Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:17

Είσαι ωραιότερος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων. Τη σύγκριση του αγαθού Πνεύματος μπορεί να τη δει κανείς από όσα λέει ο Ιωάννης, ότι «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη όμως και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Διότι καλός ήταν και ο κάλαμος του Μωυσή· επειδή μας έγραψε νόμο παιδαγωγό· αλλά δεν ήταν τέτοιος ώστε να γράψει και τα ονόματά μας στους ουρανούς. «Εξεχύθη χάρη στα χείλη σου». Διότι είναι γλυκύφωνος ο Κύριός μας, όταν λέει: «Εγώ ήλθα για να έχουν ζωή και να την έχουν σε αφθονία», και, «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό», και, «ο οποίος δίνει ζωή στον κόσμο».

Διότι τότε μεν ο κόσμος κρινόταν από τον νόμο ως υπόλογος· τώρα όμως ο Λόγος δέχθηκε πάνω του την καταδίκη και, αφού έπαθε στο σώμα του υπέρ πάντων, χάρισε σε όλους τη σωτηρία. Βλέποντας δε αυτό, ο Ιωάννης αναφωνεί: Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού. Είναι δε ανώτερη η χάρη από τον νόμο, και η αλήθεια από τη σκιά.

Διότι τότε μεν ο κόσμος κρινόταν από τον νόμο ως υπόλογος· τώρα όμως ο Λόγος δέχθηκε στον εαυτό του την καταδίκη και, πάσχοντας στο σώμα του υπέρ πάντων, χάρισε σε όλους τη σωτηρία. Βλέποντας αυτό, ο Ιωάννης αναφωνεί: «Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν διά του Ιησού Χριστού». Είναι δε ανώτερη η χάρη από τον νόμο και η αλήθεια από τη σκιά.

Εφόσον λοιπόν το ρητό αυτό έχει αυτήν την ερμηνεία, είναι ανάγκη να γράφονται για την αποκαλούμενη άμπελο το «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έκτισε». Διότι όταν έλαβε αυτό ακριβώς που έπρεπε να προσφέρει υπέρ ημών, και αυτό ήταν το σώμα από την Παρθένο Μαρία, τότε έχει γραφτεί γι' αυτόν ότι και έχει κτιστεί και έχει ποιηθεί και έχει γίνει· διότι σε ανθρώπους αρμόζουν τέτοιες εκφράσεις. Άλλωστε, δεν έγινε ανώτερος από τους αγγέλους μετά την πρόσληψη του σώματος, για να μη φανεί ότι προηγουμένως ήταν κατώτερος ή ίσος με αυτούς. Αντίθετα, γράφοντας προς τους Ιουδαίους και συγκρίνοντας την ανθρώπινη διακονία του Κυρίου με αυτήν του Μωυσή, είπε: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι «μέσω αγγέλων λαλήθηκε ο νόμος»· επειδή «ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη ήλθε μέσω του Ιησού Χριστού», όπως και η χορηγία του Πνεύματος. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ κηρυσσόταν ο νόμος, τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους» και τα έθνη προσκυνούν τον Χριστό και δι’ αυτού γνωρίζουν τον Πατέρα. Επομένως, αυτά έχουν γραφτεί για τον Σωτήρα ανθρωπίνως, και δεν ισχύει κάτι διαφορετικό.

Εάν λοιπόν ο Υιός χορηγεί, ως από φυσικό πλήρωμα, ενώ η κτίση δέχεται τη χορηγία, πώς να μην νοηθεί επομένως ότι έχει δόξα όχι όμοια με τους άλλους, αλλά εκείνην ακριβώς που θα ταίριαζε στον Μονογενή εκ Θεού, ο οποίος κατέχει ως καρπό της δικής του φύσης τα πλεονεκτήματα έναντι όλων, και ως αξίωμα της πατρικής ιδιότητας την υπεροχή; Νομίζω δε και εγώ ότι ο σοφότατος Παύλος, διαπραγματευόμενος τη φύση των συμπάντων, οδηγήθηκε μέσω αυτών σε αληθείς έννοιες, και έτσι λοιπόν είπε απευθυνόμενος προς την κτίση: «Τι έχεις που δεν το έλαβες;» Διότι, εκτός από το «είναι», και το «ευ είναι» κατ' αυτόν τον τρόπο αποτελεί θείο δώρο στην κτίση, η οποία δεν έχει τίποτα από τον εαυτό της, αλλά πλουτίζει μόνο χάρη στη φιλοδωρία Εκείνου που δίνει. Πρέπει δε να σημειωθεί πάλι, ότι λέει πως ο Υιός είναι πλήρης, δηλαδή στα πάντα παντέλειος, και τόσο πολύ απέχει από το να είναι σε κάτι έστω ελλιπής, ώστε να δύναται να χορηγεί στα πάντα, αποκλείοντας κάθε μείωση και διατηρώντας πάντοτε αναλλοίωτο το μέγεθος της δικής του υπεροχής. <Και χάρη αντί χάριτος, διότι ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγιναν μέσω του Ιησού Χριστού.> Αφού είπε ότι η δόξα του Μονογενούς φανερώθηκε λαμπρότερη από το μεγαλείο όλων των ανθρώπων, και αποδίδοντάς Του μεγαλείο αγιότητας ασύγκριτο προς τους αγίους, σπεύδει να παρουσιάσει την απόδειξη του τεθέντος σκοπού βασιζόμενος σε εκείνους που έχουν ανέλθει στο απόγειο της αρετής.

Διότι το ότι γνωριζόταν από τον Θεό περισσότερο από όλους, θα το μάθουμε πάλι από το εξής: «Εάν, λέει, υπάρξει προφήτης σας στον Κύριο, θα γίνω γνωστός σε αυτόν μέσω οράματος και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει όμως έτσι με τον δούλο μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο μου· στόμα με στόμα θα μιλήσω μαζί του, ολοφάνερα και όχι με αινίγματα». Ενώ λοιπόν και ο πάνσοφος Μωυσής έχει τόσο μεγάλη υπεροχή έναντι των παλαιότερων αγίων, αποδεικνύει τον Μονογενή ανώτερο και πιο ένδοξο με κάθε τρόπο, ώστε να φαίνεται ότι «σε όλα αυτός έχει τα πρωτεία», όπως λέει ο Παύλος· και γι' αυτό λέει: Και χάρη αντί χάριτος, διότι ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού· διότι εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι κάτι τέτοιο θέλει να φανερώσει ο μακάριος Ευαγγελιστής. Αληθινή, λέει, έκανε την ομολογία ο μέγας Βαπτιστής για τον Μονογενή, διακηρύσσοντας ρητά: «Εκείνος που έρχεται πίσω μου, έχει τεθεί μπροστά μου, διότι υπήρχε πριν από εμένα»· και μάλιστα «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε».

Από πού, λοιπόν, θα διαπιστώσουμε ότι και ο ίδιος ο ιεροφάντης Μωυσής υπολείπεται της δόξης του Κυρίου; Ας εξετάσει, λέει, ο φιλομαθής την ευαγγελική χάρη που μας δόθηκε μέσω του Σωτήρος, σε αντιδιαστολή προς τη νομική χάρη που δόθηκε μέσω του Μωυσή. Διότι τότε θα κατανοήσει ότι ο Υιός είναι τόσο πολύ ανώτερος, όσο φαίνεται να νομοθετεί πράγματα ανώτερα από την κατά νόμον πολιτεία και να εισάγει πράγματα καλύτερα από όλα όσα δόθηκαν μέσω του Μωυσή. Διότι, όπως λέει, ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη όμως και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού. Ποια είναι, λοιπόν, η διαφορά του νόμου σε σχέση με τη χάρη του Σωτήρος, θα το εξετάσει πάλι αυτός που αγαπά την έρευνα και είναι σύντροφος των αγαθών κόπων. Εμείς όμως θα πούμε λίγα αντί για πολλά, πιστεύοντας ότι ο αριθμός των νοημάτων γύρω από αυτά είναι τεράστιος και απέραντος. Επομένως, ο μεν νόμος κατέκρινε τον κόσμο· διότι ο Θεός, μέσω αυτού, «έκλεισε τα πάντα κάτω από την αμαρτία», όπως λέει ο Παύλος· και έδειχνε ότι είμαστε ένοχοι τιμωρίας, ενώ ο Σωτήρας αντίθετα ελευθερώνει τον κόσμο. Διότι δεν ήλθε «για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σώσει τον κόσμο».

Το δε σωτήριο κήρυγμα έχει τελειότατη και συντομευμένη οδό· διότι οδηγεί μέσω της πίστεως στη δικαιοσύνη και τον αγιασμό. Και ο μεν νόμος δόθηκε μόνο στους Ισραηλίτες, με τη διακονία του Μωυσή. Η δε χάρις και η αλήθεια ήλθε διά του Ιησού Χριστού, και όχι πλέον μόνο για τους Ισραηλίτες, αλλά για όλους όσους βρίσκονται κάτω από τον ουρανό. Διότι ο μεν θεσπέσιος Μωυσής απευθυνόταν στους Ισραηλίτες λέγοντας τα εξής: «Άκουε, Ισραήλ»· ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός διά της λύρας του Ψαλμωδού λέει: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη· δώστε προσοχή, όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη». <Δώστε προσοχή, και ακούστε τη φωνή μου· προσέξτε, και ακούστε τα λόγια μου.> Σε αυτά πάλι εισάγεται το πρόσωπο του ίδιου του Σωτήρος, ο οποίος σχεδόν νουθετεί επίμονα τους Ισραηλίτες, πείθοντάς τους με μεγάλη σαφήνεια να αποδεχθούν τον λόγο των ευαγγελικών κηρυγμάτων, και να μην παραγκωνίσουν τα δικά του λόγια βάζοντάς τα πίσω από την εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή. Το ότι δε δεν πρέπει κανείς να προσέρχεται με αμέλεια, ούτε με απροσεξία, στα θεία και ευαγγελικά ρήματα το φανερώνει λέγοντας: «Προσέχετε, και ακούετε τα λόγια μου». Διότι χρειάζεται προσοχή, και βεβαίως ευπείθεια, από εκείνους που έχουν φτάσει σε τέτοιο επίπεδο αγαθών λογισμών, ώστε να επιζητούν να γεμίσουν το πλάτος της διανοίας τους με τη διδασκαλία που είναι ανώτερη του νόμου, δηλαδή προφανώς αυτήν που δόθηκε διά του Χριστού.

Διότι υπόσχεται, και πολύ σωστά το λέει, να δώσει αιώνια διαθήκη. Διότι ο νόμος δεν είχε το αιώνιο και το ασάλευτο, αλλά είχε τεθεί μέχρι τον καιρό της διορθώσεως, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος, και, αφού πάλιωσε η αρχαία εντολή επειδή δεν ήταν άμεμπτη, αναζητήθηκε θέση για δεύτερη, δηλαδή προφανώς για τη νέα, η οποία εν Χριστώ έχει μεγάλη διαφορά από την πρώτη. Διότι η πρώτη βρισκόταν σε σκιές, ενώ η δεύτερη ακτινοβολεί πνευματικά το κάλλος της αλήθειας. Είπε λοιπόν ο Θεός των όλων μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ιακώβ και με τον οίκο του Ισραήλ νέα διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους κατά την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου· διότι αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ αδιαφόρησα γι' αυτούς, λέει ο Κύριος· διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ μετά από εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος: θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους γράψω πάνω στις καρδιές τους.» Τη διαφορά μάλιστα μεταξύ της παλαιάς και της νέας διαθήκης μας την κατέδειξε και ο σοφός Ιωάννης λέγοντας ότι «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήρθαν μέσω του Ιησού Χριστού.»

Νομίζω δε και εγώ ότι και ο σοφότατος ευαγγελιστής Ιωάννης αυτό ακριβώς θέλει να φανερώσει, όταν λέει για τον Χριστό: «Ότι από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε, και χάρη αντί χάριτος· διότι ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρις και η αλήθεια έγινε διά του Ιησού Χριστού». Διότι διάκονος και μεσίτης εκείνης της αρχαίας χάριτος έγινε ο Μωυσής· ενώ της δεύτερης χορηγός είναι ο Χριστός, η οποία έχει μεν ομοιότητα προς εκείνην· διότι εκείνα ήταν τύποι ως προς την αλήθεια, δηλαδή κυοφορούσαν το κάλλος της αλήθειας· είναι όμως ανώτερη και υπερέχουσα τόσο όσο εύλογα τα νοητά θα μπορούσαν να υπερέχουν από τα αισθητά. Και θα το μαρτυρήσει γράφοντας ο Παύλος, ότι «Ανώτερης διαθήκης έχει γίνει έγγυος ο Ιησούς». <Και έγινε λόγος Κυρίου προς εμένα λέγοντας: Τα χέρια του Ζοροβάβελ θεμελίωσαν αυτόν τον οίκο και τα χέρια του θα τον ολοκληρώσουν, και θα επιγνώσεις ότι ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με απέστειλε σε εσένα.> Ιδού λοιπόν πάλι μας περιγράφει μέσα σε αισθητά πράγματα τα νοητά, και παραθέτει ως τύπο των όσων έχουν παραδόξως τελεστεί διά του Χριστού τα όσα είχαν κατά καιρούς περατωθεί διά χειρός του Ζοροβάβελ.

αʹ. Επίκαιρα λοιπόν πάλι, αυτό που μέσω της λύρας του ψαλμωδού υμνήθηκε στους παλαιότερους, θα ειπωθεί από εμάς και προς εσάς: «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια σας· αλαλάξτε με φωνή αγαλλιάσεως», δηλαδή, ας προσφέρουμε στον Χριστό τις επινίκιες ωδές. «Διότι νίκησε τον κόσμο υπέρ ημών», όπως βεβαίως λέει ο ίδιος, και «εθριάμβευσε επί των αρχών, των εξουσιών, των κυριοτήτων και των κοσμοκρατόρων του σκότους τούτου, επί των πνευματικών δυνάμεων της πονηρίας στους επουράνιους τόπους». Έτσι, ελευθέρωσε τους πάντες από τη δική τους σκαιότητα και απάλλαξε από τις αρχαίες κατηγορίες, «καρφώνοντας στον σταυρό το καθ' ημών χειρόγραφο»· ώστε, χαίροντας γι' αυτό ακριβώς, να λέμε: «Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου; πού είναι, άδη, η νίκη σου; Το κεντρί του θανάτου είναι η αμαρτία, και η δύναμη της αμαρτίας είναι ο νόμος». Εξάλλου, έχουμε ελευθερωθεί μέσω του Χριστού και από την ποινή του νόμου. Και αυτό το μαρτυρεί ο θεσπέσιος Παύλος γράφοντας: «Διότι η αμαρτία δεν θα σας κυριεύσει· επειδή δεν είστε υπό νόμον, αλλά υπό χάριν». Γράφει δε και ο σοφός Ιωάννης, «Ότι ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγιναν διά του Ιησού Χριστού. Διότι ένας πέθανε υπέρ πάντων», αποκτώντας με το ίδιο του το αίμα τα πάντα υπό τον ουρανό, «ώστε οι ζώντες να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που απέθανε και ηγέρθη γι' αυτούς».

Περί της εκλογής του Ιησού. α'. Έχοντας κατανοήσει απολύτως ορθά ο σοφός Ιωάννης, τόσο το μυστήριο του Χριστού όσο και το μέτρο της διακονίας του Μωυσή, αναφώνησε λέγοντας ότι: «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή· η χάρη και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Αλλά ο μεν νόμος ήταν έτοιμος για οργή, και στους παραβάτες επέβαλλε αμέσως και χωρίς καθυστέρηση σκληρές τιμωρίες· γενικώς κατηγορούσε τη φαυλότητα, και επέβαλλε την καταδίκη της αμαρτίας. «Διότι η αμαρτία», λέει, «δεν καταλογίζεται όταν δεν υπάρχει νόμος». Και πάλι: «Την αμαρτία δεν θα την γνώριζα, παρά μόνο μέσω του νόμου». Ο Χριστός όμως μας απαλλάσσει από τα παραπτώματα. Διότι δικαιώνει μέσω της χάριτος, αγιάζει όσους έχουν πιστέψει, και φέρνει την εκπλήρωση εκείνων που είχαν υποσχεθεί παλαιότερα στους πατέρες. Ότι δε αυτά αληθεύουν και για τα δύο, το αποσαφηνίζει πάλι ο Παύλος, γράφοντας τα εξής: «Το μεν γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί». Διότι ονομάζει «γράμμα» τη σκιά του νόμου· «πνεύμα» δε πάλι τη λατρεία εν πνεύματι και αληθεία, δηλαδή την ευαγγελική· την οποία εγκαινίασε ο Χριστός για όλους σε ολόκληρη την οικουμένη.

ΑΛΛΟ. «Επειδή ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσέως, η χάρις και η αλήθεια έγινε διά του Ιησού Χριστού.» Εάν ο Υιός δεν είναι Θεός κατά φύση, τότε άρα είναι θετός και ψευδής. Αλλά εάν είναι αλήθεια και δημιουργός της αλήθειας, πώς θα μπορούσε να είναι και ψευδής; Επομένως είναι Θεός κατά φύση. Αυτός δε που υπάρχει ως τέτοιος, πώς θα μπορούσε να είναι γενητός;

ΑΛΛΟ. «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή», λέει η θεία Γραφή, «η χάρη όμως και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Επομένως, εφόσον φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ της διακονίας του Μωυσή και του Ιησού Χριστού, ο οποίος υπήρξε μεσίτης Θεού και ανθρώπων, είναι ανάγκη να ομολογήσουμε ότι ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή είναι ατελής· διότι τίποτα δεν τελειοποίησε, λέει ο Παύλος· ενώ αντίθετα, πιστεύουμε ότι η χάρη που δόθηκε μέσω του Σωτήρα μας είναι αληθινή και τέλεια.

Ποια είναι λοιπόν η χάρις, παρά εξάπαντος η έκχυση του Αγίου Πνεύματος που λαμβάνει χώρα στις καρδιές μας, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου; Πώς λοιπόν θα φανεί αληθινή η χάρις που υπάρχει μέσα μας, εάν ο αγιασμός μάς χορηγήθηκε μέσω ενός κτίσματος, όπως ακριβώς και ο νόμος μέσω αγγέλων; Διότι, εάν το Άγιο Πνεύμα δεν ενεργεί το ίδιο άμεσα μέσα μας, και δεν είναι κατά φύση αυτό ακριβώς που ακούμε, αλλά αφού πληρωθεί με αγιασμό μετοχικά και μεταληπτικά από τη θεία ουσία, κατόπιν εκπέμπει σε εμάς τη χάρη που του έχει δοθεί, τότε είναι προφανές ότι η χάρις του Αγίου Πνεύματος μάς χορηγήθηκε μέσω ενός κτίσματος. Αλλά αυτό δεν είναι αληθές. Διότι ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ήτοι μέσω αγγέλων, ενώ η χάρις και η αλήθεια μέσω του Σωτήρος μας. Επομένως, το Πνεύμα ενεργεί το ίδιο άμεσα μέσα μας, αγιάζοντάς μας αληθινά και ενώνοντάς μας με τον εαυτό του μέσω της συνάφειας με αυτό, καθιστώντας μας κοινωνούς της θείας φύσεως.

Εγώ είμαι η οδός· ελάτε προς εμένα όλοι. Εγώ είμαι η αλήθεια· ελάτε προς εμένα όλοι. Εγώ είμαι η ζωή· ελάτε προς εμένα όλοι. Εγώ είμαι το φως του κόσμου· ελάτε προς εμένα όλοι. Απαρνηθείτε τον Σατανά, απορρίψτε τις διδασκαλίες του. Ελάτε προς εμένα όλοι, αφού απεκδυθείτε τον παλαιό άνθρωπο μαζί με τις πράξεις του, και ενδυθείτε τον νέο. Ελάτε προς εμένα όλοι· τα παλαιά παρήλθαν, ιδού, τα πάντα έγιναν καινούργια. Ελάτε προς εμένα όλοι· ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήρθαν μέσω εμού του Ιησού Χριστού. Όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη. Ελάτε προς εμένα όλοι, διότι αυτόν που έρχεται προς εμένα, δεν θα τον αποδιώξω έξω.

Και αφότου δόθηκε ο νόμος μέσω του Μωυσή, οι αιρέσεις που αποσχίστηκαν μετά από αυτόν, πριν από την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, ήταν έντεκα, και μετά την ένσαρκη παρουσία άλλες εξήντα. Αυτό χωρίς να υπολογίζονται εκείνες προ του νόμου, δηλαδή οι πέντε αυτές και οι άλλες τέσσερις ελληνικές αιρέσεις, οι οποίες πριν από τον νόμο ανέρχονται συνολικά σε εννέα. Συνολικά δε, όλες μαζί, μαζί με τις ίδιες τις μητέρες τους, ανέρχονται στον αριθμό ογδόντα. Οι μητέρες αυτών είναι πέντε, ως εξής: Βαρβαρισμός, Σκυθισμός, Ελληνισμός, Ιουδαϊσμός, Σαμαρειτισμός. Εκ τούτων, από μεν τον Ελληνισμό προήλθαν τέσσερις αιρέσεις: των Πυθαγορείων, των Πλατωνικών, των Στωικών, των Επικουρείων. Από τον νόμο δε, πριν από την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, [προήλθαν] έντεκα· από τους Ιουδαίους επτά: των Γραμματέων, των Φαρισαίων, των Σαδδουκαίων, των Οσσαίων, των Νασαραίων, των Ημεροβαπτιστών, των Ηρωδιανών. Από δε τους Σαμαρείτες τέσσερις: των Γοροθηνών, των Σεβουαίων, των Εσσηνών, των Δοσιθέων. Συνολικά έντεκα, οι οποίες βλάστησαν από τον νόμο εκ των Ιουδαίων και των Σαμαρειτών.

Διότι εκεί, στο πρόσωπο του Μωυσή, ανατράπηκε και αναχαιτίστηκε ο θάνατος, ο οποίος είχε βασιλεύσει μέχρι τον Μωυσή. Και αρχικά βέβαια δίκαιοι ήταν όσοι έζησαν την εποχή του Άβελ και του Ενώχ, «ο οποίος μετατέθηκε για να μη δει θάνατο, και δεν βρισκόταν πια». Αλλά δεν υπήρχε ακόμη ο γραπτός νόμος, παρά μόνο ο φυσικός νόμος που προερχόταν από τη διάνοια και την παράδοση, μέσω της διαδοχής από τους πατέρες προς τους υιούς. Όταν όμως εκτέθηκε ξεκάθαρα ο νόμος, έγινε, ας πούμε, σαν μάχαιρα που διχοτόμησε τη δύναμη της αμαρτίας· και όταν παρουσιάστηκε ο Σωτήρας, συντρίφθηκε το κεντρί του θανάτου. Και πάλι τότε, θα καταποθεί ο θάνατος σε νίκη *. Και δες πώς έσωζε ο Θεός με πολλούς τρόπους, αλλά η τελειότητα της σωτηρίας πραγματοποιήθηκε και θα πραγματοποιηθεί εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, όπως λέει και το Ευαγγέλιο ότι «από το πλήρωμά Του όλοι εμείς λάβαμε». Και ποιο, λέει, είναι το πλήρωμα; Το ότι «ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγινε μέσω του Ιησού». Εκεί δηλαδή δόθηκε, ενώ εδώ έγινε. Εάν από το πλήρωμά Του προέρχεται ο νόμος, η χάρη και η αλήθεια μέσω του Ιησού, η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη * στον νόμο, στη χάρη και στην αλήθεια. 79. Ο ίδιος ο Μάνης πάλι χρησιμοποιεί άλλη έκφραση, λέγοντας ότι «ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για χάρη μας». Ας πει λοιπόν με ποια αργύρια έγινε η αγορά, ποιο είναι το τίμημα που δόθηκε, για να μας αγοράσει. Διότι δεν είπε ότι «αγόρασε», αλλά ότι «εξαγόρασε».

Θα το εννοήσεις δε και ως εξής: Το πρώτο έργο του Αγαπητού είναι η χάρη που έχει εκχυθεί στα χείλη του, σύμφωνα με το νόημα που αποδόθηκε· αλλά και με άλλον τρόπο, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν διά του Ιησού Χριστού. Επειδή τα πάντα τα έπραττε παρέχοντας χάρη, σε άλλους μεν συγχωρώντας τις αμαρτίες, άλλων δε θεραπεύοντας τις νόσους και τις ασθένειες, και σε άλλους δωρίζοντας το Άγιο Πνεύμα.

Γι’ αυτό έχει ειπωθεί: «Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγιναν διά του Ιησού Χριστού». Αλλά και όλες οι πράξεις του ήταν αλήθεια, τόσο η γέννησή του όσο και το πάθος και τα υπόλοιπα, τα οποία οι άθεοι αιρετικοί θεώρησαν ότι συνέβησαν φαινομενικά και κατά φαντασία. Αν δε κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης, μόνο αυτός ευλόγως, όντας η αλήθεια, ανέτειλε από τη γη, παραδίδοντας η γη ένα ξένο σε αυτήν πράγμα, και ένα αγαθό που ποτέ προηγουμένως δεν είχε παραγάγει· πάνω στον οποίο αναπαύθηκε η δικαιοσύνη που έσκυψε από τον ουρανό. Και ποια θα μπορούσε να είναι η δικαιοσύνη που αναπαύθηκε πάνω στην αλήθεια, αν όχι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση»; Διότι αυτός, αφού κατέβηκε από τους ουρανούς, αναπαύθηκε στην αλήθεια που ανέτειλε από τη γη, ενώθηκε με αυτήν, και την περιπτύχθηκε φιλικά σαν φίλη του. Με την αλήθεια που ανέτειλε από τη γη συνυπήρχε το έλεος το οποίο προπορευόταν από αυτήν· διότι χάρη στο έλεος του Θεού πραγματοποιήθηκε όλη η οικονομία της αλήθειας. Τη δικαιοσύνη, πάλι, που κατέβηκε από τους ουρανούς ακολουθούσε η ειρήνη, ώστε οι άνθρωποι που κατοικούν στη γη να μην απολαύσουν μόνο το έλεος και την αλήθεια του Θεού, αλλά και τη δικαιοσύνη από τους ουρανούς, μαζί με τη φίλη της, την ειρήνη. Διότι παλαιότερα κατοικητήριο της δικαιοσύνης και της ειρήνης αποτελούσε ο ουρανός· τώρα όμως είναι και η γη, από τότε που το έλεος του Θεού έλαβε υπόσταση πάνω στη γη.

Διότι αυτήν τη χάρη της γνώσης της Αγίας Τριάδας μάς τη δώρισε μόνο Αυτός μέσω της μυστικής αναγέννησης, καθώς ούτε ο Μωυσής ούτε κανείς από τους προφήτες δεν τη διηκόνησε στον παλαιό λαό· διότι μόνο στον Υιό του Θεού άρμοζε να ευαγγελιστεί την πατρική χάρη σε όλους τους ανθρώπους, επειδή ακριβώς «ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή», ενώ «η χάρη και η αλήθεια» ήλθαν αποκλειστικά μέσω του «Ιησού Χριστού», ως «μονογενούς Υιού» [Ιησού]. Εξού και ευλόγως ο μεν (Μωυσής), δρώντας ως παιδαγωγός προς τον παλαιό λαό που βρισκόταν σε νηπιώδη κατάσταση, του παρέδιδε «τα στοιχεία της αρχής των λογίων του Θεού», αποτρέποντάς τον αφενός από την πολυθεϊστική πλάνη και κηρύσσοντας αφετέρου να γνωρίζει έναν μόνο Θεό. Η δε σωτήρια χάρη, παρέχοντάς μας μια υπερκόσμια και αγγελική γνώση, αποκάλυψε ολοφάνερα το μυστήριο που παλαιότερα είχε αποσιωπηθεί στον παλαιό λαό, κηρύσσοντας ότι ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος είναι επέκεινα των πάντων και ήταν γνωστός στους παλαιούς ανθρώπους, είναι ταυτόχρονα Θεός και Πατέρας του μονογενούς Υιού, και χορηγώντας στους αξίους, μέσω του Υιού, τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Έτσι, λοιπόν, η Εκκλησία του Θεού, αφού παρέλαβε ως σωτήρια ελπίδα, μέσω της εν Χριστώ αναγέννησης, την αγία, μακάρια και μυστική Τριάδα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, τη διαφυλάσσει.

Είναι δε φανερό· διότι, ενθυμούμενος ακόμη τα δόγματα του Πλάτωνα και τη διαφορά των αρχών σε αυτόν, έγραψε βιβλίο με τίτλο «ΠΕΡΙ ΑΡΧΩΝ», και έθεσε αυτή την επιγραφή στο σύγγραμμά του. Το μέγιστο δε δείγμα αυτού είναι το ότι δεν δανείστηκε από πουθενά αλλού την αρχή των λέξεών του ούτε την επιγραφή του βιβλίου του, παρά από τα ρητά που ειπώθηκαν από τον Πλάτωνα· διότι έγραψε ξεκινώντας ως εξής: «όσοι έχουν πιστέψει και πεισθεί», και αυτό το ρητό διατυπωμένο έτσι θα μπορούσες να το βρεις στον Γοργία του Πλάτωνα. Ούτε βέβαια και αν αναφερόταν, θα συνιστούσε συκοφαντία για τον Ωριγένη που είπε: «όσοι έχουν πιστέψει [ή] και πεισθεί», και συνέδεσε στη συνέχεια τα εξής: «ότι η χάρη και η αλήθεια έγιναν "διά Ιησού Χριστού" και ότι ο Χριστός είναι η αλήθεια σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: "Εγώ είμαι η αλήθεια"». Διότι ποια κοινωνία θα μπορούσε ποτέ να έχει ο Πλάτων με αυτά; Κανένα βιβλίο του Πλάτωνα με τίτλο «ΠΕΡΙ ΑΡΧΩΝ» δεν μνημονεύεται, ούτε ο Ωριγένης εδογμάτισε περί αρχών όμοια με τον Πλάτωνα, αυτός που γνώριζε μία μόνο αγέννητη και άναρχη αρχή επέκεινα των πάντων, και ότι αυτή είναι Πατέρας ενός Μονογενούς Υιού, διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Αυτός δε, που και σε αυτά συκοφάντησε τον Ωριγένη, μετά από άλλα προσθέτει λέγοντας: επειδή ο Αστέριος είπε «ότι ο Λόγος έχει γεννηθεί προ των αιώνων», το ίδιο το ρητό τον ελέγχει ότι ψεύδεται· ώστε να αποτύχει όχι μόνο ως προς την ουσία του πράγματος, αλλά και ως προς το ίδιο το γράμμα.

Εάν, αντιλέγοντας σε αυτά, ο Μάρκελλος ισχυριστεί ότι ο Θεός και ο Λόγος που υπάρχει μέσα Του είναι το ίδιο, ορίζοντας τον Θεό ως ασύνθετο και απλό, τότε είναι καιρός να μην ομολογεί ούτε Πατέρα ούτε Υιό, αλλά να προβάλλει ανοιχτά τις ιουδαϊκές απόψεις ή να εισάγει τον Σαβέλλιο, ισχυριζόμενος ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι το ίδιο πρόσωπο· ώστε, σύμφωνα με αυτόν, το «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος» να είναι ίσο με το «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ θεός», και το «καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεὸν» να είναι ίσο με το «καὶ ὁ θεὸς ἦν πρὸς τὸν θεόν», ομοίως δε και το τρίτο να ταυτίζεται με το «καὶ θεὸς ἦν ὁ θεός», τα οποία, εκτός από το ότι είναι ασυνάρτητα, θα ήταν και απολύτως παράλογα. Πώς, εξάλλου, θα μπορούσε να βρει θέση το «πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο», εφόσον το υποκείμενο είναι ένα; Διότι η Γραφή δεν λέει ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν «ὑπ᾽ αὐτοῦ» ούτε «ἐξ αὐτοῦ», αλλά «δι᾽ αὐτοῦ». Η δε πρόθεση «διά» υποδηλώνει υπηρετική λειτουργία, όπως ο ίδιος ο ευαγγελιστής προχωρώντας στη συνέχεια αποδεικνύει λέγοντας: «ὁ νόμος διὰ Μωσέως ἐδόθη, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο»· διότι, όπως ο νόμος, ο οποίος δεν ήταν ανθρώπινος ούτε ανήκε στον ίδιο τον Μωυσή αλλά προερχόταν από τον Θεό, χρησιμοποίησε τον Μωυσή ως διάκονο και υπηρέτη για να παραδοθεί στους ανθρώπους, και για τον λόγο αυτόν ειπώθηκε ότι «ὁ νόμος διὰ Μωσέως ἐδόθη», έτσι και «ἡ χάρις διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο», εφόσον ο Πατέρας την πραγματοποίησε μέσω του Χριστού.

Ο μεν παιδαγωγικός νόμος διά του Μωυσή, παρουσιάζοντας στην κοσμοποιία τον Θεό ως δημιουργό των πάντων, παρέδιδε και δίδασκε στοιχεία και εισαγωγικές αρχές της θεοσέβειας, λέγοντας «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην» και τα όσα ακολουθούν αυτά. Μέσω αυτών, παιδαγωγώντας τον λαό των Ιουδαίων, τους προέτρεπε να θεωρούν ότι ο κόσμος είναι γενητός, προκειμένου να μη λατρεύουν την κτίση «παρά τον κτίσαντα». Το πώς όμως ο Θεός και διά ποιου δημιούργησε τα σύμπαντα, ο Μωυσής δεν το παρέδωσε σε όσους βρίσκονταν υπό την καθοδήγησή του· «η» δε «χάρις και η αλήθεια (που ήλθε) διά του Ιησού Χριστού», ευαγγελιζόμενη το μυστήριο που είχε αποσιωπηθεί από τον Μωυσή, έκανε την αρχή μιας νεότερης και μυστικής διδασκαλίας στην εκκλησία του Θεού, διακηρύσσοντας φανερά σε όλους ώστε να ακουστεί το «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», και το «πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», προσθέτοντας ακόμη σε αυτά το «ο γέγονεν εν αυτώ ζωή ην, και η ζωή ην το φως των ανθρώπων· και το φως εν τη σκοτία φαίνει», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Μέσα από αυτά διδάσκει για τον Υιό του Θεού και τα εξαίρετα γνωρίσματα του θείου φωτός και της ζωής που υπάρχει σε Αυτόν, καθώς και το πώς δι' Αυτού συνεστήθησαν όλα όσα αναφέρθηκαν από τον Μωυσή αλλά και όσα βρίσκονται πέρα από αυτά.

Γι' αυτό τον λόγο, μόνο στην αγία και τρισμακάρια Τριάδα έχει συμπεριληφθεί τούτο, αφού ο Σωτήρας δεν διέταξε τους αποστόλους του να παραδίδουν το μυστήριο της αναγέννησης σε όλους όσοι από τα έθνη πιστεύουν σε αυτόν με άλλον τρόπο, παρά «βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Με τον Πατέρα αφενός να έχει την πρωταρχική εξουσία και να δωρίζει τη χάρη, τον Υιό αφετέρου να τη διακονεί (διότι «η χάρη και η αλήθεια ήλθε διά του Ιησού Χριστού»), και το Άγιο Πνεύμα, δηλαδή τον Παράκλητο, να είναι το ίδιο που χορηγείται σύμφωνα με τις διαιρέσεις των χαρισμάτων που υπάρχουν σε αυτό, «διότι σε άλλον μεν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσεως σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα, σε έτερον πίστη με το ίδιο Πνεύμα» και ομοίως τα όσα απαριθμούνται μαζί με αυτά. Το Άγιο Πνεύμα, λοιπόν, από τη φύση του ενοικεί μόνο στους αγίους, χορηγούμενο μέσω του Υιού σε όσους κρίνει ο Πατέρας. Και αυτό θα ήταν το έργο του, το να αγιάζει τους πάντες, στους οποίους μεταδίδει ένα ή και περισσότερα από τα χαρίσματα που βρίσκονται σε αυτό, ώστε και οι προφήτες και οι απόστολοι και κάθε θεοφιλής ψυχή, όπως είναι φυσικό και οι ανώτερες και θείες δυνάμεις, να μετέχουν στην αγιότητα που πηγάζει από αυτό.

Αυτές λοιπόν, αφού τις εκπλήρωσε ο ίδιος, μας τις έδωσε να τις τηρούμε. Διότι «ο νόμος», λέει, «δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη και η αλήθεια ήρθε μέσω του Ιησού Χριστού». Τηρώντας τες εμείς, στον μελλοντικό αιώνα θα λάβουμε σώμα νέο και ανώτερο από τη φθορά, ενώ τώρα, μέσω της ομοφροσύνης και της ένωσης με αυτόν, ανανεωνόμαστε στο πνεύμα του νου μας, προοδεύοντας καθημερινά σε αυτόν προς το καλύτερο. Διότι, αφού μας αναγέννησε μέσω του εαυτού του, δεν μας χώρισε από τον εαυτό του. Επειδή μας γέννησε κατά Πνεύμα και όχι κατά σάρκα, και όπως ακριβώς αυτός, έχοντας γεννηθεί κατά φύση προ των αιώνων από τον Πατέρα, παραμένει αχώριστος από τον Πατέρα και από το Πνεύμα του, έτσι θέλει και εμάς, που γεννηθήκαμε κατά χάρη στα έσχατα των αιώνων από αυτόν, να είμαστε αχώριστοι και μεταξύ μας και με τον ίδιο. Και φανερώνοντας αυτό, ο Κύριος έλεγε υπέρ των μαθητών του προς τον Πατέρα: «δώσε τους να είναι όλοι ένα, όπως ακριβώς εγώ, Πατέρα, είμαι σε σένα και εσύ σε μένα, για να είναι και αυτοί ένα μέσα σε εμάς εν αληθεία».

Καθολική εορτή πανηγυρίζουμε σήμερα, ταυτόχρονα και τον νόμο εκπληρώνοντας και τη χάρη επικυρώνοντας, διότι ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη και η αλήθεια έγιναν μέσω του Ιησού Χριστού. Όπου υπάρχει δούλος, εκεί ταιριάζει το «δόθηκε», όπου υπάρχει ελεύθερος, εκεί το «έγινε», διότι ο μεν δούλος υπηρετεί, ο δε δεσπότης εξουσιάζει. Και πάλι: Πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός προς δικαίωση κάθε πιστού. Ο νόμος εκπληρώθηκε, η χάρη εισήχθη στη θέση του· ο ιουδαϊκός λαός πάλιωσε, ο χριστιανικός λαός ανακαινίστηκε. Γι' αυτό, για τον μεν πρώτο έχει ειπωθεί: «Εκείνο που παλιώνει και γερνάει είναι κοντά στον αφανισμό», για τον δε δεύτερο: «Θα ανακαινιστεί η νεότητά σου σαν του αετού». Εκεί η σκιά, εδώ η αλήθεια· εκεί τα άζυμα, εδώ ο άρτος· εκεί η περιτομή, εδώ η σφραγίδα· εκεί η κιβωτός, εδώ η Παρθένος· εκεί οι πλάκες, εδώ τα Ευαγγέλια· εκεί η στάμνος, εδώ το θυσιαστήριο· εκεί η ράβδος του Ααρών που άνθισε καρύδια, εδώ η σταυρική ράβδος που καρποφόρησε τον ληστή στον Παράδεισο· εκεί η έρημος, εδώ ο Παράδεισος· εκεί η γη της επαγγελίας, εδώ η κληρονομιά της βασιλείας των ουρανών. Γι' αυτό και η παρούσα κατάσταση μιμείται την τάξη του ουρανού με την αστρολαμψία των νεοφωτίστων· και επάνω αστέρες και κάτω αστέρες. Ουρανός για εμάς σήμερα είναι η γη, όχι επειδή άλλαξε η τοποθεσία, αλλά επειδή μεταδόθηκε η πρότερη ευλογία.

Τι πρέπει λοιπόν να πούμε; Είτε ότι εννοεί μόνο τον δεκάλογο· διότι εκεί ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός αποκρινόταν· είτε ότι παρευρίσκονταν άγγελοι, ενώ ο Θεός έδινε τις εντολές του· είτε ότι τα λέει αυτά για όλα όσα λέγονταν και πράττονταν στην Παλαιά Διαθήκη, εφόσον οι άγγελοι συμμετείχαν σε αυτά. Πώς όμως αλλού λέει ότι «ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή», ενώ εδώ «μέσω αγγέλων»; Διότι λέει: «Και κατέβηκε ο Θεός μέσα σε γνόφο».

Στο ίδιο θέμα ε΄. α΄. Στους Ιουδαίους ανήκουν οι τύποι, σε εμάς όμως η αλήθεια. Διότι ο νόμος, λέει, αποτελούσε σκιά των μελλοντικών αγαθών· και, «Ο νόμος», λέει, «δόθηκε μέσω του Μωυσή· η χάρη όμως και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Ούτε βέβαια τα όσα ανήκουν στους Ιουδαίους είναι ξένα προς τον Χριστό, αλλά η σχέση τους με τον Χριστό ήταν τυπική και σκιώδης. Η τελείωση, όμως, και η σαφής θέαση των πραγμάτων φυλάσσονταν για την αυτοπρόσωπη παρουσία Του, τότε δηλαδή που θα υπήρχε και η προσωπική θέαση του Βασιλιά. Διότι και όταν κάποιος ζωγραφίζει μια εικόνα, πρώτα τη σκιαγραφεί, και έπειτα ολοκληρώνει τη ζωγραφιά με τα χρώματα· και είναι μεν διαφορετική η εικόνα από τη σκιά ως προς την εξωτερική της εμφάνιση, παραμένει όμως η ίδια ως προς το σχέδιο που υποκρύπτεται κάτω από τα χρώματα.

Και αυτή μεν είναι η μία αιτία· παραθέτει όμως πάλι και δεύτερη, την οποία αναφέρει τώρα. Ποια είναι δε αυτή; «Από το πλήρωμά του», λέει, «εμείς όλοι λάβαμε, και χάρη αντί χάριτος». Και μετά από αυτά λέει πάλι και άλλη. Ποια είναι αυτή; Ότι ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, ενώ η χάρη και η αλήθεια ήλθαν διά του Ιησού Χριστού. Και τι άραγε να σημαίνει, λέει, το: «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»;

Εγνώρισε τις οδούς του στον Μωυσή, στους υιούς του Ισραήλ τα θελήματά του. Και πάλι: Αγαθός και ευθύς είναι ο Κύριος· γι' αυτό θα νομοθετήσει για εκείνους που αμαρτάνουν στην οδό τους. Άρα, λοιπόν, το να λάβουν τον νόμο αποτελεί έργο ελεημοσύνης, οικτιρμών και χάριτος. Γι' αυτό, αφού είπε, «Χάρη αντί χάριτος», τονίζοντας ακόμη πιο θερμά το μέγεθος των δωρεών, προσθέτει λέγοντας: «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Είδατε πώς, ήρεμα και σταδιακά, με έναν λόγο, τόσο ο Βαπτιστής Ιωάννης όσο και ο μαθητής οδηγούν τους ακροατές στην ύψιστη γνώση, αφού προηγουμένως τους εξάσκησαν στα πιο ταπεινά;

Διότι εκείνος μεν, αφού συνέκρινε με τον εαυτό του αυτόν που ασυγκρίτως υπερέχει από όλους, κατ' αυτόν τον τρόπο αποδεικνύει στη συνέχεια την υπεροχή του λέγοντας: «Ο οποίος ήλθε πριν από εμένα»· και έπειτα προσθέτοντας το: «Ήταν πρώτος από εμένα». Αυτός όμως έπραξε κάτι πολύ ανώτερο από εκείνον, υπολειπόμενο ωστόσο της αξίας του Μονογενούς. Διότι δεν προβαίνει σε σύγκριση προς τον Ιωάννη, αλλά μάλλον προς εκείνον που θαυμαζόταν περισσότερο από τους Ιουδαίους, εννοώ τον Μωυσή. «Διότι ο νόμος», λέγει, «δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρις και η αλήθεια έγινε μέσω του Ιησού Χριστού». Και παρατήρησε τη σύνεσή του· δεν εξετάζει το πρόσωπο, αλλά τα πράγματα. Διότι, από τη στιγμή που αυτά αποδείχθηκαν κατά πολύ ανώτερα, ήταν φυσικό, εξ ανάγκης, ακόμη και οι αγνώμονες να αποδεχθούν την κρίση και την άποψη περί του Χριστού. Επειδή, όταν μαρτυρούν τα ίδια τα πράγματα, τα οποία δεν προκαλούν καμία υποψία ότι ενεργούν προς χάριν κάποιου ή από εμπάθεια, καθιστούν την απόφαση αναμφισβήτητη ακόμη και στους αγνώμονες. Διότι, σε όποια κατάσταση και αν τα έχουν διαμορφώσει αυτοί που τα παρήγαγαν, τέτοια εξακολουθούν να φαίνονται· γι' αυτό η μαρτυρία που προέρχεται από αυτά είναι, περισσότερο από όλες, υπεράνω πάσης υποψίας. Παρατήρησε, επίσης, πώς καθιστά την αντιπαραβολή ανεπαχθή ακόμη και για τους πιο αδύναμους στην πίστη. Διότι δεν συγκροτεί την υπεροχή μέσω περίπλοκων επιχειρημάτων, αλλά καταδεικνύει τη διαφορά μέσα από τις γυμνές λέξεις, αντιπαραβάλλοντας τη χάρη και την αλήθεια προς τον νόμο, και το ρήμα «Έγινε» προς το «Δόθηκε». Και είναι πολύ μεγάλη η διαφορά μεταξύ των δύο.

Διότι το μεν «Εδόθη» ήταν γνώρισμα εκείνου που υπηρετούσε, ο οποίος ελάμβανε από άλλον και έδινε σε εκείνους στους οποίους είχε διαταχθεί να δώσει· το δε «Εγένετο» (για τη χάρη και την αλήθεια), ήταν γνώρισμα βασιλιά ο οποίος με εξουσία συγχωρεί όλες τις αμαρτίες και ο ίδιος δημιουργεί τη δωρεά. Γι' αυτό έλεγε: «Συγχωρούνται οι αμαρτίες σου»· και πάλι: «Για να μάθετε όμως ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει εξουσία να συγχωρεί αμαρτίες επί της γης, λέει στον παραλυτικό: Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Βλέπεις πώς η χάρις παρέχεται μέσω αυτού; Παρατήρησε όμως και την αλήθεια. Τη μεν χάρη, λοιπόν, την αποδεικνύουν και αυτά, και τα σχετικά με τον ληστή, και η δωρεά του βαπτίσματος, και η χάρις του Πνεύματος που δίδεται μέσω αυτού, και πολλά άλλα· την δε αλήθεια θα τη γνωρίσουμε σαφέστερα, εάν μελετήσουμε τους τύπους. Διότι τις οικονομίες που επρόκειτο να επιτελεστούν στην Καινή Διαθήκη, τις προδιέγραψαν εκ των προτέρων οι τύποι, ως τύποι· όταν όμως ήλθε ο Χριστός, την πραγματοποίησε.

Διότι πράγματι αυξάνεται καθημερινά. Και η αλήθειά του παραμένει εις τον αιώνα. Διότι τότε κυρίως έλαμψαν τα της αληθείας. Γι' αυτό και μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο, επειδή τα της Παλαιάς ήταν τύπος και σκιά. Αυτό καταδεικνύοντας και ο ευαγγελιστής έλεγε: Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσέως, η χάρις και η αλήθεια έγιναν διά του Ιησού Χριστού.

Και πάλι ο Ιωάννης αναφέρει: «Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη όμως και η αλήθεια ήλθαν διά του Ιησού Χριστού». Επομένως, τούτο αποτελεί το μέγιστο εγκώμιο για τον νόμο: το ότι προετοίμασε την ανθρώπινη φύση για τον Διδάσκαλο. Έπειτα, για να μη νομίσεις ότι αυτός είναι ένας πρόσφατος Θεός ή ότι εισάγει κάποια καινοτομία, άκουσε τι λέει: «Στην αρχή του βιβλίου έχει γραφτεί για εμένα». Από τα παλιά χρόνια, λέει, οι προφήτες προανήγγειλαν την παρουσία μου, και ήδη από την αρχή των βιβλίων διάνοιξαν στους ανθρώπους τη γνώση της δικής μου θεότητας.

Ομοίως, και το ότι κάτι υπάρχει διά μέσου κάποιου άλλου, λέγεται αφενός με έννοια τόπου, όπως ότι αυτό το νερό διοχετεύεται εκεί διά του σωλήνα σε τούτη τη δεξαμενή· λέγεται επίσης και με έννοια χρόνου, όπως ότι ο δείνα έκανε κάτι στη διάρκεια ενός έτους· λέγεται και για πρόσωπο, όπως ότι διά του δείνα συνάντησε κάποιος τον αυτοκράτορα· λέγεται και για τα ίδια τα μέλη του σώματος, όπως ότι ο άνθρωπος βλέπει διά των οφθαλμών, γράφει διά των χειρών και περπατά διά των ποδών· αυτό βέβαια μοιάζει με το «δι' οργάνου»· υπάρχει και περίπτωση που σημαίνει και την ταύτιση της δύναμης, όπως το ότι διά της ακτίνας εκλάμπει το ηλιακό φως· διότι το ηλιακό φως και η ακτίνα του ήλιου είναι ταυτοδύναμα· υπάρχουν όμως φορές που λαμβάνεται και αντί της πρόθεσης ΥΠΟ, όπως το ότι διά του ήλιου φωτίζεται ο κόσμος, αντί του «υπό του ήλιου»· λέγεται επίσης και όταν σημαίνει το πρώτο, το αρχικό και το ποιητικό αίτιο, όπως το, τα πάντα έγιναν δι' αυτού, αντί του εξ αυτού· λέγεται και όταν σημαίνει το δημιουργικό αίτιο, όπως το, διά του ξυλουργού η κλίνη· και όταν πρόκειται για το υλικό αίτιο, όπως διά των σανίδων συνίσταται το πλοίο· και όταν δηλώνει το οργανικό αίτιο, όπως το διά του πριονιού η θύρα· το οποίο σημαίνει ότι με το πριόνι κατασκευάζει τη θύρα ο ξυλουργός· λέγεται επίσης και όταν παρέχει την έννοια του παραδειγματικού αιτίου, όπως το, διά της αρετής του μεγάλου Παύλου, ο θείος Χρυσόστομος ρυθμιζόταν προς την αρετή· και όταν δηλώνει το προσεχές αίτιο, όπως ο καρπός διά του προσεχούς αιτίου, του κλάδου, προέρχεται από το απώτερο, δηλαδή τη ρίζα· κάποιες φορές δηλώνει και κίνηση διαμέσου των ενδιάμεσων που αποβλέπει σε κάποιο τέλος· όπως από το Βυζάντιο κάποιος περνά διά θαλάσσης στην Αλεξάνδρεια· υπάρχουν φορές που σημαίνει το ταυτόχρονα και την πρόθεση ΜΕΤΑ, το οποίο πρόλαβα να πω προηγουμένως, όπως ότι η θερμαντική δύναμη προέρχεται από το πυρ διά της φωτιστικής δυνάμεως· διότι ταυτόχρονα και αχώριστα μαζί με τη φωτιστική δύναμη προέρχεται από το πυρ και η θερμαντική δύναμη, και μετά της θερμαντικής δυνάμεως προέρχεται από αυτό η φωτιστική δύναμη· δηλώνει και ενέργεια άλλου μέσω κάποιου που μεσιτεύει, όπως στο «διά του Μωυσέως δόθηκε ο νόμος»· στην περίπτωση όμως της αγίας Τριάδας λέμε ότι ο Πατέρας κάνει όλα όσα κάνει, διά του μονογενούς Του Υιού, με κάποιον άλλον τρόπο· διότι όχι ως δι' οργάνου ή δούλου ή κάτι τέτοιου, αλλά ως διά φυσικής και ενυπόστατης δύναμης.

Από δε τα λόγια και τα έργα του Ερχομένου, επρόκειτο εν καιρώ να κατανοήσουν ποιος ήταν ο προαναγγελθείς, εάν βεβαίως το ήθελαν, και ότι τον μεν τυπικό νόμο τον έδωσε ο Μωυσής, αφού τον έλαβε από τον Θεό μέσω αγγέλου, τη δε χάρη και την αλήθεια την ενέργησε αυτοπροσώπως ο ίδιος ο Χριστός· χάρη τέλεια, η οποία αφαίρεσε τα βάρη του νόμου και συγχώρησε τις οφειλές προς αυτόν· αλήθεια η οποία εκπλήρωσε τους τύπους, παρουσίασε την έκβασή τους και φανέρωσε πλήρως τα προδηλωθέντα.

Από αυτά έχει συναχθεί το συμπέρασμα, και μάλιστα από πολλά άλλα τα οποία δεν αναφέραμε και τα οποία δεν γνωρίζουμε, ότι η χάρη και η αλήθεια ήλθαν διά του Ιησού Χριστού, όπως ακριβώς δίδαξε ο Θεολόγος. Διότι, αφού ανύψωσε τον εαυτό του ψηλά και από εκεί παρατήρησε τα πάντα ολόγυρα, συμπεριλαμβάνοντας με το βλέμμα του ολόκληρο τον κόσμο, και έχοντας διερευνήσει τα πολλά όπως κανένας άλλος δεν διερεύνησε ούτε καν ένα, κατέληξε στο πλέον ασφαλές συμπέρασμα.

Το πόσο υπερέχει αυτό που τελειοποιεί σε σύγκριση με αυτό που τελειοποιείται, είναι νομίζω σε όλους φανερό. Διότι, αναντίρρητα, το κατώτερο ευλογείται από το ανώτερο, και μεταξύ εκείνων που διακόνησαν υπερέχει αυτός που είναι ανώτερος στο αξίωμα, όσο ακριβώς υπερέχει ο δημιουργός από το δημιούργημα, ή αυτός που κατασκεύασε τον οίκο από τον οίκο, και ο κεραμέας από τον πηλό. Διότι, «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήρθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Εκείνος μας έκανε τέκνα του, γεννημένους όχι από αίμα και θέλημα σαρκός, αλλά από τον Θεό εν Πνεύματι, όπως ας αναφωνήσει ο Ιωάννης, η μεγάλη φωνή της αλήθειας.

Ακόμη, επειδή ο νόμος έχει μόνο τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την εικόνα των πραγμάτων, με τις ίδιες θυσίες που προσφέρουν κάθε χρόνο στο διηνεκές, δεν μπορεί ποτέ να κάνει τέλειους αυτούς που προσέρχονται. Επειδή, αλλιώς, δεν θα έπαυαν να προσφέρονται; Αλλά ο νόμος είναι άγιος, κι ας μην μπορεί να κάνει τέλειους όσους προσέρχονται. Και η εντολή είναι αγία, καίτοι είχε τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την εικόνα των πραγμάτων. Αυτά δε τα πράγματα των οποίων ο νόμος αποτελεί σκιά, δηλαδή η χάρη και η αλήθεια που δόθηκε μέσω του Ιησού Χριστού, τι ακριβώς θα είναι, ας φλυαρούν γι' αυτό οι νέοι Έλληνες. Επομένως, ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα, αλλά είναι άγιος.