Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:9

Ίσως δε και γι' αυτό τον λόγο θεραπεύει φτύνοντας, για να προκαλέσει κατάνυξη και φόβο σε εκείνους που λίγο αργότερα επρόκειτο να τον υβρίσουν με τα φτυσίματά τους· και όμως δεν συγκράτησε το θράσος των μαινομένων, αλλά δέχθηκε πολλά φτυσίματα Αυτός που κατόρθωνε τέτοια θαύματα μέσω του πτυέλου. Με αυτή την πρώτη πράξη υποδεικνύει τη δημιουργική Του δύναμη, και με το να προστάξει να νιφθεί στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ μας φανερώνει τη σωτηρία μέσω του ύδατος, την οποία ο Απεσταλμένος (Σιλωάμ) χάρισε σε όλους. Διότι τότε βλέπουμε καλά, όταν καθαρθούμε με το μυστικό ύδωρ· τότε το φως της χάριτος μας περιλάμπει, όταν η δύναμη του βαπτίσματος ξεπλύνει τον ρύπο των αμαρτημάτων και τις κηλίδες. Και όλοι όσοι λουζόμαστε σύμφωνα με την εντολή του Σιλωάμ, βλέπουμε το πνευματικό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Ω του θαύματος και της μεγάλης ενέργειας! Έφυγε από την κολυμβήθρα ο πριν από λίγο τυφλός, έχοντας στολισμένο το πρόσωπό του με την προσθήκη των οφθαλμών, βλέποντας καθαρά την ηλιακή ακτίνα. Το γεγονός εξέπληττε τους γείτονες και τους γνωρίμους. Ο καινοφανής τρόπος της θεραπείας αναστάτωνε την κοινωνία· περιφερόταν στην πόλη ο άνθρωπος βλέποντας, ώστε να βλέπεται από όλους ως ένα έργο καινό και παράδοξο που έγινε από τον Ιησού που γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, εκείνο το μικρό βρέφος που τυλίχθηκε με σπάργανα μέσα στη φάτνη.

Αλλά είναι άτοπο, θα πουν, να ρωτάει κανείς με αυτόν τον τρόπο για τον Πατέρα. Ας ακούσουν, λοιπόν, ότι είναι άτοπο να ρωτούν έτσι και για τον Λόγο Του. Επειδή, λοιπόν, μια τέτοια προσπάθεια συνιστά περιττή και υπερβολική μανία, ας μη ρωτά κανείς πλέον τέτοια πράγματα, αλλά ας μαθαίνει μόνο όσα βρίσκονται στις Γραφές. Διότι τα παραδείγματα που αναφέρονται σε αυτές σχετικά με το θέμα αυτό είναι επαρκή και ικανά. Ο Πατέρας, λοιπόν, ονομάζεται πηγή και φως· διότι λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού». Και πάλι στον Βαρούχ: «Τι συμβαίνει, Ισραήλ, και βρίσκεσαι στη χώρα των εχθρών; Εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και κατά τον Ιωάννη: «Ο Θεός μας είναι φως». Ονομάζεται επίσης και ο Υιός ποταμός σε σχέση με την πηγή· διότι «Ο ποταμός του Θεού γέμισε με νερά»· και σε σχέση με το φως ονομάζεται απαύγασμα, όπως λέει ο Παύλος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός απαύγασμά Του (διότι ειδικά γι' αυτά τα θέματα δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε πολλές φορές τα ίδια), είναι δυνατόν να βλέπουμε και μέσα στον Υιό το Πνεύμα, διά του οποίου φωτιζόμαστε· διότι λέει, «για να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή Του, έχοντας φωτισμένα τα μάτια της καρδιάς». Και καθώς εμείς φωτιζόμαστε από το Πνεύμα, ο Χριστός είναι Εκείνος που φωτίζει μέσω αυτού· διότι, λέει, «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Αλλά είναι παράλογο, θα πουν, να ρωτά κανείς με αυτόν τον τρόπο για τον Πατέρα. Ας ακούσουν λοιπόν ότι είναι παράλογο να ρωτά κανείς με τον ίδιο τρόπο και για τον Λόγο Του. Εφόσον, επομένως, μια τέτοια προσπάθεια είναι περιττή και μάλλον ένδειξη ακραίας μανίας, ας μην κάνει πλέον κανείς τέτοια ερωτήματα, αλλά ας μαθαίνει μόνο εκείνα που υπάρχουν στις Γραφές. Διότι είναι απόλυτα επαρκή τα παραδείγματα που περιέχονται σε αυτές σχετικά με αυτό το ζήτημα. Ο Πατέρας, λοιπόν, ονομάζεται πηγή και φως· διότι λέει: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος». Και πάλι στον Βαρούχ: «Γιατί συμβαίνει, Ισραήλ, να βρίσκεσαι στη χώρα των εχθρών σου; Επειδή εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας»· και σύμφωνα με τον Ιωάννη: «Ο Θεός μας είναι φως». Ο δε Υιός ονομάζεται ποταμός σε σχέση με την πηγή· διότι «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα»· και απαύγασμα σε σχέση με το φως, καθώς λέει ο Παύλος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός είναι το απαύγασμά Του (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε συχνά τα ίδια πράγματα κυρίως για αυτούς), είναι δυνατόν να διακρίνουμε και μέσα στον Υιό το Πνεύμα, μέσω του οποίου φωτιζόμαστε· διότι λέει: «για να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως στην επίγνωσή Του, έχοντας φωτισμένους τους οφθαλμούς της καρδιάς». Και ενώ εμείς φωτιζόμαστε από το Πνεύμα, ο Χριστός είναι Εκείνος που φωτίζει μέσω αυτού· διότι λέει: «Ήταν το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Αποτελεί δε γνώρισμα και αυτό της αγαθότητας που εκδήλωσε προς εμάς, ότι εμείς μεν υψωθήκαμε, επειδή βρίσκεται μέσα μας ο ύψιστος Κύριος, και για χάρη μας δίνεται η χάρη, επειδή ο Κύριος που χορηγεί τη χάρη έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς· αυτός δε ο Σωτήρας ταπείνωσε τον εαυτό του με το να λάβει το δικό μας ταπεινό σώμα· και έλαβε μορφή δούλου, ντυνόμενος τη σάρκα που είχε υποδουλωθεί στην αμαρτία. Και αυτός μεν δεν έλαβε τίποτα από εμάς για τη δική του βελτίωση· διότι ο Λόγος του Θεού είναι ανενδεής και πλήρης· εμείς όμως, αντίθετα, βελτιωθήκαμε από αυτόν. Διότι αυτός είναι το φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Και μάταια στηρίζονται οι Αρειανοί στον σύνδεσμο «διό», επειδή ο Παύλος λέει: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε».

Αποτελεί δε γνώρισμα και τούτο της αγαθότητος που επέδειξε σε εμάς, το ότι εμείς μεν υψωθήκαμε επειδή βρίσκεται μέσα μας ο Ύψιστος Κύριος και εξαιτίας μας δίδεται η χάρις επειδή έγινε για εμάς άνθρωπος ο Κύριος που χορηγεί τη χάρη· ο ίδιος δε ο Σωτήρας «ταπείνωσε τον εαυτό του» με το να λάβει «το ταπεινό μας σώμα»· «και μορφή δούλου έλαβε» ντυνόμενος τη σάρκα που είχε υποδουλωθεί στην αμαρτία. Και αυτός μεν δεν έλαβε τίποτα από εμάς για να βελτιωθεί· διότι ο Λόγος του Θεού είναι ανενδεής και πλήρης· εμείς όμως, αντίθετα, βελτιωθήκαμε από αυτόν. Διότι αυτός είναι το «φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Και μάταια στηρίζονται οι Αρειανοί στον σύνδεσμο «γι' αυτό» («διὸ»), επειδή ο Παύλος λέει: «γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε». Διότι δεν τα έλεγε αυτά υποδηλώνοντας κάποιο «έπαθλο αρετής ούτε βελτίωση της δικής του προκοπής», αλλά το αίτιο της ύψωσης που συντελέστηκε σε εμάς. Ποιο είναι δε αυτό παρά το ότι αυτός που βρισκόταν «σε μορφή Θεού» και ήταν Υιός του ευγενούς Πατρός «ταπείνωσε τον εαυτό του» και έγινε δούλος στη θέση μας και για χάρη μας; Διότι εάν ο Κύριος δεν είχε γίνει άνθρωπος, εμείς δεν θα είχαμε λυτρωθεί από τις αμαρτίες για να αναστηθούμε από τους νεκρούς, αλλά θα παραμέναμε νεκροί κάτω από τη γη· ούτε θα είχαμε υψωθεί στους ουρανούς, αλλά θα βρισκόμασταν στον Άδη. Εξαιτίας μας, επομένως, και για χάρη μας λέγεται το «υπερύψωσε» και το «εχαρίσατο».

Διότι εκείνος που λέγει «όποιος πιστεύει σε εμένα» και «εάν κάποιος ακούσει τα λόγια μου, εγώ δεν τον κρίνω», αυτός είναι ο Υιός, για τον οποίο λέγει τα εξής: «όποιος πιστεύει σε αυτόν δεν κρίνεται· ενώ όποιος δεν πιστεύει έχει ήδη κριθεί, διότι δεν έχει πιστέψει στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού». Και πάλι: «και αυτή είναι η κρίση εκείνου που δεν πιστεύει στον Υιό, ότι το φως ήλθε στον κόσμο, και δεν πίστεψαν σε αυτό», δηλαδή στον Υιό. Διότι αυτός είναι «το φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο»· και για όσο διάστημα βρισκόταν επάνω στη γη κατά την ενανθρώπησή του, ήταν φως για τον κόσμο, όπως λέγει ο ίδιος: «όσο έχετε το φως, να πιστεύετε στο φως, για να γίνετε υιοί του φωτός. Διότι εγώ», λέγει, «ως φως έχω έλθει στον κόσμο».

Εφόσον, λοιπόν, αποδείχθηκε αυτό, είναι φανερό ότι αυτός που μιλάει είναι ο Υιός. Αν δε ο Υιός είναι το φως που έχει έλθει στον κόσμο, αναντίρρητα δι' αυτού του Υιού έγινε ο κόσμος. Διότι στην αρχή του ευαγγελίου, μιλώντας για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, ο ευαγγελιστής λέει: «δεν ήταν εκείνος το φως, αλλά ήλθε για να μαρτυρήσει για το φως». Διότι «ήταν», όπως προείπαμε, «το φως» ο ίδιος ο Χριστός, «το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Διότι «στον κόσμο ήταν, και ο κόσμος δι' αυτού έγινε». Είναι ανάγκη, επομένως, αυτός να είναι ο Λόγος του Θεού, για τον οποίο μάλιστα είπε ότι τα πάντα έχουν γίνει δι' αυτού. Διότι είτε θα αναγκαστούν να κάνουν λόγο για δύο κόσμους, ώστε ο μεν ένας να έχει γίνει μέσω του Υιού, ο δε άλλος μέσω του Λόγου, είτε, αν ο κόσμος είναι ένας και η κτίση μία, κατά λογική συνέπεια ένας και ο αυτός είναι ο Υιός και ο Λόγος προ πάσης κτίσεως· διότι δι' αυτού έγινε.

Εάν, λοιπόν, λέγουν ότι ο άνθρωπος, τον οποίο ενδύθηκε ο Λόγος, είναι αυτός ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, και όχι ότι ο Λόγος είναι ο Υιός, ο άνθρωπος θα ήταν συνεπώς εκείνος που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, και μέσα στον οποίο βρίσκεται ο Πατέρας. Και ο άνθρωπος θα ήταν εκείνος που είναι «ένα» ο ίδιος και ο Πατέρας, και «εκείνος που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα», και «το φως το αληθινό».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο κατέχει την ισοτιμία προς τον Πατέρα μέσα από τις εκφράσεις που δηλώνουν την ενότητά τους, και όσα λέγονται για τον Πατέρα, αυτά οι Γραφές τα αναφέρουν και για τον Υιό, με μόνη εξαίρεση το να ονομάζεται ο ίδιος Πατέρας. Διότι ο ίδιος ο Υιός είπε: «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και προς τον Πατέρα έλεγε: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά μου», όπως η ονομασία Θεός: «διότι Θεός ήταν ο Λόγος», η ονομασία Παντοκράτωρ: «αυτά λέει ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ», το ότι είναι φως: «εγώ είμαι», λέει, «το φως», το ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία: «διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «όσα βλέπω να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ», το ότι είναι αΐδιος: «διότι η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα» και «στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», το ότι είναι Κύριος: «διότι έβρεξε ο Κύριος θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Και από τη μια ο Πατέρας λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος» και «αυτά λέει Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ», ενώ για τον Υιό ο Παύλος λέει: «ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και από τη μια τον Πατέρα τον υπηρετούν οι άγγελοι, ενώ ο Υιός προσκυνείται από αυτούς: «διότι ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού».

Χώρα Ζαβουλών. Προς αυτούς τους ίδιους απευθύνεται ο Προφήτης, ανάμεσα στους οποίους διέτριβε ο Κύριος, οι οποίοι, ενώ προηγουμένως πορεύονταν στο σκοτάδι της άγνοιας, κατά την ανατολή του αληθινού φωτός, το Οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, είδαν φως μέγα. Και ας μη νομίσει κανείς ότι τα όσα αναφέρει ο Ματθαίος βρίσκονται σε διαφωνία με το προφητικό ρητό, επειδή ο μεν είπε: «Ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι», ενώ ο Ησαΐας φαίνεται να έχει πει: «Εκείνος που πορεύεται στο σκοτάδι». Διότι είναι ισοδύναμο και το να πορεύεται κανείς στο σκοτάδι και το να κάθεται, επειδή και οι δύο υπολείπονται εξίσου ως προς την επίτευξη του τελικού σκοπού· ο μεν επειδή δεν κινείται, ο δε επειδή περιφέρεται μάταια. Διότι και εκείνος που βαδίζει χωρίς σκοπό δεν προχωράει πουθενά, αλλά και εκείνος που είναι καθηλωμένος στην αδράνεια δεν φτάνει στον τελικό του σκοπό.

Διότι, όπως ακριβώς αυτό το αισθητό φως δεν ανατέλλει σε όλους με τον ίδιο τρόπο, αλλά σε εκείνους που έχουν οφθαλμούς, που βρίσκονται σε εγρήγορση και που μπορούν χωρίς κανένα εμπόδιο να απολαύσουν την έλευση του ήλιου· έτσι και ο ήλιος της δικαιοσύνης, το αληθινό φως, που φωτίζει κάθε άνθρωπο ο οποίος έρχεται στον κόσμο, δεν χαρίζει τη λαμπρότητά του σε όλους, παρά μόνο σε εκείνους που πολιτεύονται επάξιά του. Διότι «φως», λέει η Γραφή, «ανέτειλε», όχι για τον αμαρτωλό, αλλά για τον δίκαιο. Όπως, δηλαδή, ο ήλιος ανέτειλε μεν, αλλά όχι για τις νυχτερίδες ούτε για τα άλλα νυκτόβια ζώα· έτσι και το φως από τη φύση του είναι λαμπρό και φωτιστικό, όμως δεν μετέχουν όλοι στη λαμπρότητά του. Έτσι και «κάθε άνθρωπος που πράττει τα φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως, για να μη φανερωθούν τα έργα του». «Προσέλθετε, λοιπόν, προς Αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν θα ντροπιαστούν». Μακάριος είναι εκείνος που, κατά την ημέρα της δικαιοκρισίας του Θεού – όταν θα έλθει ο Κύριος να φωτίσει τα κρυφά του σκότους και να φανερώσει τις βουλές των καρδιών – θα τολμήσει να βρεθεί κάτω από εκείνο το ελεγκτικό φως, και θα αποχωρήσει ακαταίσχυντος, επειδή διατήρησε τη συνείδησή του αμόλυντη από πονηρά έργα. Διότι όσοι έπραξαν τα φαύλα θα αναστηθούν για ονειδισμό και αισχύνη, βλέποντας στον ίδιο τους τον εαυτό το αίσχος και τα αποτυπώματα των αμαρτημάτων τους.

Διότι, αφού συνέλαβε την ίδια την αρχή και άφησε όλες τις σωματικές και χρονικές έννοιες κατώτερες από τη δική του θεολογία, υπερκέρασε τα προηγούμενα κηρύγματα με τη μεγαλοφυΐα της γνώσης του. Η αρχή, λέει, δεν είναι από τη Μαρία, ούτε από αυτούς εδώ τους χρόνους. Αλλά τι λέει; «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· έχοντας συμπεριλάβει μέσα σε λίγες λέξεις την αΐδια ύπαρξη, την απαθή γέννηση, το συμφυές με τον Πατέρα, το μεγαλείο της φύσης, και με την προσθήκη του «Ην» έχοντας αναγάγει τα πάντα στην αρχή, φράζει τρόπον τινά τα στόματα εκείνων που βλασφημούν λέγοντας ότι «δεν υπήρχε», και αποκόπτει από μακριά τις διεισδύσεις τέτοιου είδους σοφισμάτων. Έπειτα, μέσω της θεολογίας, αφού αποτύπωσε μια τόσο ξεκάθαρη περιγραφή της φύσης του Μονογενούς, τον υποδεικνύει σε εκείνους που ήδη γνωρίζουν, λέγοντας: «Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν»· πάλι εδώ, με την προσθήκη του «Ην», συνδέει τη γέννηση του Μονογενούς με την αϊδιότητα του Πατρός· και πάλι: «Ζωή ην, και η ζωή ην το φως των ανθρώπων», και «ην το φως το αληθινόν».

Διότι, όπως λέγει, «εν τω φωτί σου οψόμεθα φως» (στο φως σου θα δούμε φως). Εκείνος δε που ισχυρίζεται ότι μπορεί να κατανοήσει μια κατάσταση κατά την οποία το φως δεν είχε ακόμη υπάρξει, έχει πάθει κάτι παρόμοιο με εκείνους που, ευρισκόμενοι σε φρενιτική έκσταση, φαντάζονται ότι βλέπουν ανύπαρκτα πράγματα. Διότι όσα βρίσκονται υπεράνω του Υιού δεν μπορούν να γίνουν νοητά. Επειδή ό,τι ακριβώς είναι το αισθητό φως για τον οφθαλμό, αυτό είναι ο Θεός Λόγος για την ψυχή. Διότι λέγει: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Επομένως, μια αφώτιστη ψυχή είναι αδύνατον να νοήσει. Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να κατανοηθούν όσα βρίσκονται υπεράνω της γεννήσεως του φωτός; Θα έπρεπε δε, νομίζω, όσοι φροντίζουν έστω και λίγο για την αλήθεια, αφού εγκαταλείψουν τις σωματικές παρομοιώσεις και το να ρυπαίνουν τις περί Θεού έννοιες με υλικές φαντασιώσεις, να ακολουθούν τις θεολογικές αλήθειες που μας έχουν παραδοθεί από το Άγιο Πνεύμα. Και αντί αυτών των ερωτημάτων, τα οποία δεν διαφέρουν καθόλου από γρίφους και εγκυμονούν κινδύνους προς όποια κατεύθυνση και αν τα εκλάβει κανείς, να νοούν μια γέννηση αντάξια του Θεού: απαθή, αμέριστη, αδιαίρετη, άχρονη, προσεγγίζοντας τη θεία γέννηση κατά το πρότυπο της λαμπρής ακτινοβολίας του φωτός. Να νοούν δε την εικόνα του αοράτου Θεού όχι σύμφωνα με τις τεχνητές εικόνες που κατασκευάζονται εκ των υστέρων με βάση το αρχέτυπο, αλλά ως συνυπάρχουσα και παρυφιστάμενη με το πρωτότυπο που της έδωσε υπόσταση, η οποία υπάρχει ακριβώς επειδή υπάρχει το αρχέτυπο, και δεν έχει αποτυπωθεί μέσω μιμήσεως, αφού ολόκληρη η φύση του Πατρός έχει εναποτυπωθεί στον Υιό όπως σε μία σφραγίδα.

Είτε, λοιπόν, διάγραψε τα λόγια σου, είτε μην αρνείσαι την ασέβεια. Διότι δική σου είναι η βλασφημία αυτού που λέει: «Όσο διαφέρει το αγέννητο από το γεννητό, τόσο αναγκαστικά διαφέρει και το φως από το φως». Επομένως, όπως ο γεννητός ουδέποτε θα μετέχει της αγεννησίας, έτσι ουδέποτε θα του αποδώσεις την ιδιότητα του φωτός. Και έτσι, σύμφωνα με εσένα, η ουσία του Μονογενούς θα απέχει εξίσου από το να είναι αγέννητη, όσο και από το να νοείται και να ονομάζεται φως. Αλλά ο Ιωάννης, με τη μεγαλόφωνη κήρυξη του Πνεύματος, σου φωνάζει δυνατά λέγοντας: «Ήταν το φως το αληθινό»· εσύ όμως δεν έχεις αυτιά για να ακούσεις ούτε καρδιά για να κατανοήσεις, αλλά με τα σοφίσματά σου εξωθείς την ουσία του Μονογενούς προς την αντίπαλη φύση, η οποία δεν μπορεί να συνυπάρξει με το φως. Διότι βέβαια δεν θα προβάλεις ως ισχυρό επιχείρημα εκείνο, ότι δηλαδή δεν αφαίρεσαι την ονομασία του φωτός ούτε από τον Μονογενή. Επειδή η ευσέβεια δεν βρίσκεται στον απλό ήχο του αέρα, αλλά στη δύναμη των νοημάτων. Αυτός όμως δεν σταμάτησε σε αυτά, αλλά συμπεριλαμβάνει τη ζωή και τη δύναμη στο ίδιο μέτρο της αντίθετης απόστασης, λέγοντας: «Όσο διαφέρει το γεννητό από το αγέννητο, τόσο αναγκαστικά διαφέρει το φως από το φως, και η ζωή από τη ζωή, και η δύναμη από τη δύναμη». Επομένως, σύμφωνα με εσένα, ο Μονογενής δεν είναι ούτε ζωή ούτε δύναμη. Όμως αθετείς τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», και αθετείς τον Παύλο που λέει: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού».

Και «ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία»· καθώς είναι γραμμένο: «Στο φως σου θα δούμε φως», δηλαδή μέσα από τον φωτισμό του Πνεύματος, «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Ώστε, μέσα Του φανερώνει τη δόξα του Μονογενούς, και στους αληθινούς προσκυνητές παρέχει μέσα Του τη γνώση του Θεού. Η οδός, λοιπόν, της θεογνωσίας πορεύεται από το ένα Πνεύμα, διά του ενός Υιού, προς τον ένα Πατέρα. Και αντίστροφα, η φυσική αγαθότητα, και ο κατά φύσιν αγιασμός, και το βασιλικό αξίωμα, εκτείνεται από τον Πατέρα, διά του Μονογενούς, μέχρι το Πνεύμα. Έτσι και οι υποστάσεις ομολογούνται, και το ευσεβές δόγμα της μοναρχίας δεν ανατρέπεται.

Το να καταργείται ο θάνατος με τον θάνατο του Χριστού, και επιπροσθέτως η αμαρτία και εκείνος που εξαρχής εφηύρε και μηχανεύτηκε την αμαρτία, και διά του αγίου αίματος να γίνεται η απολύτρωση όλων. Και βέβαια ο θεσπέσιος Παύλος γράφει πάλι τα εξής για τον Υιό: «Και γι' αυτό είναι μεσίτης της Καινής Διαθήκης, ώστε, εφόσον επήλθε θάνατος για την απολύτρωση των παραβάσεων επί της πρώτης Διαθήκης, να λάβουν οι προσκεκλημένοι την υπόσχεση της αιώνιας κληρονομιάς. Διότι μια διαθήκη είναι έγκυρη όταν υπάρχουν νεκροί, επειδή ποτέ δεν ισχύει όσο ζει ο διαθέτης.» Εάν λοιπόν έπρεπε να πεθάνει ο Υιός για την επίτευξη της θείας οικονομίας, αφού το να επιλέξει τον θάνατο δεν ήταν ανώφελο, πώς δεν ήταν αναγκαίο και απαραίτητο για αυτόν να συγκαταβεί στη φύση που επιδέχεται τον θάνατο, της οποίας ακόμη και η λεκτική ταπεινότητα δεν είναι απορριπτέα από εκείνον που άπαξ επέλεξε να πάθει σε αυτήν; Μήπως σου φαίνεται ότι ο λόγος σε αυτά είναι θρασύς ή σαθρός, ή ότι αποκλίνει προς οποιαδήποτε αναίδεια; Β. Καθόλου. Α. Διότι ο Λόγος, αν και έλαβε σάρκα, ήταν και παραμένει όσα ήταν και προ της σαρκώσεως· ενώ εκείνα τα οποία φαίνεται ότι προσέλαβε λόγω της σαρκός δεν τα είχε εξαρχής. Β. Όπως για παράδειγμα τι; Διότι ο λόγος είναι βαθύς και δεν είναι εύκολο να κατανοηθεί. Α. Μήπως, φίλε μου, δεν ήταν Θεός ο Λόγος, και ο Λόγος δεν ήταν προς τον Θεό; Και δεν ήταν «το φως το αληθινό, που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο;»

Ποιο φως άραγε, αν όχι τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, το αληθινό φως, που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο; Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία κηρύσσεται στα Ευαγγέλια: «Ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου»· χάρη στην οποία και σε πόλεις και σε χωριά και σε νησιά έχουν θεμελιωθεί Εκκλησίες ορθοδόξων.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η. Ότι μόνο ο Υιός του Θεού είναι φως αληθινό, ενώ η κτίση δεν είναι, επειδή μετέχει στο φως, ως δημιουργημένη. «Ήταν το φως το αληθινό.» Επεξεργάζεται και πάλι ωφέλιμα το λεχθέν ο θεσπέσιος Ευαγγελιστής, και διαχωρίζει σαφώς το κατά αλήθειαν φως, δηλαδή τον Μονογενή, από εκείνα που δεν είναι έτσι, δηλαδή από τα δημιουργημένα· διακρίνει ολοκάθαρα το κατά φύσιν από τα κατά χάριν, το μετεχόμενο από εκείνα που μετέχουν σε αυτό, και αυτό που χορηγεί τον εαυτό του σε όσους το έχουν ανάγκη από εκείνα που το λαμβάνουν ως χορηγία. Και αν ο Υιός είναι αληθινό φως, άρα κανένα άλλο εκτός από αυτόν δεν είναι κατά αλήθειαν φως, ούτε έχει από μόνο του τη δύναμη να είναι και να ονομάζεται φως· αλλά ούτε τα δημιουργημένα όντα θα παραγάγουν το αναφερόμενο φως ως καρπό της δικής τους φύσης, αλλά όπως προήλθαν από την ανυπαρξία, έτσι και από το να μην είναι φως, θα ανέλθουν στο να είναι φως, αφού δεχθούν την αυγή του αληθινού φωτός, και καταλαμπρυνόμενα με τη μετοχή στη θεία φύση, προς μίμησή της, θα ονομαστούν και συγχρόνως θα είναι φως. Και ο μεν Λόγος του Θεού είναι ουσιωδώς φως, μη όντας τέτοιο με κατά χάριν μετοχή, ούτε έχοντας το αξίωμα μέσα του ως συμβεβηκός, ούτε καν ως κάτι επίκτητο, σαν χάρη, αλλά ως άτρεπτο καρπό απαράλλαχτης φύσης και αναλλοίωτο αγαθό, που διήκει από τον Πατέρα στον κληρονόμο της ουσίας του.

Εάν το αληθινό φως δεν ταυτίζεται με το μη αληθινό φως· διότι η έννοια του καθενός υποδηλώνει κάποια διαφορά· και ο Υιός έχει ονομαστεί αληθινό φως, και αυτό είναι κατά φύση· άρα η κτίση δεν θα είναι αληθινό φως. Επομένως, όσα διαφέρουν τόσο μεταξύ τους δεν είναι ομοφυή. Άλλο. Εάν το αληθινό φως δεν είναι μόνο ο Μονογενής, αλλά και η κτίση έχει την ιδιότητα να είναι αληθινό φως, για ποιον λόγο ο ίδιος «φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο;» Διότι, εάν η κτιστή ουσία το κατείχε αυτό από μόνη της, θα ήταν περιττό πλέον να φωτίζεται μέσω του Υιού· όμως, αυτός μεν φωτίζει, εμείς δε όλοι γινόμαστε μέτοχοί του· άρα ο Υιός και η κτίση δεν ταυτίζονται ως προς την ποιότητα της ουσίας τους· όπως ακριβώς δεν ταυτίζεται αυτός που μετέχει με εκείνο στο οποίο μετέχει. Άλλο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ. Ότι η ψυχή του ανθρώπου δεν προϋπάρχει του σώματος, ούτε η σωμάτωση προέρχεται από παλαιότερα αμαρτήματα, όπως ισχυρίζονται μερικοί. «Το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο.» Ασφαλής είναι ο θεολόγος· διότι όχι μόνο θεωρεί ότι πρέπει να δηλώσει πως ο Μονογενής είναι το αληθινό φως, αλλά προσθέτει αμέσως στα λεγόμενά του την απόδειξη, σχεδόν κραυγάζοντας με πολύ δυνατή φωνή: Φως αληθινό λέω ότι είναι εκείνο που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Άραγε λοιπόν, θα μπορούσε να πει κάποιος που αρέσκεται στο να μην ακούει αβασάνιστα τα θεία δόγματα, δεν φωτίζουν οι άγγελοι τον νου των ανθρώπων; Ο Κορνήλιος, πες μου, μέσω ποιου μάθαινε ότι πρέπει αφού βαπτιστεί να σωθεί από τον Θεό; Και ο Μανωέ, ο πατέρας του Σαμψών, δεν διδάχθηκε από πριν τα μελλοντικά μέσω της φωνής αγγέλου; Ο προφήτης Ζαχαρίας παρομοίως δεν αναφωνεί ξεκάθαρα σε εμάς: «Και είπε ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου: Εγώ θα σου δείξω τι είναι αυτά»· και πάλι, προσεγγίζοντάς μας με τα ίδια λόγια, δεν αποδεικνύει σαφώς ότι οι άγγελοι του αποκάλυπταν στον νου τη γνώση των κρυμμένων πραγμάτων; «Διότι ιδού», λέει, «ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου στεκόταν εκεί, και ένας άλλος άγγελος έβγαινε να τον συναντήσει και του μίλησε λέγοντας: Τρέξε και μίλησε σε εκείνον τον νεαρό, λέγοντας: Κατάκαρπη θα κατοικηθεί η Ιερουσαλήμ από το πλήθος των ανθρώπων και των κτηνών που θα βρίσκονται στο μέσον της.»

Διότι τα μεν λογικά κτίσματα, δεχόμενα τα ίδια φωτισμό, φωτίζουν άλλα κτίσματα, κατά τη μετάδοση θεωρημάτων τα οποία εισρέουν από τον ένα νου σε άλλη διάνοια, και ο φωτισμός αυτός δικαίως θα μπορούσε να ονομαστεί μάλλον διδασκαλία, ή αποκάλυψη. Ο Λόγος όμως του Θεού φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο όχι διδακτικά, όπως ενδεχομένως οι άγγελοι ή και οι άνθρωποι, αλλά μάλλον ως Θεός, δημιουργικά. Σε καθέναν από αυτούς που καλούνται στην ύπαρξη εναποθέτει σπέρμα σοφίας, δηλαδή θεογνωσίας, και εμφυτεύει ρίζα συνέσεως. Έτσι καθιστά το ον λογικό, αποδεικνύοντάς το μέτοχο της δικής Του φύσης, και εισάγοντας στον νου, με τον τρόπο και τον λόγο που ο Ίδιος γνωρίζει, τρόπον τινά φωτεινές απορροές της άρρητης λαμπρότητάς Του. Διότι πρέπει, νομίζω, ως προς αυτά να μη λέμε περιττά λόγια. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο προπάτωρ Αδάμ φαίνεται ότι δεν απέκτησε τη σοφία μέσα στον χρόνο, όπως εμείς, αλλά από τις πρώτες κιόλας στιγμές της δημιουργίας του εμφανίζεται τέλειος στη σύνεση, διασώζοντας μέσα του αθόλωτο και καθαρό τον φωτισμό που δόθηκε στη φύση από τον Θεό, και διατηρώντας ανόθευτο το αξίωμα της φύσης.

Έπειτα, τι προσθέτει σε αυτό; Ότι «και στον κόσμο ήταν». Το προσθέτει και αυτό ωφέλιμα ο Θεολόγος, εισάγοντας σε εμάς μέσω αυτού μια αναγκαιότατη θεωρία. Επειδή, δηλαδή, είπε: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο ερχόμενο στον κόσμο», και δεν ήταν πάρα πολύ ξεκάθαρο στους ακροατές εάν το φως φωτίζει τον άνθρωπο όταν εκείνος έρχεται στον κόσμο, ή εάν το ίδιο το αληθινό φως, μεταβαίνοντας σαν από κάποιον άλλον τόπο μέσα στον κόσμο, επιτελεί τον φωτισμό σε όλους τους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο, αναγκαίως ο πνευματοφόρος μας αποκαλύπτει την αλήθεια και ερμηνεύει τη σημασία των δικών του λέξεων, λέγοντας αμέσως για το φως, ότι «στον κόσμο ήταν». Αυτό γίνεται ώστε, λοιπόν, τη φράση «ερχόμενο στον κόσμο» να την εννοήσεις ότι αναφέρεται στον άνθρωπο, και μάλλον να αποδίδεται στη φύση που φωτίζεται, ως καλούμενη από το μη ον στο είναι. Διότι το να μην υπάρχουν κάποτε θεωρείται διανοητικά σαν ένας τόπος για τα δημιουργήματα, από τον οποίο, καθώς βαδίζουν κατά κάποιον τρόπο προς την ύπαρξη, λαμβάνουν πλέον ως διαφορετικό τόπο την ίδια την ύπαρξη.

Θα ήταν λοιπόν, καθώς φαίνεται, καλό να αρκεστούμε σε όσα ειπώθηκαν για την ερμηνεία των προκειμένων. Επειδή όμως νομίζω ότι αρμόζει η γραφίδα που υπηρετεί τα θεία δόγματα να αποδεικνύεται ανώτερη από κάθε δισταγμό, ελάτε, παραθέτοντας πάλι το ίδιο ανάγνωσμα, ας το εξετάσουμε ακριβέστερα: πώς θα μπορούσε να νοηθεί σύμφωνα με τον ορθό λόγο ότι αποδίδεται στον άνθρωπο η φράση «που έρχεται στον κόσμο». Διότι το φως βρισκόταν μέσα του, ακριβώς όπως μας διαβεβαίωσε και ο ίδιος ο Ευαγγελιστής, και διαβεβαιώνουμε ότι μάλλον δεν έρχεται το φως στον κόσμο, αλλά ο άνθρωπος που φωτίζεται. Λένε λοιπόν κάποιοι, προφέροντας τα γεννήματα της καρδιάς τους και όχι από το στόμα του Κυρίου, όπως είναι γεγραμμένο, ότι πριν από τη δημιουργία των σωμάτων προϋπήρχαν στον ουρανό οι ψυχές των ανθρώπων, διαμένοντας για πολύ καιρό σε ασώματη μακαριότητα και απολαμβάνοντας καθαρότερα το όντως αγαθό. Όταν όμως τις κυρίευσε ο κορεσμός για τα ανώτερα αγαθά, αποκλίνοντας πλέον προς τα χειρότερα, κατέρχονταν σε άτοπες σκέψεις και επιθυμίες. Έτσι, αγανακτώντας εύλογα ο Δημιουργός, τις αποστέλλει στον κόσμο, τις ενέπλεξε σε γήινα σώματα αναγκάζοντάς τες να τα βαστάζουν, και αφού τις έκλεισε σχεδόν μέσα σε κάποιο σπήλαιο των άτοπων ηδονών, θέλησε να τις εκπαιδεύσει μέσα από την ίδια τους την πείρα, ώστε να αντιληφθούν πόσο πικρό είναι να κατευθύνεται κανείς προς τα χειρότερα και να μην υπολογίζει καθόλου τα αγαθά.

Αρπάζουν λοιπόν, για την απόδειξη της τόσο γελοίας μυθολογίας τους, και αυτό πρώτα από όλα το χωρίο που εξετάζουμε τώρα: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Εκτός δε από αυτό, παραθέτουν και κάποια άλλα από τη θεία Γραφή, όπως το: «Πριν να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα». Και μάλιστα, παραληρώντας δίχως να ντρέπονται, λένε: Ιδού, λέει ότι η ψυχή έχει αμαρτήσει πριν από την ταπείνωση, δηλαδή την ενσωμάτωση, και για αυτόν τον λόγο δικαίως ταπεινώθηκε, έχοντας δεθεί με τον θάνατο και τη φθορά, όπως ακριβώς και ο Παύλος ονομάζει έτσι το σώμα λέγοντας «Ταλαίπωρος άνθρωπος που είμαι εγώ, ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα του θανάτου τούτου;». Αν δε, λένε, η ψυχή αμαρτάνει πριν από την ταπείνωση και έρχεται στον κόσμο, προφανώς σημαίνει ότι προϋπάρχει. Διότι πώς θα μπορούσε ποτέ να αμαρτήσει κάτι που δεν υπάρχει ακόμη; Και έρχεται στον κόσμο, κινούμενη προφανώς από κάποιους άλλους τόπους. Αυτοί που συνθέτουν τέτοιες πλάνες εναντίον των δογμάτων της Εκκλησίας και συσσωρεύουν φλυαρίες ανώφελων διηγήσεων στα αυτιά των πιο απλοϊκών, δικαίως θα ακούσουν: «Ουαί σε αυτούς που προφητεύουν από την καρδιά τους, και δεν βλέπουν απολύτως τίποτα».

Διότι τα πάντα προέρχονται από τον Πατέρα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. <Και ο κόσμος δεν τον γνώρισε.> Επαγρυπνεί και πάλι ο πνευματοφόρος, και βιάζεται να προλάβει τις σοφιστείες κάποιων. θα θαυμάσεις δε και πάλι τον τρόπο σκέψης του στα θεολογικά νοήματα. Ονόμασε αληθινό φως τον Υιό, και διαβεβαίωσε ότι αυτός φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. επιπλέον δε προσθέτει ότι «ήταν στον κόσμο και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού». Αλλά ίσως μας έλεγε αμέσως κάποιος από τους αντιπάλους: Εάν ο Λόγος ήταν φως, ω άνθρωποι, και εάν φωτίζει την καρδιά κάθε ανθρώπου, δηλαδή προς τη θεογνωσία και προς την πρέπουσα στους ανθρώπους σύνεση, και εφόσον ήταν πάντοτε στον κόσμο, και ο ίδιος ήταν ο δημιουργός του, πώς αγνοήθηκε για τόσο μακρά χρονικά διαστήματα; Επομένως, ούτε φώτιζε, ούτε υπήρχε καθόλου ως φως ο ίδιος. Απέναντι λοιπόν σε τέτοιους ισχυρισμούς ο θεολόγος απαντά με μεγαλύτερη θέρμη λέγοντας: Ο κόσμος δεν τον γνώρισε. δεν αγνοήθηκε εξαιτίας του εαυτού του, λέει. αλλά ας κατηγορήσει ο κόσμος τη δική του αδυναμία. Διότι ο Υιός μεν φωτίζει, αλλά η κτίση αμβλύνει τη χάρη.

Και δεν είναι καθόλου παράδοξο· διότι δεν υπάρχει μέσα σας εκείνος που αποκαλύπτει τα μυστήρια και καταφωτίζει ολόκληρο τον κόσμο, και ο οποίος, δίκην ηλίου, λάμπει μέσα στις καρδιές εκείνων που τον αποδέχονται. Εκείνος δε που δεν έχει μέσα του το θεϊκό και νοητό φως, είναι απολύτως αναγκαίο να περιπατεί στο σκοτάδι και, εξαιτίας αυτού, να προσκρούει σε πολλά ατοπήματα. Το ότι δε ο Μονογενής είναι φως κατά φύσιν, εφόσον ανέλαμψε από το κατά φύσιν φως του Θεού και Πατρός, έχει ήδη αποδειχθεί από εμάς με διεξοδικούς λόγους στο πρώτο βιβλίο, κατά την παράθεση του χωρίου «Ήταν το φως το αληθινό».

Πρέπει δε πάλι να παρατηρήσουμε ότι ονομάζει τον εαυτό του φως όχι ειδικά ή αποκλειστικά για τους προερχόμενους από τον Ισραήλ, αλλά για όλο τον κόσμο. Και με αυτό λέει κάτι το αληθέστατο· διότι λέμε ότι αυτός είναι που μεταδίδει σε όλη τη φύση το νοητό φως, και σαν μια καταβολή σπέρματος, σπέρνει τη σύνεση που αρμόζει στον άνθρωπο σε καθέναν που έρχεται στη ζωή, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί για αυτόν: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Πλην όμως, νομίζω ότι σε αυτόν τον λόγο πάλι υποκρύπτεται κάτι το πικρό. Διότι, αν τα λεγόμενά του δεν κυοφορούσαν κάτι τέτοιο, θα αρκούσε να πει μόνο: «Εγώ είμαι το φως». Επειδή όμως πρόσθεσε τη φράση «του κόσμου», νομίζω ότι και τώρα θέλει να υπονοήσει κάτι τέτοιο. Διότι ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία, και μόνο στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του, ενώ βαθύ σκοτάδι γέμιζε όλη την υπόλοιπη γη, και κανένας στον κόσμο δεν είχε το θείο και ουράνιο φως, παρά μόνο ο Ισραήλ.

Σχετικά λοιπόν με αυτά τα ζητήματα, και ότι αποτελεί πραγματικά γνώρισμα εκείνων που φλυαρούν ανοησίες και παραλογίζονται το να νομίζουν ότι οι ψυχές αμάρτησαν πριν λάβουν σώμα, και ότι για τον λόγο αυτόν ενσαρκώθηκαν και έφτασαν σε τούτον εδώ τον επίγειο χώρο, κάναμε εκτενή λόγο στην αρχή του ευαγγελίου που προτάθηκε σε εμάς για εξήγηση και εξέταση: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», και θα ήταν περιττό να μιλήσουμε και πάλι για αυτά. Το πώς όμως συνέβη να φτάσουν οι Ιουδαίοι σε αυτή την αντίληψη και την υποψία, είναι αναγκαίο να το αναφέρουμε, και να αποδείξουμε σαφώς ότι, επειδή δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν τον θεϊκό λόγο, εξέπεσαν από την ορθή λογική.

Ματθ. 27, 45 «Το σκοτάδι» απλώθηκε σε «όλη τη γη από την έκτη έως την ενάτη ώρα» καθώς εξέλιπε ο ήλιος, για να γνωρίσουν ότι αυτός που είναι κρεμασμένος στο ξύλο είναι εκείνος που πήρε ως σύμμαχό του την κτίση υπέρ αυτών, όταν πολέμησε τους Αιγυπτίους για χάρη τους. Το ηλιακό φως χάθηκε και σε ολόκληρη τη χώρα τους απλώθηκε το σκοτάδι, καθώς ο ήλιος μάζεψε τις ακτίνες του σαν να μην ανεχόταν να τις στέλνει πλέον σε εκείνους που έγιναν κυριοκτόνοι. Και με άλλον όμως τρόπο λέμε ότι σκοτείνιασε η χώρα των Ιουδαίων, δηλαδή αυτοί που την κατοικούν, διότι δεν δέχθηκε τον ήλιο της δικαιοσύνης και «το φως το αληθινό».

Φαίνεται δε πάλι ο προφήτης, επειδή μαζί με τις άλλες πόλεις ή χώρες και αυτή των Ιουδαίων απαιτούσε τιμωρίες, διότι καταστράφηκε, όπως είπα, φέρνει στο μέσον τα παραπτώματα εκείνων που ήταν υπό τον νόμο. Διότι παρέβησαν τον νόμο, λέει, θεωρώντας τον ανάξιο οποιουδήποτε λόγου οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ, στρεφόμενοι σαν σε άλλον δρόμο, και δίνοντας προσοχή σε διδασκαλίες που είναι εντάλματα ανθρώπων, επειδή, προσφέροντας τη γενική ερμηνεία της απόδοσης των εννοιών, λέμε ότι όταν ο Θεός των όλων δημιούργησε στην αρχή τον άνθρωπο, χάραξε μέσα του έναν φυσικό νόμο, ο οποίος τον παιδαγωγεί προς τη γνώση του κακού και του αγαθού. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του Ιωάννη για τον μονογενή Υιό του Θεού: ότι «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Αυτό ακριβώς εννοούμε ότι έγινε και στους έσχατους καιρούς, εννοώ δηλαδή κατά τους καιρούς της θείας παρουσίας. Διότι είναι γραμμένο ότι «Εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος, θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους επιγράψω στις καρδιές τους». Αυτόν λοιπόν τον νόμο, που εκ φύσεως μας καθοδηγεί προς τη γνώση του αγαθού και του κακού, τον παρέβησαν οι άνθρωποι πάνω στη γη, και άλλαξαν τα προστάγματα. Διότι, αν και πλάστηκαν για αγαθά έργα, στράφηκαν προς τη φιλοσαρκία και το επίγειο φρόνημα. Γι' αυτό ακριβώς και η γη έγινε καταραμένη.

Και, λοιπόν, αναφωνούν λέγοντας: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου.» Εξαποστάλθηκε, επομένως, σε εμάς το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· δηλαδή ο Θεός Λόγος του Θεού, ο οποίος, αφού ανέλαβε την ομοίωση με εμάς, γεννιέται βέβαια μέσω της αγίας Παρθένου· διασώζει δε το γένος των ανθρώπων, ανάγοντας τη φύση στην αρχαία κατάσταση της αφθαρσίας, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Εγκαινιάζοντας για εμάς μια νέα οδό, ένωσε τα επίγεια με τα επουράνια, γκρεμίζοντας το μεσότοιχο του φραγμού και καταργώντας την έχθρα του νόμου των εντολών με τα δόγματα»· ώστε, εκπλησσόμενοι για αυτό, και οι μακάριοι άγγελοι να πουν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.» Διότι, επειδή ο Σωτήρας μας Χριστός ευδόκησε για εμάς και υπέμεινε τον σταυρό υπέρ ημών, λύθηκαν μεν τα πολύπλοκα δεσμά του θανάτου, αφαιρέθηκε δε κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο, όπως ακριβώς λέει ο προφήτης: «Και το πένθος έχει μεταβληθεί σε χαρά», ώστε να μπορούμε και εμείς να πούμε την κατάλληλη στιγμή: «Μετέτρεψες τον θρήνο μου σε χαρά για εμένα· έσκισες τον σάκο μου και με περιέζωσες με ευφροσύνη.» Για ποια πράγματα, λοιπόν, να είμαστε πλέον σκυθρωποί; Ποια πρόφαση θα έχουμε πάλι για να δακρύζουμε; Μάλλον δε, πώς δεν θα ανατείλει σε εμάς κάθε χαρά για όσα έχουν γίνει για εμάς μέσω του Σωτήρα; «

Και γνωρίζοντας και διδάσκοντας αυτό, ο θείος Δαβίδ ψάλλει προς τον Θεό και Πατέρα των όλων: «Πόσο πλήθυνας το έλεός σου, Θεέ, και οι υιοί των ανθρώπων θα ελπίσουν στη σκέπη των πτερύγων σου. Θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου· και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου. Διότι κοντά σου είναι η πηγή της ζωής, και μέσα στο δικό σου φως θα δούμε φως». Και βεβαίως ο σοφότατος Ιωάννης έλεγε: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Διότι ο Μονογενής είναι πράγματι ο απαράλλακτος χαρακτήρας της ουσίας του Θεού και Πατέρα, έχοντας ολόκληρο τον Γεννήτορα μέσα στο δικό του κάλλος· και μέσω αυτών που είναι ο ίδιος, απεικονίζει άριστα τη φύση Εκείνου που τον γέννησε.

Με ποιον τρόπο όμως φανερώθηκε; Κατεβάζοντας τον εαυτό του σε εκούσια κένωση, και εμφανιζόμενος παραδόξως ως άνθρωπος πάνω στη γη. Διότι «έλαβε το σπέρμα του Αβραάμ και έγινε όμοιος σε όλα με τους αδελφούς του», εκτός μόνο από την αμαρτία. Επειδή δεν ήταν δυνατόν η θεία και άφθαρτη φύση, που βρίσκεται πέρα από κάθε νου και υπερβαίνει κάθε λόγο και θαύμα, να πιαστεί στις παγίδες της αμαρτίας. Διότι «είναι το φως το αληθινό, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε». Επειδή όμως φαινόταν ως άνθρωπος σαν κι εμάς, για να μη νομιστεί ότι είναι μόνο αυτό από όσους δεν γνωρίζουν με ακρίβεια το μυστήριό του, όντας μαζί με αυτό και αναγνωριζόμενος ως Θεός των όλων, απέδειξε μέσω πάρα πολλών μεγαλουργημάτων τον εαυτό του ισοφυή και ομοούσιο με τον Πατέρα. Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, έστω κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, να πιστεύετε στα έργα μου»· διότι εκπλήρωνε τα πέρα από κάθε λογική μόνο με ένα νεύμα και με τη θέλησή του, συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δύναμης Εκείνου που τον γέννησε, και πλαισιωνόμενος τιμητικά από τους αγίους αγγέλους· διότι μετά τον πειρασμό του διαβόλου, προσήλθαν άγγελοι και τον υπηρετούσαν· και επιπλήττοντας την κτίση θεοπρεπώς κατά καιρούς· διότι είπε στη θάλασσα: «Σώπα, ησύχασε», και διέταξε τους σφοδρούς ανέμους να ηρεμήσουν, οπότε και όλοι οι μαθητές, στεφανώνοντάς τον με τους ύμνους που του έπρεπαν, έλεγαν: «Αληθινά είσαι Υιός του Θεού».

Και αυτές ήταν η Λεία και η Ραχήλ. Διότι ο Υιός, όντας κατά φύσιν Θεός, βρισκόταν μέσα στον κόσμο· διότι αυτό υποδηλώνει ο Λάβαν. Και κατά κάποιον τρόπο ποίμαινε, προνοώντας ως Θεός για τα αναγκαία της ζωής, δωρίζοντας τους καρπούς της γης, αναβλύζοντας πηγές υδάτων και ρεύματα ποταμών, «ανατέλλοντας τον ήλιό του», σύμφωνα με το γεγραμμένο, στέλνοντας βροχές, και ενθέτοντας στην ανθρώπινη φύση την έμφυτη φρόνηση. Διότι Αυτός είναι «Το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο.» Και τα εκπλήρωνε αυτά μόνο, όπως είπα, εξαιτίας της έμφυτης ημερότητάς Του· και χωρίς να δέχεται τότε σχεδόν κανέναν μισθό από τους ανθρώπους του κόσμου, ούτε δοξολογία, ούτε προσκύνηση, ούτε ορθή δόξα και αλάνθαστη αντίληψη για Αυτόν· έχοντας όμως προγνωρίσει ότι θα αποκτήσει κατά καιρούς δύο γυναίκες, οι οποίες θα γίνουν μητέρες γνήσιων τέκνων Του, γεννώντας νοητώς. Ποιες είναι δε αυτές; Πρώτη μεν η μεγαλύτερη, δηλαδή η Λεία, η οποία εκπληρώνει τον τύπο της Συναγωγής των Ιουδαίων. Δεύτερη δε, έπειτα από όχι πολύ χρόνο και τρισπόθητη, η νεότερη Ραχήλ, δηλαδή η Εκκλησία από τα έθνη, η οποία και γέννησε τον Ιωσήφ, που ερμηνεύεται ως προσθήκη Θεού. Διότι το ποίμνιο από τα έθνη προστέθηκε σε εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Τα τόσο λεπτά και όχι συνηθισμένα ζητήματα δεν απαιτούν δογματική απόφαση, αλλά μάλλον διερεύνηση και στοχαστική εξέταση, με την προϋπόθεση να μην επιτρέπεται να εκπίπτει ο λόγος σε όσα δεν αρμόζουν, δηλαδή να παραφέρεται έξω από το πρέπον. Διότι είναι γραμμένο: «εάν αναζητάς, να αναζητάς, και να κατοικείς κοντά μου». Αυτό όμως που το ιερό κείμενο δεν είπε με σαφήνεια, πώς θα μπορούσε κανείς να το εξηγήσει σαφώς; Για παράδειγμα, λέω ότι στο βιβλίο της κοσμογονίας είναι γραμμένο πως στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Και ότι μεν τα δημιούργησε, το είπε το ιερό κείμενο, και εμείς το δεχόμαστε αυτό ως αληθινό μέσω της πίστης. Το πώς όμως ή από πού, ή με ποιον τρόπο παρήχθησαν στην ύπαρξη ο ουρανός και η γη και τα υπόλοιπα κτίσματα, το να τα περιεργαζόμαστε πολυάσχολα δεν είναι αζήμιο· διότι δεν πρέπει να βυθίζουμε τον νου σε βαθύτερα ζητήματα. Όσα, λοιπόν, δεν λέει με απόλυτη σαφήνεια η Θεία Γραφή, αυτά πρέπει να παραμένουν άδηλα και να τα προσπερνάμε σιωπηλά. Εάν όμως πρέπει να εξάγουμε συμπεράσματα με λογισμό που αποβλέπει στην ορθότητα, λέμε ότι ο Δημιουργός των όλων έπλασε μεν τον άνθρωπο από χώμα, δηλαδή το σώμα του· και αφού το εμψύχωσε με ψυχή ζωντανή και νοερή, με τον τρόπο που Εκείνος γνωρίζει, ενέβαλε φυσικά μέσα του την έφεση και τη γνώση για κάθε αγαθό. Διότι νομίζω πως αυτό φανερώνει εκείνο που ειπώθηκε μέσω του μακάριου ευαγγελιστή Ιωάννη: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

ΑΛΛΟ. Εάν, λόγω του ότι λέγεται ότι μόνο ο Θεός είναι ένας και κατά φύσιν αγαθός, αποκλείεται ο Υιός από αυτήν την ομοιότητα προς τον Πατέρα, λέγω, και θεωρείται λιγότερο αγαθός, και γι' αυτόν τον λόγο όχι ομοούσιος, ας μας εξηγήσει κάποιος από αυτούς που συνηθίζουν να πολεμούν τον Χριστό, τι άραγε θα κάνει όταν και εμείς τους παραθέσουμε κάτι παρόμοιο με αυτό; Διότι λέγει κάπου για τον Θεό και Πατέρα κάποιος από τους αγίους ότι ο Θεός είναι φως· λέγει όμως και για τον Υιό, ότι ήταν το φως το αληθινό.

ΑΛΛΟ. Ο μακάριος ευαγγελιστής Ιωάννης, ερμηνεύοντας με ακρίβεια το αξίωμα που εκ φύσεως ανήκει στον Υιό, και παραθέτοντας το μέτρο του Ιωάννη ως γνήσιου δούλου, λέει τα εξής: «Υπήρξε άνθρωπος σταλμένος από τον Θεό, το όνομά του ήταν Ιωάννης· αυτός ήλθε για μαρτυρία, για να μαρτυρήσει περί του φωτός. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Πού θα φθάσει λοιπόν η υπεροχή του Χριστού όταν συγκρίνεται με τα μέτρα του Ιωάννη; Ή πώς δεν είναι πάντοτε ανώτερο εκείνο που γνωρίζει και δύναται να φωτίζει, από εκείνο που έχει την ανάγκη να φωτιστεί και χρειάζεται τη χορηγία από αυτόν που το λαμπρύνει; Και πώς εκείνος που παραλήφθηκε μόνο για να δώσει μαρτυρία και έχει αυτό το αξίωμα, δεν θα παραχωρήσει οπωσδήποτε το ανώτερο αξίωμα σε Εκείνον χάριν του οποίου είναι ξεχωριστός;

ΑΛΛΟ. «Ήταν το φως το αληθινό.» Εάν, εφόσον ο Πατέρας είναι αληθινό φως, αληθινό φως είναι και ο Υιός, ποια διαφορά θα έχει, τουλάχιστον ως προς τον λόγο της φύσεως, σε σχέση με αυτόν, εκείνος που τίθεται στην ίδια τάξη με αυτόν και ως προς τούτο; Εάν όμως, αν και είναι ετεροφυής, σύμφωνα με την ανοησία των ανόσιων αιρετικών, δύναται να είναι αληθινό φως, ποια είναι η ακρίβεια των αγίων ευαγγελιστών;

ΑΛΛΟ. «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο.» Αν το φως που αποστέλλεται στον κόσμο από τον Θεό και Πατέρα είναι ο Λόγος που προήλθε από αυτόν, σύμφωνα με τα δικά του λόγια: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και ήλθα»· και πάλι: «Εγώ έχω έρθει ως φως στον κόσμο»· προς αυτόν, επομένως, απευθύνεται και ο μακάριος Ψαλμωδός, κρούοντας την πνευματική λύρα: «Διότι εσύ θα φωτίσεις το λυχνάρι μου, Κύριε ο Θεός, φως στο σκοτάδι μου.» Όταν, λοιπόν, σύμφωνα με την ίδια τη φωνή του Σωτήρα, ο μακάριος Δαβίδ εν Πνεύματι τον ομολογεί Κύριο και Θεό, πώς είναι δυνατόν να είναι δημιούργημα, και με ποιον τρόπο θα μπορούσε ποτέ να είναι κτιστός αυτός που είναι εκ φύσεως Θεός;

ΑΛΛΟ. Ο μακάριος Ιωάννης, πραγματευόμενος περί του Θεού Λόγου, λέγει ότι αυτός είναι το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Ο δε σοφότατος Παύλος ισχυρίστηκε ότι το Άγιο Πνεύμα λάμπει μέσα στις καρδιές μας για τον φωτισμό της γνώσης της δόξας του Θεού στο πρόσωπο του Χριστού. Εφόσον λοιπόν ο μεν Λόγος είναι το αληθινό φως, το δε Άγιο Πνεύμα εκπέμπει λάμψη, είναι απόλυτη ανάγκη να ομολογήσουμε ότι το Πνεύμα ανήκει στην ουσία του Λόγου, διά του οποίου φωτίζει κάθε άνθρωπο, προβάλλοντας την έλλαμψη του Πνεύματος σαν μια ακτίνα της δικής του φύσης.