Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 13:16

Πολύ καλό είναι πράγματι το μάθημα· διότι νομίζω πως κανείς δεν θα μπορούσε να επιδείξει κάτι ίσο προς ένα φρόνημα που δεν συνηθίζει να κομπάζει· και τίποτε δεν χωρίζει τόσο πολύ ακόμη και αδελφούς και φίλους, όσο η ακράτητη επιθυμία για άθλιες μικροδοξίες. Διότι πάντοτε με κάποιον τρόπο επιλέγουμε το μεγαλύτερο, και οι κενές τιμές του βίου πείθουν τον ευόλισθο νου μας να ορμά προς τα πιο λαμπρά. Προκειμένου λοιπόν να απαλλαγούμε από μια τέτοια νόσο και να παύσουμε από αυτή την τόσο βδελυρή επιθυμία – διότι το πάθος της φιλοδοξίας είναι απάτη και τίποτε άλλο – ας δεχθούμε στον δικό μας νου τον ίδιο τον Βασιλέα των πάντων Χριστό, ο οποίος γι' αυτόν τον λόγο έπλυνε τα πόδια των μαθητών, ώστε κι εμείς να πλένουμε τα πόδια ο ένας του άλλου. Διότι μέσω αυτού θα εξαλειφθεί κάθε τρόπος αλαζονείας, και κάθε είδος κοσμικής φιλοδοξίας θα εξαφανιστεί. Εάν δηλαδή ο κατά φύσιν Κύριος συμπεριφέρθηκε ως υπηρέτης, πώς ο δούλος να μην επιλέξει να υποβληθεί σε κάτι από εκείνα που του ταιριάζουν απόλυτα, και πώς δεν θα υποστεί τελικά την εσχάτη των ποινών αν δεν το πράξει; «Αμήν αμήν σας λέγω, δεν είναι ο δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε ο απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Αν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα εφαρμόζετε.» Με νόμους σχεδόν απαράβατους σπεύδει ο Χριστός να οχυρώσει τη δύναμη της πράξης του, και καθιστά εντελώς ολέθρια την παράβαση της σωτηριώδους εντολής. Διότι η παράβαση εκείνου που βεβαιώθηκε με όρκο δεν παραμένει ατιμώρητη.

Εις το τέλος, Ψαλμός του Δαβίδ Μ'. Μακάριος είναι εκείνος που επιδεικνύει κατανόηση στον πτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος είθε να τον διαφυλάξει και να τον διατηρήσει στη ζωή, και να τον καταστήσει μακάριο πάνω στη γη, και να μην τον παραδώσει στη θέληση των εχθρών του. Ο Κύριος είθε να τον βοηθήσει στο κρεβάτι του πόνου του· εσύ μετέτρεψες προς ανακούφιση όλη την κλίνη του κατά την ασθένειά του. Προχωρώντας στη συνέχεια, ο λόγος προσθέτει: Διότι και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε τον άρτο μου, εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό (τον δόλο). Αυτά δε έχει καταγραφεί στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι τα είπε ο Σωτήρας και Κύριός μας αναφερόμενος στο δικό του πρόσωπο κατά την ομιλία του προς τους μαθητές, διά της οποίας έλεγε: «Αμήν, αμήν, σας λέγω· δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Αφού τα γνωρίζετε αυτά, μακάριοι είστε εάν τα πράττετε. Δεν μιλώ για όλους σας· εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά τούτο γίνεται για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει τον άρτο μου σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Δεν βρίσκεται δε καμία άλλη Γραφή που να λέει κάτι τέτοιο, παρά μόνο η παρούσα, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί: «Αυτός που έτρωγε τον άρτο μου εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό».

Γι' αυτό προτρέπει να προσέχουν τα όσα έχουν ακούσει, και να μην υπάρχει μέσα τους πονηρή καρδιά απιστίας. Για τον λόγο αυτό, και κυρίως σε τούτη την επιστολή, μιλά εκτενώς περί πίστεως και παραθέτει πολλά παραδείγματα στο τέλος, δείχνοντας ότι και σε εκείνους υποσχέθηκε τα αγαθά άμεσα, και όμως δεν έδωσε τίποτα. Εκτός αυτών, για να μη νομίσουν ότι έχουν εγκαταλειφθεί, θεμελιώνει τα εξής δύο: πρώτον, το να υπομένουν γενναία όλα όσα τους συμβαίνουν, και δεύτερον, το να προσδοκούν οπωσδήποτε την αμοιβή· διότι βεβαίως δεν πρόκειται να παραβλέψει τον Άβελ και τους μετέπειτα δικαίους αφήνοντάς τους χωρίς ανταμοιβή. Και προβαίνει στην προτροπή με τρεις τρόπους: πρώτον, με βάση τα όσα έπαθε ο Χριστός, καθώς και ο Ίδιος λέει: «Δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του»· δεύτερον, με βάση τα αγαθά που επιφυλάσσονται για εκείνους που πιστεύουν· και τρίτον, με βάση τα δεινά. Και τούτο δεν το στηρίζει μόνο στα μελλοντικά, πράγμα που θα ήταν λιγότερο πειστικό, αλλά και στα παρελθόντα, σε όσα δηλαδή συνέβησαν στους πατέρες τους. Αυτό κάνει και ο Χριστός, λέγοντας άλλοτε μεν: «Δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του», και πάλι: «Πολλές κατοικίες υπάρχουν κοντά στον Πατέρα»· και ταλανίζει σφοδρότατα όσους δεν πίστεψαν.

Επομένως, ούτε η ταπεινοφροσύνη θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς μεγαλοψυχία, ούτε η έπαρση να προέλθει από οτιδήποτε άλλο παρά μόνο από μικροψυχία. Διότι, όπως ακριβώς τα μικρά παιδιά ενθουσιάζονται με τα ευτελή πράγματα, κοιτάζοντας έκθαμβα μπάλες, τροχούς και αστραγάλους, ενώ δεν μπορούν να συλλάβουν ούτε καν την έννοια των μεγάλων πραγμάτων· έτσι λοιπόν και εδώ, εκείνος που φιλοσοφεί θα θεωρήσει τα παρόντα ως μηδαμινά (επομένως ούτε ο ίδιος θα επιλέξει να τα κατέχει, ούτε να τα λάβει από άλλον), ενώ εκείνος που δεν είναι τέτοιος θα υποστεί τα αντίθετα, ενθουσιασμένος με ιστούς αράχνης, και σκιές, και όνειρα, και με πράγματα ακόμη πιο ανίσχυρα από αυτά. Αμήν, αμήν σας λέγω, δεν είναι ο δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε ο απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Εάν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα πράττετε. Δεν ομιλώ για όλους σας, αλλά για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του.

Ώ της ανεξικακίας! Ακόμη δεν ελέγχει τον προδότη, αλλά συγκαλύπτει το πράγμα, δίνοντάς του με αυτόν τον τρόπο περιθώριο μετανοίας. Και τον ελέγχει, και δεν τον ελέγχει, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα». Μου φαίνεται δε ότι και το, «Δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του», έχει λεχθεί και γι' αυτόν τον λόγο, ώστε, αν ποτέ πάθουν κάποιο κακό από υπηρέτες ή από κάποιους κατώτερους, να μην σκανδαλίζονται, αποβλέποντας στο παράδειγμα του Ιούδα, ο οποίος, αφού απόλαυσε μύρια αγαθά, με τα αντίθετα αντάμειψε τον ευεργέτη. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αυτός που τρώει μαζί μου άρτο»· και παραλείποντας όλα τα άλλα, έθεσε αυτό, το οποίο κυρίως ήταν ικανό να τον συγκρατήσει και να τον κάνει να ντραπεί. Εκείνος που τρέφεται από εμένα, εκείνος που συμμετέχει στο τραπέζι μου, λέει. Αυτά δε τα έλεγε, διδάσκοντάς τους να ευεργετούν εκείνους που τους κάνουν κακό, ακόμη κι αν αυτοί παραμένουν αθεράπευτοι. Λέγοντας δε, «Δεν μιλώ για όλους σας», για να μην μεταφέρει τον φόβο στους πολλούς, τον ξεχωρίζει πλέον, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο». Διότι το «Δεν μιλώ για όλους», δεν περιόριζε οπωσδήποτε τον λόγο σε έναν· γι' αυτό πρόσθεσε: «Αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο», δείχνοντας σε εκείνον τον ταλαίπωρο ότι δεν συλλαμβάνεται έχοντας άγνοια, αλλά γνωρίζοντας πάρα πολύ καλά· πράγμα το οποίο και αυτό, περισσότερο από όλα, ήταν ικανό να τον συγκρατήσει.

Διότι στους ανθρώπους έπεφτε μεν το χρέος (καθώς, έχοντας ηττηθεί οικειοθελώς, ήταν δίκαιο να παλέψουμε για να ανατρέψουμε την ήττα)· δεν υπήρχε όμως καμία τέτοια δυνατότητα, ούτε καν κατά προσέγγιση, εφόσον είχαμε ήδη γίνει δούλοι της αμαρτίας. Διότι πώς θα μπορούσαμε να γίνουμε ανώτεροι από εκείνην στην οποία ήμασταν υποδουλωμένοι; Αλλιώς θα ήμασταν και ανώτεροι, όμως «κανένας δούλος δεν είναι ανώτερος από τον κύριό του». Επειδή λοιπόν, από τη μία, αυτός που ήταν δίκαιο να ξεπληρώσει αυτό το χρέος και να κερδίσει αυτήν τη νίκη ήταν δούλος σε εκείνα τα οποία έπρεπε να κατανικήσει στον πόλεμο, και, από την άλλη, ο Θεός, στον οποίο ήταν δυνατόν να τα επιτύχει αυτά, δεν είχε χρέος σε κανέναν· και εξαιτίας αυτού κανένας από τους δύο δεν αναλάμβανε τον αγώνα, και η αμαρτία συνέχιζε να ζει, και ήταν πλέον αδύνατον να ανατείλει σε εμάς η αληθινή ζωή (αφού άλλος όφειλε να στήσει το τρόπαιο και άλλος μπορούσε), για όλους αυτούς τους λόγους χρειάστηκε να συνενωθούν το ένα με το άλλο, και ένας και ο αυτός να φέρει και τις δύο φύσεις: και εκείνου που είχε την υποχρέωση να πολεμήσει και εκείνου που είχε τη δύναμη να νικήσει.

«Γνωρίζετε τι σας έκανα; Εσείς με αποκαλείτε Διδάσκαλο και Κύριο· και καλά λέτε, διότι είμαι. Εάν λοιπόν εγώ σας έπλυνα τα πόδια, ο Κύριος και ο Διδάσκαλος, και εσείς οφείλετε να πλένετε τα πόδια ο ένας του άλλου. Διότι σας έδωσα παράδειγμα, ώστε όπως έκανα εγώ σε εσάς, έτσι να κάνετε και εσείς. Αλήθεια, αλήθεια σας λέγω, δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε». Δεν απευθύνεται πλέον μόνο στον Πέτρο, αλλά συνομιλεί με όλους, και παραθέτει την αιτία της τόσο μεγάλης ταπεινοφροσύνης του. Και αυτή είναι το ότι πρέπει να γίνουν μιμητές αυτής της πράξης. Μήπως λοιπόν και όταν έλεγε στον Πέτρο ότι «θα το καταλάβεις αργότερα», αναφερόταν σε αυτήν εδώ την τωρινή στιγμή; Διότι «θα το καταλάβεις», ω Πέτρε, «αργότερα», όταν αφού πάρω τα ιμάτιά μου και καθίσω πάλι στο τραπέζι, θα αρχίσω να σας διδάσκω και να λέω: «Γνωρίζετε τι σας έκανα;». —«Διότι εάν εγώ», για τον οποίον εσείς μαρτυρείτε ότι είμαι «ο Κύριος και ο διδάσκαλος», και δεν μαρτυρείτε ψευδώς (διότι είμαι), έπλυνα τα δικά σας πόδια (και δεν είπε των δούλων, των αγράμματων και αμαθών, αλλά το άφησε να το συμπεράνουν μόνοι τους)· εσείς έχετε απόλυτο χρέος «να πλένετε τα πόδια ο ένας του άλλου»· δηλαδή, να προσφέρετε ο ένας στον άλλον κάθε είδους διακονία.

Διότι μέσω της νίψης, η οποία θεωρείται η έσχατη υπηρεσία, οφείλουμε πολύ περισσότερο να εκτελούμε και τις άλλες, τις πιο τιμητικές. «Διότι σας έδωσα υπόδειγμα, ώστε, καθώς εγώ έπραξα σε εσάς, έτσι να πράττετε και εσείς»· δηλαδή, με την ίδια προθυμία. Διότι, αν και η δική μου πράξη είναι σπουδαιότερη, εφόσον εγώ όντας Δεσπότης έπλυνα πόδια δούλων, ενώ εσείς θα πλύνετε πόδια ομοδούλων σας· εντούτοις, βλέπουμε και τους δασκάλους να παραδίδουν στα παιδιά τα γράμματα γραμμένα με πολλή ομορφιά, ώστε να επιτύχουν έστω και μια κατώτερη μίμηση. Και αναγκαίως δίνει αυτές τις συμβουλές στους αποστόλους. Διότι, επειδή επρόκειτο να απολαύσουν τιμές, άλλοι μεγαλύτερη και άλλοι μικρότερη, για να μην υπερηφανεύονται ο ένας απέναντι στον άλλον, ταπεινώνει τα φρονήματα όλων τους. «Διότι δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του», για όσο είναι δούλος, «ούτε απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον απέστειλε», για όσο είναι απόστολος· όταν όμως γίνει ανώτερος, τότε δεν είναι πλέον ούτε δούλος ούτε απόστολος. «Εφόσον τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα εφαρμόζετε».