δεν είναι αληθινός Θεός, αλλά ότι και αυτός, όπως τα πάντα, ονομάζεται Θεός κατά μετοχήν.

Έπειτα, εάν ο Υιός έχει αρχή στην ύπαρξή Του, και εάν τα πάντα έχουν αρχή στη δημιουργία τους, ας πουν τι προηγείται τίνος. Αλλά ούτε έχουν κάτι να πουν, ούτε μπορούν οι πανούργοι να αποδείξουν τέτοιου είδους αρχή του Λόγου. Διότι είναι αληθινό και γνήσιο γέννημα του Πατέρα, και «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Όσο για τον ισχυρισμό τους ότι ο Υιός δεν γνωρίζει τη δική Του ουσία, είναι περιττό να απαντήσει κανείς, παρά μόνο να τους κατακρίνει για παραφροσύνη, εάν θεωρούν ότι δεν γνωρίζει τον εαυτό Του ο Λόγος, Εκείνος που χαρίζει σε όλους τη γνώση για τον Πατέρα και τον Εαυτό Του, και ο Οποίος επιπλήττει όσους δεν γνωρίζουν τον εαυτό τους.

«Δεν είναι άτρεπτος, όπως ο Πατέρας, αλλά είναι τρεπτός εκ φύσεως, όπως τα κτίσματα, και του λείπει η ικανότητα να κατανοήσει και να γνωρίσει τελείως τον Πατέρα.» Αξιοθαύμαστη βεβαίως είναι η αίρεση που δεν διαθέτει ούτε καν το πιθανοφανές, αλλά και συλλαμβάνει με τη φαντασία της το μη ον εις βάρος του όντος, και αντί για ευφημίες προβάλλει παντού δυσφημίες. Εάν λοιπόν κάποιος, αφού εξετάσει τα επιχειρήματα και των δύο πλευρών, ερωτηθεί ποιανού την πίστη θα επέλεγε, ή ποιανού τα λόγια θα έλεγε ότι αρμόζουν στον Θεό· μάλλον δε ας πουν και οι ίδιοι οι κόλακες της ασέβειας, τι πρέπει να απαντήσει κάποιος που ερωτάται περί του Θεού (διότι Θεός ήταν ο Λόγος)· διότι από αυτό θα γίνει κατανοητό, ως προς το σύνολο όσων έχουν προβληθεί εκατέρωθεν, τι αρμόζει να λέγεται: το «ήταν» ή το «δεν ήταν»· το «πάντοτε» ή το «πριν δημιουργηθεί»· το «αΐδιο» ή το «αφότου και έκτοτε»· το «αληθινό» ή το «κατά θέση και μετοχή και κατ' επίνοια»· το να τον συγκαταλέγει κανείς στα δημιουργήματα ή το να τον συνάπτει με τον Πατέρα· το ότι είναι ανόμοιος κατ' ουσίαν με τον Πατέρα ή το ότι είναι όμοιος και οικείος του Πατρός· το ότι είναι κτίσμα ή το ότι μέσω αυτού δημιουργήθηκαν τα κτίσματα· το ότι αυτός είναι ο Λόγος του Πατρός ή ότι είναι κάποιος άλλος εκτός από αυτόν, και ότι μέσω εκείνου δημιουργήθηκε αυτός και μέσω κάποιας άλλης σοφίας· και ότι αυτός ονομάστηκε Σοφία και Λόγος μόνο κατ' όνομα, και ότι κατέστη μέτοχος εκείνης της σοφίας και δεύτερος στην τάξη.

Εάν όμως λέτε ότι ο Υιός υπήρχε κάποτε, κατά τον χρόνο που ο ίδιος δεν υπήρχε, η απάντηση είναι μωρή και ανόητη. Διότι πώς είναι δυνατόν να υπήρχε ο ίδιος και ταυτόχρονα να μην υπήρχε; Επομένως, εφόσον βρεθείτε σε αδιέξοδο με αυτά, είστε αναγκασμένοι πλέον να πείτε: «Υπήρξε κάποτε χρόνος που δεν υπήρχε ο Λόγος»· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει από τη φύση του και το δικό σας επίρρημα «κάποτε». Και εκείνο πάλι που γράψατε και είπατε, «Δεν υπήρχε ο Υιός πριν γεννηθεί», είναι το ίδιο με το να λέτε «Υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε»· διότι και η μία και η άλλη φράση σημαίνουν ότι υπήρχε χρόνος πριν από τον Λόγο. Από πού λοιπόν εφεύρατε αυτά τα πράγματα; Γιατί και εσείς, όπως τα έθνη, φρυάξατε και μηχανεύεστε κενές λέξεις κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού Του; Διότι καμία από τις άγιες Γραφές δεν ανέφερε κάτι τέτοιο για τον Σωτήρα, αλλά μάλλον διακηρύσσουν το «αεί», το αΐδιο, και το ότι συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα. Διότι «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Και στην Αποκάλυψη λέει τα εξής: «Ο ων και ο ην και ο ερχόμενος». Και ποιος θα μπορούσε να αφαιρέσει την αϊδιότητα από το «ο ων» και το «ο ην»; Διότι αυτό ακριβώς και ο Παύλος στην προς Ρωμαίους επιστολή, ελέγχοντας τους Ιουδαίους, έγραφε: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλους, ευλογητός στους αιώνες»· ενώ προς ντροπή των Ελλήνων έλεγε: «Διότι τα αόρατα ιδιώματά Του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων Του, δηλαδή η αΐδια δύναμη και η θειότητά Του». Και ποια είναι η δύναμη του Θεού, ο ίδιος πάλι το διδάσκει λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία».

Διότι κανείς απολύτως δεν θα επιθυμούσε καν να ακούσει τις αμφισβητήσεις τους, ότι δηλαδή ο Θεός δεν ήταν πάντοτε Πατέρας, αλλά έγινε αργότερα, ώστε να φθάσουν να φαντάζονται ότι και ο Λόγος Του κάποτε δεν υπήρχε, μολονότι υπάρχουν πολλοί προαναφερθέντες έλεγχοι εναντίον τους, και εφόσον ο μεν Ιωάννης λέγει: «Ήταν ο Λόγος», ο δε Παύλος γράφει πάλι: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξης», και, «Ο ων επί πάντων Θεός, ευλογητός στους αιώνες. Αμήν».

Αν, λοιπόν, σύμφωνα με αυτό που ψάλλει ο Δαβίδ στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό: «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· πώς ελάμβανε αυτό που είχε πάντοτε, ακόμη και πριν το λάβει τώρα; Ή πώς υψώνεται, εκείνος που και πριν υψωθεί ήταν ύψιστος; Ή πώς έλαβε την προσκύνηση, εκείνος που, και πριν την λάβει τώρα, προσκυνούνταν πάντοτε; Δεν πρόκειται για αίνιγμα, αλλά για θείο μυστήριο: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· αργότερα όμως, για εμάς, αυτός ο Λόγος έγινε σάρκα. Και αυτό που λέγεται τώρα, το «υπερύψωσε», δεν σημαίνει ότι υψώνεται η ουσία του Λόγου· διότι ήταν πάντοτε και είναι ίση με τον Θεό· αλλά πρόκειται για την ύψωση της ανθρώπινης φύσης. Γι' αυτό δεν ελέχθησαν αυτά προηγουμένως, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει φανερό ότι το «εταπείνωσε» και το «υπερύψωσε» αναφέρονται στο ανθρώπινο στοιχείο. Διότι σε ό,τι ανήκει η ταπείνωση, σε αυτό θα ανήκει και η ύψωση. Και αν το «εταπείνωσε» έχει γραφεί εξαιτίας της πρόσληψης της σάρκας, είναι φανερό ότι και το «υπερύψωσε» λέγεται εξαιτίας αυτής.

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα ενέκλειαν τους εαυτούς τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Όταν δε, με την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε εύλογα ειπώθηκε γι' αυτόν από μεν τον Ιωάννη το: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· από δε τον Πέτρο: «Κύριο και Χριστό τον έκανε»· και μέσω του Σολομώντα, σαν να ειπώθηκε από τον ίδιο τον Κύριο: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· από δε τον Παύλο: «Έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «Κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «Γι' αυτό, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον έκανε»· διότι όλα τα παρόμοια ρητά έχουν την ίδια ισχύ και έννοια που αποβλέπει στην ευσέβεια, και φανερώνουν τη θεότητα του Λόγου, καθώς και τα όσα λέγονται γι' αυτόν κατά τον ανθρώπινο τρόπο, εξαιτίας του ότι έγινε και Υιός Ανθρώπου.

Διότι ο Λόγος είναι δημιουργός και όχι ο ίδιος δημιούργημα· αλλά η κάθοδός Του προς τους ανθρώπους και η αρχιεροσύνη που έλαβε, είναι κάτι που θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει ορθά από την ιστορία σύμφωνα με τον Νόμο και τον Ααρών. Έτσι ο Ααρών δεν γεννήθηκε αρχιερέας, αλλά άνθρωπος, και μετά από καιρό, όταν το θέλησε ο Θεός, έγινε αρχιερέας· και δεν έγινε απλώς, ούτε αναγνωριζόταν από τα συνηθισμένα ενδύματα, αλλά ενδυόμενος την επωμίδα, το λογείο και τον ποδήρη χιτώνα, τα οποία βέβαια κατασκεύασαν γυναίκες κατόπιν προσταγής του Θεού. Με αυτά εισερχόμενος στα άγια, προσέφερε τη θυσία υπέρ του λαού· και με αυτά τρόπον τινά μεσίτευε μπροστά στην οπτασία του Θεού και στις θυσίες των ανθρώπων. Έτσι, λοιπόν, και ο Κύριος εν αρχή ήταν ο Λόγος· και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Όταν όμως θέλησε ο Πατέρας να δοθεί λύτρο υπέρ πάντων και να δωρίσει τη χάρη σε όλους, τότε ακριβώς ο Λόγος, όπως ο Ααρών ενδύθηκε τον ποδήρη χιτώνα, έτσι και Αυτός έλαβε τη σάρκα από τη γη, έχοντας τη Μαρία, αντί της ακατέργαστης γης, ως μητέρα του σώματός Του, ώστε, έχοντας ο Ίδιος το προσφερόμενο, ως αρχιερέας να προσφέρει τον Εαυτό Του στον Πατέρα, και με το ίδιο Του το αίμα να μας καθαρίσει όλους από τις αμαρτίες και να μας αναστήσει από τους νεκρούς.

Διότι τα παλαιά αποτελούσαν σκιά αυτού· και αυτό που έπραξε ο Σωτήρας όταν ήλθε, αυτό σκιαγραφούσε ο Ααρών σύμφωνα με τον νόμο. Όπως λοιπόν ο Ααρών, παραμένοντας ο ίδιος, δεν άλλαζε όταν φορούσε την αρχιερατική στολή, αλλά, παραμένοντας ο ίδιος, απλώς καλυπτόταν· και αν κάποιος που τον έβλεπε να προσφέρει θυσία έλεγε, «Ιδού, σήμερα ο Ααρών έγινε αρχιερέας», δεν εννοούσε ότι τότε έγινε άνθρωπος· διότι και πριν γίνει αρχιερέας, ήταν άνθρωπος· αλλά εννοούσε ότι για τη λειτουργία καταστάθηκε αρχιερέας, φορώντας τα ενδύματα που είχαν φτιαχτεί και κατασκευαστεί για την αρχιερατεία· με τον ίδιο τρόπο είναι δυνατόν να κατανοήσουμε ορθά και τα περί του Κυρίου, ότι δεν μεταβλήθηκε σε άλλον λαμβάνοντας τη σάρκα, αλλά, όντας ο ίδιος, καλύφθηκε με αυτήν. Και το «έγινε» και το «έχει ποιηθεί», δεν είναι θεμιτό να το εννοούμε με την έννοια ότι ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, έχει ποιηθεί· αλλά ότι, ενώ είναι Λόγος Δημιουργός, αργότερα καταστάθηκε αρχιερέας, αφού ενδύθηκε σώμα το οποίο είναι γενητό και δημιουργημένο, το οποίο και δύναται να προσφέρει υπέρ ημών, γι' αυτό και λέγεται ότι έχει ποιηθεί. Αν λοιπόν ο Κύριος δεν έγινε άνθρωπος, ας ερίζουν οι Αρειανοί· αν όμως ο Λόγος έγινε σάρκα, τι έπρεπε να λεχθεί για εκείνον που έγινε άνθρωπος, παρά ότι «είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε»; Διότι, όπως είναι ίδιον του Λόγου να λέγεται γι' αυτόν, «Εν αρχή ην ο Λόγος», έτσι ίδιον των ανθρώπων είναι το να γίνονται και να δημιουργούνται.

Και ο μεν λόγος των ανθρώπων αποτελείται από συλλαβές, και ούτε ζει, ούτε ενεργεί κάτι, αλλά είναι μόνο δηλωτικός της διάνοιας εκείνου που μιλά, και μόλις εξήλθε παρήλθε, χωρίς πλέον να φαίνεται, επειδή δεν υπήρχε καθόλου πριν λαληθεί· γι' αυτό ούτε ζει, ούτε ενεργεί κάτι, ούτε βεβαίως είναι άνθρωπος ο λόγος των ανθρώπων. Υφίσταται δε αυτό, όπως προείπα, επειδή και ο άνθρωπος που τον γεννά έχει τη φύση του από το μη ον (την ανυπαρξία). Ο Λόγος όμως του Θεού δεν είναι, όπως θα έλεγε κανείς, προφορικός, ούτε ήχος λέξεων, ούτε ταυτίζεται ο Υιός με μια απλή προσταγή του Θεού· αλλά, όπως το απαύγασμα του φωτός, έτσι είναι γέννημα τέλειο από τέλειο. Γι' αυτό και είναι Θεός, εικόνα του Θεού· διότι, όπως λέγει (η Γραφή), «και ο Λόγος ήταν Θεός». Και οι μεν λόγοι των ανθρώπων δεν έχουν καμία απολύτως ενέργεια· γι' αυτό και ο άνθρωπος δεν εργάζεται με τα λόγια, αλλά με τα χέρια, επειδή αυτά μεν υπάρχουν, ενώ ο λόγος τους δεν έχει υπόσταση.

Αλλά όπως εμείς, αποκαλώντας τον Κύριο Πατέρα, δεν αρνούμαστε τη φυσική μας κατάσταση ως δούλων· διότι είμαστε δικά του έργα, και αυτός μας έπλασε και όχι εμείς· έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας μορφή δούλου, λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι εν αρχή ην ο Λόγος, και τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα. Το δε ρητό στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου· διότι, αν λέει ότι κτίστηκε για έργα, φαίνεται πως δεν επιθυμεί να υποδηλώσει τη δική του ουσία, αλλά τη θεία οικονομία που τελέστηκε για τα έργα του, πράγμα που έπεται της ίδιας της ύπαρξης. Διότι όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως έχουν το να πράττουν όσα τους προστάζει ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει σε όλα. Διότι ο Αδάμ κτίστηκε όχι για να εργάζεται, αλλά πρωτίστως για να υπάρχει ως άνθρωπος· και έπειτα από αυτό έλαβε την εντολή να εργάζεται.

Επομένως, και εδώ αυτό μπορούμε να κατανοήσουμε· διότι βλέπεις ότι δεν κτίζεται για να έλθει στην ύπαρξη, αλλά εν αρχή μεν ήταν ο Λόγος, μετά από αυτά δε αποστέλλεται στα έργα και για την οικονομία αυτών. Διότι και πριν γίνουν τα έργα, υπήρχε μεν πάντοτε ο Υιός, δεν υπήρχε δε ακόμη ανάγκη να κτιστεί και αυτός. Όταν όμως κτίστηκαν τα έργα, και ύστερα προέκυψε η ανάγκη της οικονομίας για τη διόρθωσή τους, τότε ακριβώς και ο Λόγος έδωσε τον εαυτό Του στο να συγκαταβεί και να ομοιωθεί με τα έργα. Αυτό αφενός μάς το φανέρωσε διά της λέξεως «έκτισε», αφετέρου, θέλοντας να υποδηλώσει το ίδιο διά του προφήτη Ησαΐα, λέει πάλι: «Και τώρα έτσι λέει ο Κύριος, αυτός που με έπλασε από την κοιλία ως δούλο Του, για να συνάξω τον Ιακώβ προς αυτόν, και τον Ισραήλ· θα συναχθώ και θα δοξαστώ ενώπιον του Κυρίου».

Ιδού, λοιπόν, και εδώ δεν πλάθεται για να έλθει στην ύπαρξη, αλλά για να συγκεντρώσει τις φυλές, οι οποίες υπήρχαν και πριν αυτός πλαστεί. Διότι, όπως ακριβώς εκεί υπάρχει το «έκτισε», έτσι και εδώ το «έπλασε»· και όπως εκεί αναφέρεται στα έργα, έτσι και εδώ, στο να τα συγκεντρώσει. Ώστε από παντού να καθίσταται φανερό ότι το «έκτισε» και το «έπλασε» αναφέρονται ως μεταγενέστερα της υπάρξεως του Λόγου. Διότι, όπως ακριβώς πριν από την πλάση υπήρχαν οι φυλές, για χάρη των οποίων και πλάσθηκε, έτσι φαίνεται ότι υπήρχαν και τα έργα, για τα οποία και κτίσθηκε. Και όταν μεν εν αρχή ην ο Λόγος, δεν υπήρχαν ακόμη τα έργα, όπως προείπα· όταν όμως έγιναν τα έργα και το απαίτησε η ανάγκη, τότε ειπώθηκε το «έκτισε». Και όπως ακριβώς, εάν κάποιος υιός, όταν κάποια κτήματα είχαν χαθεί και βρίσκονταν στα χέρια των εχθρών εξαιτίας αμέλειάς τους, και αφού προέκυψε ανάγκη στελλόταν από τον πατέρα για να τα περισυλλέξει και να τα συγκεντρώσει· και αυτός, αναχωρώντας, ενδυόταν ενδυμασία όμοια με εκείνων και έπαιρνε μορφή όμοια με αυτούς, ώστε εκείνοι που τα κατέχουν να μην τον αναγνωρίσουν ως κύριο και τραπούν σε φυγή, και έτσι εμποδιστεί να κατέλθει και προς εκείνους που κρατούνται κρυμμένοι από αυτούς κάτω από τη γη· έπειτα, εάν κάποιος τον ρωτούσε: «Γιατί ενεργείς έτσι;»

Διότι είναι απαύγασμα του Πατρός· και όπως ακριβώς ο Πατέρας δεν υπάρχει εξαιτίας κάποιας αιτίας, έτσι δεν πρέπει να αναζητούμε την αιτία ούτε γι' αυτό το απαύγασμα. Έχει γραφεί λοιπόν: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· και δεν αναφέρει το γιατί. Όταν όμως λέει: «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», τότε παραθέτει και την αιτία για την οποία έγινε, λέγοντας: «Και εσκήνωσεν εν ημίν». Και πάλι ο Απόστολος, λέγοντας: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού», δεν ανέφερε την αιτία παρά μόνο όταν λέει ότι «έλαβε μορφή δούλου»· διότι τότε συμπληρώνει λέγοντας: «Ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού»· διότι γι' αυτούς τους λόγους και σάρκα έγινε και μορφή δούλου έλαβε.

Όπου δε παρατίθεται η αιτία, αυτή η ίδια η αιτία διασαφηνίζει πάντοτε ορθά το ανάγνωσμα. Διότι και εδώ, στο μεν «έκτισε», θέτει ως αιτία τα έργα· ενώ, υποδηλώνοντας την εκ του Πατρός γέννηση κατά τρόπο απόλυτο, αμέσως πρόσθεσε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά»· δεν πρόσθεσε το γιατί, όπως έπραξε στο «με έκτισε» λέγοντας «για τα έργα», αλλά κατά τρόπο απόλυτο είπε: «με γεννά», όπως ακριβώς το «Εν αρχή ην ο Λόγος». Διότι, και εάν ακόμη δεν είχαν κτιστεί τα έργα, ο Λόγος του Θεού υπήρχε, και Θεός ήταν ο Λόγος. Το να γίνει όμως άνθρωπος δεν θα συνέβαινε, εάν δεν είχε καταστεί αιτία η ανάγκη των ανθρώπων.

Γι' αυτό, τα μεν είναι κτίσματα, ο δε Λόγος του Θεού είναι Υιός μονογενής. Βεβαίως, σχετικά με την κτίση ο Μωυσής δεν είπε: «Στην αρχή εγέννησε», ούτε «Στην αρχή ήταν», αλλά, «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· ούτε ο Δαβίδ έψαλε: «Τα χέρια σου με εγέννησαν», αλλά «με εποίησαν και με έπλασαν», λέγοντας παντού το «εποίησε» για τα κτίσματα. Για τον Υιό όμως συμβαίνει το αντίθετο· διότι δεν είπε: «Εποίησα», αλλά «Εγέννησα» και «με γεννά», καθώς και: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό». Και για μεν την κτίση αναφέρει: «Στην αρχή εποίησε», για δε τον Υιό: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος».

Διότι έτσι και ο Ιωάννης, θεολογώντας περί του Υιού και γνωρίζοντας τη διαφορά των λέξεων, δεν είπε: «Εν αρχή έγινε», ή «έχει δημιουργηθεί», αλλά «Εν αρχή ην ο Λόγος»· ώστε η ιδιότητα του γεννήματος να συνυπακούεται με το «ην», και να μην το εκλάβει κανείς με χρονική απόσταση, αλλά να πιστεύει ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε και αιώνια. Αφού λοιπόν αυτά αποδεικνύονται κατ' αυτόν τον τρόπο, πώς εσείς, Αρειανοί, επειδή δεν κατανοήσατε τα ρητά στο Δευτερονόμιο, τολμήσατε και σε αυτό το σημείο πάλι να ασεβήσετε προς τον Κύριο, λέγοντας ότι είναι ποίημα ή κτίσμα, δηλαδή γέννημα; Διότι ισχυρίζεστε ότι το γέννημα και το ποίημα σημαίνουν το ίδιο πράγμα· και εξαιτίας αυτού θα καταστεί γνωστό ότι δεν είστε καθόλου λιγότερο απαίδευτοι και ασεβείς. Διότι το μεν πρώτο ρητό είναι το εξής: «Δεν είναι αυτός ο ίδιος ο Πατέρας σου που σε απέκτησε, και σε εποίησε, και σε έκτισε;»· και λίγο μετά στην ίδια Ωδή λέει: «Εγκατέλειψες τον Θεό που σε γέννησε, και ξέχασες τον Θεό που σε τρέφει». Το νόημα όμως τυγχάνει να είναι εξαιρετικά θαυμαστό. Διότι δεν είπε πρώτα το «γέννησε», για να μην θεωρηθεί η λέξη ταυτόσημη προς το «εποίησε», και βρουν αυτοί αφορμή να λένε: «Ο Μωυσής αφενός από την αρχή είπε ότι ο Θεός έχει πει: "Ας ποιήσουμε άνθρωπο"· αφετέρου ο ίδιος μετά από αυτά είπε: "Εγκατέλειψες τον Θεό που σε γέννησε"· ωσάν οι λέξεις να μην έχουν διαφορά μεταξύ τους· διότι το γέννημα και το ποίημα είναι το ίδιο». Αντιθέτως, μετά το «απέκτησε» και το «εποίησε», τελικά στο τέλος πρόσθεσε το «γέννησε», ώστε να φανεί ότι ο λόγος εμπεριέχει και ερμηνεία.

Αν όμως ονομάζεται και πρωτότοκος της κτίσεως, δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά· (διότι πώς είναι δυνατόν αυτό, εφόσον ο ίδιος είναι Μονογενής;) αλλά ονομάζεται έτσι λόγω της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και αδελφός πολλών. Διότι ο μονογενής, επειδή δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί, είναι μονογενής· ενώ ο πρωτότοκος ονομάζεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό, άλλωστε, πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού»· αντίθετα, το «Μονογενής», και το «Υιός», και «ο Λόγος», και «η Σοφία» έχουν την αναφορά και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα: «Διότι είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα»· και, «Απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον Μονογενή»· και, «Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και, «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό»· και, «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού»· και, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και, «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού». Ενώ το «πρωτότοκος» υποδηλώνει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι για χάρη αυτής ονομάστηκε πρωτότοκος. Και το «έκτισε» αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (της δημιουργίας)· διότι για χάρη αυτών κτίζεται. Αν λοιπόν είναι Μονογενής, όπως πράγματι είναι, ας ερμηνευθεί (υπό αυτό το πρίσμα) το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, τότε ας μην είναι Μονογενής.

Επομένως, δεν ονομάστηκε πρωτότοκος επειδή προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά επειδή εντός αυτού δημιουργήθηκε η κτίση. Και όπως ακριβώς πριν από την κτίση υπήρχε ο ίδιος ο Υιός, διά του οποίου έγινε η κτίση, έτσι και πριν ονομαστεί πρωτότοκος όλης της κτίσης, υπήρχε εξίσου ο ίδιος ο Λόγος μαζί με τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος.