Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 13:18

Επομένως, όταν η γνώση συμπορεύεται με τα έργα, τότε βεβαίως ωφελεί σε μεγάλο βαθμό. Εάν όμως λείπει οποιοδήποτε από τα δύο, το άλλο θα είναι οπωσδήποτε χωλό. Διότι έχει γραφτεί ότι "και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή". Αν και το να γνωρίζει κανείς τον έναν και κατά φύση Θεό, και να τον ομολογεί άδολα και αληθινά, αυτό είναι η πίστη, όμως και αυτή είναι νεκρή, εάν δεν τη συνοδεύει η λαμπρότητα που προέρχεται από τα έργα. Πώς λοιπόν δεν είναι εντελώς ανώφελο το να γνωρίζει τυχόν κάποιος τι είναι το αγαθό, χωρίς όμως να θέλει επιπλέον και να το εφαρμόζει; Γι' αυτήν λοιπόν την αιτία λέει ότι θα είναι μακάριοι οι μαθητές του, δηλαδή όσοι πιστεύουν σε αυτόν, όχι μόνο εάν αποκτούσαν τη γνώση των όσων έλεγε, αλλά και εάν τα έπρατταν. <Δεν μιλώ για όλους σας· διότι εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά για να εκπληρωθεί η γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο σήκωσε εναντίον μου την πτέρνα του.> Ο λόγος αυτός δεν έχει μικρή ασάφεια στα σημεία αυτά. Διότι, ενώ λέει ότι θα είναι μακάριοι όσοι έχουν μεν τη γνώση του αγαθού, αλλά και φροντίζουν να το εκπληρώνουν με έργα· πρόσθεσε αμέσως: Δεν μιλώ για όλους, υπονοώντας τον προδότη, όπως τουλάχιστον φαίνεται και σε πολλούς άλλους και σε εμένα· διότι ο θεομίσητος δεν συγκαταλέγεται στους αξιοζήλευτους, ούτε θα μπορούσε ποτέ να καταταχθεί στους μακάριους, έχοντας καταστήσει την ψυχή του ένοχη για μια τόσο μεγάλη ασέβεια.

Και αυτή μεν είναι μία ερμηνεία του προκειμένου ζητήματος, η οποία είναι συνηθισμένη στους περισσότερους· υπάρχει όμως και μία άλλη επιπλέον. Αυτή είναι η εξής: επειδή ο Χριστός επρόκειτο να πει ότι, σύμφωνα με την τέλεια και ιερότατη Γραφή, «αυτός που τρώει τον άρτο μου εμεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό, δηλαδή σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του», προαπολογείται κατά κάποιον τρόπο και καθησυχάζει τον γνήσιο χορό των άλλων μαθητών, αποδίδοντας το βάρος της κατηγορίας σε έναν και μόνο. Διότι, επειδή όλοι έτρωγαν τον άρτο του, συντρώγοντας δηλαδή και καταναλώνοντας μαζί αυτά που συγκεντρώνονταν μέσω αυτού, για τον λόγο αυτόν, πολύ ωφέλιμα, δεν αφήνει τον νου των αθώων να συντρίβεται από ανυπόστατους φόβους και ανακόπτει προκαταβολικά την οξύτητα της υποψίας λέγοντας: «Δεν ομιλώ για όλους σας· διότι εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά για να εκπληρωθεί», λέει, «η Γραφή: Αυτός που τρώει τον άρτο μου σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του», δηλαδή «εμεγάλυνε τον πτερνισμό», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού. Νομίζω ότι κάτι τέτοιο υποδηλώνει. Έχοντας λοιπόν εκθέσει σε αυτά διπλή ερμηνεία, ας διακρίνει ο φιλομαθής την καλύτερη και πιο αληθινή, όμως ας αναλύσουμε περαιτέρω το ρητό, διασφαλίζοντας τον νου των πιο απλών.

ΨΑΛΜΟΣ Μ'. <Εις το τέλος, ψαλμός του Δαβίδ.> (A f. 223, Κυρίλλου και Θεοδώρητου) Κάποιοι μεν απέδωσαν τον παρόντα ψαλμό στον Δαβίδ, ενώ κάποιοι άλλοι λένε ότι σε αυτόν προφητεύονται τα γεγονότα σχετικά με τον Εζεκία, δηλαδή πώς αρρώστησε εξαιτίας της αλαζονείας του, πώς διατέθηκαν απέναντί του οι φίλοι του, και ότι βρήκε την υγεία του χάρη στη φροντίδα του προς τους φτωχούς. Το θείο Ευαγγέλιο όμως δεν μας επιτρέπει να αποδεχτούμε κανένα από τα δύο. Διότι, εφόσον ο Κύριος είπε: «Για να εκπληρωθεί η Γραφή, εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του», και απέδειξε ότι ο ψαλμός αρμόζει σε αυτόν και σε κανέναν άλλον, θεωρώ θρασύ και τολμηρό να του πλάσουμε άλλη υπόθεση. Επομένως, ο προκείμενος ψαλμός μακαρίζει αυτούς που πίστεψαν στον Χριστό, και μάλιστα τους δίνει ως αμοιβή για την πίστη τους τη δική του βοήθεια. Εισάγεται δε και το ίδιο το πρόσωπο του Κυρίου, το οποίο καταφέρεται εναντίον των αρχόντων του ιουδαϊκού λαού, και ιδιαίτερα εναντίον του ίδιου του προδότη. Γι' αυτό και επιγράφεται «Εις το τέλος», παραπέμποντάς μας στη συντέλεια του αιώνος, κατά την οποία εκπληρώθηκαν τα γεγραμμένα. <Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα.> (A f. 223) Μακαρίζει εκείνον που μπορεί να κατανοήσει τη φτώχεια, την οποία ανέλαβε ο Χριστός για χάρη μας.

Διότι πώς θα μπορούσε να φροντίζει για τη σωτηρία των ανθρώπων αυτός που ακούει από τον ίδιο τον Σωτήρα το «υιός της απωλείας» και το «θα τον συνέφερε να μην είχε γεννηθεί» και το «φίλε, για ποιο σκοπό ήρθες;» και το «ένας από εσάς θα με παραδώσει» και το «αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του» (όπως αναφέρει το Ευαγγέλιο από την προηγούμενη μαρτυρία του Ψαλτηρίου) και το «αλίμονο σε εκείνον μέσω του οποίου παραδίδεται ο Υιός του Ανθρώπου»; Διότι ο ίδιος ο Ιούδας φανέρωσε τα πάντα για τον εαυτό του και ήλεγξε από μόνος του την ανοησία εκείνων που τον επαινούν, έστω και ακούσια, αφού ωστόσο, μετά τη λήψη του αντιτίμου των τριάντα αργυρίων, αργότερα μετανόησε και επέστρεψε τα αργύρια, επειδή είχε πράξει κάτι κακό, κακό μεν για τον εαυτό του, κακό δε και για εκείνους που σταύρωσαν τον Κύριο. Ο Κύριος όμως, επιτελώντας το αγαθό ο ίδιος για εμάς και για τον κόσμο, παρέδωσε τον εαυτό του, ώστε να επέλθει σε εμάς η σωτηρία. Επομένως, δεν οφείλουμε ευγνωμοσύνη στον προδότη Ιούδα, αλλά στον ελεήμονα Σωτήρα, ο οποίος έδωσε τη ζωή του για εμάς, τα δικά του πρόβατα, όπως ο ίδιος είπε.

Εις το τέλος, Ψαλμός του Δαβίδ Μ'. Μακάριος είναι εκείνος που επιδεικνύει κατανόηση στον πτωχό και τον πένητα· σε ημέρα πονηρή θα τον λυτρώσει ο Κύριος. Ο Κύριος είθε να τον διαφυλάξει και να τον διατηρήσει στη ζωή, και να τον καταστήσει μακάριο πάνω στη γη, και να μην τον παραδώσει στη θέληση των εχθρών του. Ο Κύριος είθε να τον βοηθήσει στο κρεβάτι του πόνου του· εσύ μετέτρεψες προς ανακούφιση όλη την κλίνη του κατά την ασθένειά του. Προχωρώντας στη συνέχεια, ο λόγος προσθέτει: Διότι και ο άνθρωπος με τον οποίο είχα ειρήνη, στον οποίο στήριξα τις ελπίδες μου, αυτός που έτρωγε τον άρτο μου, εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό (τον δόλο). Αυτά δε έχει καταγραφεί στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι τα είπε ο Σωτήρας και Κύριός μας αναφερόμενος στο δικό του πρόσωπο κατά την ομιλία του προς τους μαθητές, διά της οποίας έλεγε: «Αμήν, αμήν, σας λέγω· δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Αφού τα γνωρίζετε αυτά, μακάριοι είστε εάν τα πράττετε. Δεν μιλώ για όλους σας· εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα· αλλά τούτο γίνεται για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει τον άρτο μου σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Δεν βρίσκεται δε καμία άλλη Γραφή που να λέει κάτι τέτοιο, παρά μόνο η παρούσα, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί: «Αυτός που έτρωγε τον άρτο μου εμεγάλυνε εναντίον μου τον υποσκελισμό».

Εφόσον αυτά προφητεύτηκαν και εκπληρώθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν είναι παράδοξο αν, με τον ίδιο τρόπο, και τα προαναφερθέντα λόγια του τεσσαρακοστού ψαλμού σημαίνουν τα όσα επρόκειτο να συμβούν κατά τον καιρό της επιβουλής κατά του Σωτήρα μας. Και επειδή δεν τα κατανοούν αυτά όλοι οι άνθρωποι, πώς δηλαδή, αν και ήταν Λόγος του Θεού και σοφία και ζωή και φως αληθινό, και κατείχε όλο τον πλούτο των αγαθών, «πτώχευσε για εμάς» λαμβάνοντας σάρκα, και ομοιώθηκε με τους θνητούς κατά το γένος και φτωχούς ανθρώπους, λαμβάνοντας «μορφή δούλου» και πένητα, και μάλιστα κατά τον καιρό που εκπλήρωνε την προφητεία του ψαλμού, ευλόγως στην αρχή του ψαλμού μακαρίζεται εκείνος που τα κατανοεί αυτά για αυτόν, τυγχάνοντας της αναγεγραμμένης επαγγελίας. Έπειτα στη συνέχεια, από το πρόσωπο πλέον του πένητα και φτωχού, δηλαδή του ίδιου του Σωτήρα μας που πτώχευσε για εμάς, προστίθεται: «Εγώ είπα, Κύριε, ελέησέ με». Για το ότι δε όσα αναφέρονται στον ψαλμό προφητεύονται από το πρόσωπο του Σωτήρα, επαρκής μάρτυρας είναι ο ευαγγελιστής Ιωάννης. Διότι εξιστορεί ότι ο Ιησούς, παίρνοντας κάποτε ένα λέντιο το ζώστηκε, και αφού ένιψε τα πόδια των μαθητών του, είπε: «Εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα. Αλλά, για να εκπληρωθεί η Γραφή, εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του».

Διότι είναι ευκολότερο να μην πέσει κανείς, παρά, αφού πέσει, να συνέλθει και να επανακτήσει τον εαυτό του. Πρόσεξε λοιπόν, όταν ο Ιούδας έριξε τον εαυτό του στην πτώση, πόσης βοήθειας απολαμβάνει, και ούτε έτσι δεν ανορθώνεται. Του είπε ότι «ένας από εσάς είναι διάβολος»· είπε ότι «δεν πιστεύουν όλοι»· είπε ότι «δεν ομιλώ για όλους»· και ότι «εγώ γνωρίζω αυτούς που εξέλεξα», και όμως τίποτε από όλα αυτά δεν συναισθάνεται.

Επομένως, ούτε η ταπεινοφροσύνη θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς μεγαλοψυχία, ούτε η έπαρση να προέλθει από οτιδήποτε άλλο παρά μόνο από μικροψυχία. Διότι, όπως ακριβώς τα μικρά παιδιά ενθουσιάζονται με τα ευτελή πράγματα, κοιτάζοντας έκθαμβα μπάλες, τροχούς και αστραγάλους, ενώ δεν μπορούν να συλλάβουν ούτε καν την έννοια των μεγάλων πραγμάτων· έτσι λοιπόν και εδώ, εκείνος που φιλοσοφεί θα θεωρήσει τα παρόντα ως μηδαμινά (επομένως ούτε ο ίδιος θα επιλέξει να τα κατέχει, ούτε να τα λάβει από άλλον), ενώ εκείνος που δεν είναι τέτοιος θα υποστεί τα αντίθετα, ενθουσιασμένος με ιστούς αράχνης, και σκιές, και όνειρα, και με πράγματα ακόμη πιο ανίσχυρα από αυτά. Αμήν, αμήν σας λέγω, δεν είναι ο δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε ο απόστολος ανώτερος από εκείνον που τον έστειλε. Εάν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα πράττετε. Δεν ομιλώ για όλους σας, αλλά για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του.

Ώ της ανεξικακίας! Ακόμη δεν ελέγχει τον προδότη, αλλά συγκαλύπτει το πράγμα, δίνοντάς του με αυτόν τον τρόπο περιθώριο μετανοίας. Και τον ελέγχει, και δεν τον ελέγχει, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα». Μου φαίνεται δε ότι και το, «Δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του», έχει λεχθεί και γι' αυτόν τον λόγο, ώστε, αν ποτέ πάθουν κάποιο κακό από υπηρέτες ή από κάποιους κατώτερους, να μην σκανδαλίζονται, αποβλέποντας στο παράδειγμα του Ιούδα, ο οποίος, αφού απόλαυσε μύρια αγαθά, με τα αντίθετα αντάμειψε τον ευεργέτη. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αυτός που τρώει μαζί μου άρτο»· και παραλείποντας όλα τα άλλα, έθεσε αυτό, το οποίο κυρίως ήταν ικανό να τον συγκρατήσει και να τον κάνει να ντραπεί. Εκείνος που τρέφεται από εμένα, εκείνος που συμμετέχει στο τραπέζι μου, λέει. Αυτά δε τα έλεγε, διδάσκοντάς τους να ευεργετούν εκείνους που τους κάνουν κακό, ακόμη κι αν αυτοί παραμένουν αθεράπευτοι. Λέγοντας δε, «Δεν μιλώ για όλους σας», για να μην μεταφέρει τον φόβο στους πολλούς, τον ξεχωρίζει πλέον, λέγοντας τα εξής: «Αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο». Διότι το «Δεν μιλώ για όλους», δεν περιόριζε οπωσδήποτε τον λόγο σε έναν· γι' αυτό πρόσθεσε: «Αυτός που τρώει μαζί μου τον άρτο», δείχνοντας σε εκείνον τον ταλαίπωρο ότι δεν συλλαμβάνεται έχοντας άγνοια, αλλά γνωρίζοντας πάρα πολύ καλά· πράγμα το οποίο και αυτό, περισσότερο από όλα, ήταν ικανό να τον συγκρατήσει.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, ότι ο Ιούδας δεν επρόκειτο να αποστεί από την προδοσία, δεν έπαψε να χρησιμοποιεί συμβουλές, παραινέσεις, ευεργεσίες και απειλές, αποτρέποντάς τον από την προδοσία με κάθε τρόπο διδασκαλίας και αναχαιτίζοντάς τον συνεχώς με τον λόγο Του σαν με χαλινάρι. Και το πράττει αυτό διδάσκοντάς μας να εκπληρώνουμε όλα όσα εξαρτώνται από εμάς, έστω κι αν γνωρίζουμε εκ των προτέρων ότι οι αδελφοί δεν θα πειστούν, διότι ο μισθός για τη συμβουλή μας είναι ακέραιος και εξασφαλισμένος. Και πρόσεξε πώς τον απέτρεπε συνεχώς και με σοφία μέσα από τα λόγια Του: «Ένας από εσάς θα με παραδώσει». Και πάλι: «Δεν μιλώ για όλους σας· εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα». Και πάλι: «Ένας από εσάς είναι διάβολος». Και ανεχόταν να τους θέτει όλους σε αγωνία, ώστε να μην διαπομπεύσει τον προδότη και τον κάνει πιο αναίσχυντο με τον φανερό έλεγχο. Διότι, το ότι τα λόγια αυτά προκάλεσαν αγωνία και φόβο και στους υπόλοιπους, παρόλο που η συνείδησή τους δεν τους έλεγχε για τίποτα πονηρό, άκουσε πώς ο καθένας έλεγε με αγωνία: «Μήπως είμαι εγώ, Κύριε;». Και δεν τον παιδαγωγούσε μόνο με λόγια, αλλά και με έργα.

Πάλι έπρεπε να προηγηθεί του Λόγου πρόδρομος· ο μεγαλύτερος των προφητών και όλων των ανθρώπων προτρέχει. Έπρεπε να προβάλει μάρτυρα της δόξας του· κάλεσε τον Συμεών και την Άννα. Έπρεπε να προσλάβει μαθητές· επιλέγει τους άριστους εκλεκτούς· «Διότι γνωρίζω», λέει, «ποιους εξέλεξα». Έπρεπε να αναστήσει νεκρό, τον Λάζαρο στη Βηθανία· αλλά από ευσεβή οικία στην οποία βρίσκονταν η Μάρθα και η Μαρία, για τις οποίες η θεία απόφαση αποφάνθηκε ότι διάλεξαν την αγαθή μερίδα. Έπρεπε να κληθεί κάποιος από τα έθνη; Ως απαρχή των άλλων καλείται ο Κορνήλιος· και το πόσο σπουδαίος ήταν στην αρετή ακόμη και πριν από το βάπτισμα, το ανακηρύσσει η Ιερή Γραφή. Σταυρώνονται δύο ληστές· αλλά ο μεν ευγνώμων ανοίγει τον παράδεισο, ενώ ο βλάσφημος, που φέρει ανεξίτηλα τα στίγματα της αμαρτίας, παραπέμπεται από την τιμωρία στην καταδίκη.

«Δεν ομιλώ περί πάντων υμών, εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα, αλλά για να εκπληρωθεί η Γραφή: Εκείνος που τρώει μαζί μου τον άρτο, σήκωσε εναντίον μου τη φτέρνα του. Από τώρα σας το λέω, πριν να συμβεί· ώστε, όταν συμβεί, να πιστέψετε ότι εγώ είμαι». Για να μην πουν: «Γιατί μας τα λες αυτά, σαν να τα αγνοούμε; Γνωρίζουμε και εμείς το καλό της ταπεινώσεως», γι' αυτό λέει: «Εφόσον τα γνωρίζετε», δεν αρκεί μόνο αυτό, αλλά τότε όντως «είστε μακάριοι, εάν» και «τα πράττετε». Επειδή και οι Ιουδαίοι γνώριζαν τις εντολές, αλλά δεν ήταν μακάριοι, αλλά αθλιότατοι, επειδή δεν τις εφάρμοζαν. «Δεν ομιλώ περί πάντων υμών, εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα.» Ελέγχει, και ταυτόχρονα δεν ελέγχει τον προδότη, εκφέροντας τον λόγο συγκαλυμμένα. Διότι ήθελε να τον οδηγήσει σε μετάνοια· γι' αυτό και παραλείποντας όλες τις άλλες ευεργεσίες που του απέδειξε, ανέφερε εκείνο που περισσότερο από όλα ήταν ικανό να τον κάνει να ντραπεί: «Εκείνος που τρώει τον άρτο μου», εκείνος που τρέφεται από εμένα, που απολαμβάνει μαζί μου την τράπεζα, πράγμα το οποίο κάνει ακόμη και τους εχθρούς να αισθάνονται ντροπή.

Λέγοντας δε το «Δεν ομιλώ για όλους σας», ώστε να μην εξαπλωθεί ο φόβος σε πολλούς, τον διαχωρίζει φανερά και αποδεικνύει ότι ένας είναι αυτός που μηχανεύεται εναντίον του· γι' αυτό λέγει: «Εκείνος που τρώει το ψωμί μου». Εφόσον δε ο Ιησούς είπε «Εγώ γνωρίζω ποιους εξέλεξα», τι θα πούμε για τον Ιούδα; Άραγε δεν εξέλεξε και αυτόν;