Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 13:4

Κεφάλαιο βʹ. ΙΩΑΝΝΗΣ. Γνωρίζοντας ο Ιησούς ότι ο Πατέρας έδωσε τα πάντα στα χέρια του, και ότι από τον Θεό εξήλθε και προς τον Θεό πορεύεται, σηκώνεται από το δείπνο, βγάζει τα ιμάτιά του και, παίρνοντας ένα λέντιο, ζώστηκε.

Και ο Ιώβ επίσης προστάζεται από τον Κύριο να ζωστεί. Διότι, ως σύμβολο ανδρείας και προετοιμασίας για τα έργα, λέει: «Ζώσου, σαν άνδρας, την οσφύ σου». Και είναι φανερό ότι σε όλους τους μαθητές του Κυρίου ήταν συνηθισμένη η χρήση της ζώνης, στους οποίους είχε απαγορευθεί να φέρουν χαλκό στις ζώνες τους. Εξάλλου, αυτός που πρόκειται να εργαστεί με τα ίδια του τα χέρια είναι ανάγκη να είναι ευσταλής και ανεμπόδιστος στις κινήσεις του. Επομένως έχει ανάγκη και από ζώνη, με την οποία ο χιτώνας θα εφαρμόσει καλά στο σώμα· και μάλιστα θα τον θερμαίνει περισσότερο, καθώς θα τον περιβάλλει από παντού, και θα του εξασφαλίσει το ανεμπόδιστο στις κινήσεις του. Επειδή και ο Κύριος, όταν προετοιμαζόταν για τη διακονία των μαθητών, πήρε ένα λέντιο και ζώστηκε.

Και με έναν άλλο τρόπο, πάντοτε αποτελούσε μέριμνα των αγίων ευαγγελιστών το να δείχνουν ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός γνώριζε εκ των προτέρων τον καιρό του πάθους· ώστε να μην υπερηφανεύεται εναντίον της θείας δόξας Του κανένας από όσους συνηθίζουν να ετεροδοξούν, λέγοντας ότι δήθεν συνελήφθη εξαιτίας αδυναμίας, και, έχοντας περιπέσει ακούσια στις παγίδες των Ιουδαίων, υπέστη αυτόν τον τόσο φρικτό θάνατο. Επομένως, ο λόγος των αγίων είναι σύμφωνος με τη θεία οικονομία και ωφέλιμος. «Και ενώ γινόταν ο δείπνος, και ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Ιούδα του Σίμωνα του Ισκαριώτη να τον παραδώσει· γνωρίζοντας ο Ιησούς ότι ο Πατέρας τα έδωσε όλα στα χέρια του, και ότι από τον Θεό εξήλθε και προς τον Θεό πηγαίνει, σηκώνεται από το δείπνο και βγάζει τα ιμάτιά του, και παίρνοντας ένα λέντιο ζώστηκε με αυτό. Έπειτα βάζει νερό στον νιπτήρα, και άρχισε να νίβει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με το λέντιο με το οποίο ήταν ζωσμένος.» Ο Σωτήρας ξεριζώνει από τις διάνοιές μας την υπεροψία, καταστρέφοντάς την ως το πιο αισχρό από τα νοσήματα και άξιο της ύψιστης βδελυγμίας. Διότι γνωρίζει ότι τίποτα δεν συνηθίζει να βλάπτει τόσο την ψυχή του ανθρώπου, όσο προπάντων αυτό το μιαρό και αποτρόπαιο πάθος, στο οποίο και ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων, σαν να βρίσκεται σε θέση εχθρού, δικαίως εναντιώνεται· «διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους», σύμφωνα με τον λόγο του Σολομώντα.

Και δες αρετή· έπειτα από τόσους κινδύνους και έπειτα από τόσα κατορθώματα, με ταπεινοφροσύνη έλεγε: αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ ακόμη για τον εαυτό μου ότι έχω κατακτήσει τον σκοπό. Αυτά δε τα έλεγε για να απομακρύνει την έπαρση, γνωρίζοντας τι είδους οργή προκαλεί σε όσους την αγαπούν. Και τι είναι η υψηλοφροσύνη; Το να επαίρεται κανείς είναι όμοιο με το να προσβάλλει τον Θεό για τα δικά του κατορθώματα. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει στα ανθρώπινα πράγματα, εάν κάποιος δώσει ένα δώρο στον πλησίον του, και αρχίσει να υπερηφανεύεται εις βάρος του, η μεν ευγνωμοσύνη θα χαθεί και η φιλία του πλησίον θα διαλυθεί. Γι' αυτό ο τέτοιος άνθρωπος είναι βδελυρός. Γι' αυτό και ο Κύριος και προστάτης της ζωής μας, θέλοντας να μας απαλλάξει από αυτό το ολέθριο πάθος, μας δίδαξε λέγοντας: όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν προσταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι. Εάν όμως δεν τα κάνουμε, ούτε καν δούλοι αχρείοι δεν είμαστε άξιοι να ονομαζόμαστε· διότι μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλες και ισχυρές οι δωρεές Του. Και για να μάθεις ότι ο Κύριος δεν μας δίδαξε μόνο να ταπεινολογούμε, αλλά και με το έργο Του μας εκπαίδευσε να ταπεινοφρονούμε, ζώστηκε το λέντιο και έπλυνε τα πόδια των Αποστόλων. Γι' αυτό λέει: μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά· και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Όταν δε υπομείνεις τα λυπηρά που έρχονται αντίθετα με τη θέλησή σου, σαν να ήταν σύμφωνα με τη θέλησή σου, τότε να γνωρίζεις ότι έχεις φθάσει στα μέτρα ενός ενάρετου και ταπεινού ανθρώπου.

Γι' αυτό κατηγορείς τον Θεό, για την ευεργεσία του; Γι' αυτό θεωρείται μικρός, επειδή για χάρη σου ταπεινώθηκε; Επειδή για το πλανεμένο πρόβατο ήλθε ο ποιμένας ο καλός, αυτός που θυσιάζει τη ζωή του για τα πρόβατα, στα όρη και στους λόφους όπου εσύ προσέφερες θυσίες, και το βρήκε να πλανάται· και αφού το βρήκε, το σήκωσε στους ώμους του, πάνω στους οποίους σήκωσε και το ξύλο· και παίρνοντάς το, το επανέφερε στην άνω ζωή· και αφού το ανέβασε, το συναρίθμησε με εκείνα που είχαν παραμείνει; Επειδή άναψε ως λύχνο τη δική του σάρκα, και σάρωσε την οικία, καθαρίζοντας τον κόσμο από την αμαρτία, και αναζήτησε τη δραχμή, δηλαδή τη βασιλική εικόνα που ήταν καταχωσμένη μέσα στα πάθη, και συγκαλεί τις φιλικές προς αυτόν δυνάμεις για την ανεύρεση της δραχμής, και τις καθιστά κοινωνούς της χαράς, αυτές που είχε ήδη καταστήσει μύστιδες της θείας οικονομίας; Επειδή τον πρόδρομο λύχνο ακολουθεί το υπέρλαμπρο φως, και τη φωνή ο Λόγος, και τον νυμφαγωγό ο Νυμφίος, ο οποίος προετοιμάζει για τον Κύριο λαό περιούσιο, και τον προκαθαίρει μέσω του ύδατος ενόψει του Πνεύματος; Αυτά προσάπτεις ως κατηγορία στον Θεό; Γι' αυτά τον θεωρείς κατώτερο, επειδή ζώνεται με λέντιο και νίβει τα πόδια των μαθητών, και υποδεικνύει την άριστη οδό της υψώσεως, την ταπείνωση;

Αυτά προσάπτεις στον Θεό; Εξαιτίας αυτών τον θεωρείς κατώτερο, ότι δηλαδή ζώνεται με πετσέτα και νίβει τα πόδια των μαθητών, και υποδεικνύει την άριστη οδό της υψώσεως, την ταπείνωση; Ότι ταπεινώνεται για την ψυχή που είναι σκυμμένη κατά γης, για να ανυψώσει μαζί Του αυτό που ρέπει προς τα κάτω εξαιτίας της αμαρτίας; Εκείνο όμως πώς δεν το κατηγορείς, ότι δηλαδή και συντρώγει με τελώνες, και διαμένει σε τελώνες, και κάνει μαθητές Του τελώνες, για να αποκομίσει και Αυτός κάποιο κέρδος; Ποιο είναι το κέρδος αυτό; Η σωτηρία των αμαρτωλών. Εκτός αν κατηγορούσε κανείς και τον ιατρό, επειδή σκύβει πάνω στα τραύματα και ανέχεται τη δυσοσμία, για να χαρίσει την υγεία στους ασθενείς· καθώς και εκείνον που από ευσπλαχνία σκύβει στον λάκκο, για να διασώσει το ζώο που έπεσε μέσα, σύμφωνα με τον νόμο.

Διότι, αφού συγκέντρωσε στον ίδιο τόπο τα θύματα του λιμού, μερικοί από τους οποίους μετά βίας ανέπνεαν, άνδρες και γυναίκες, νήπια, γέροντες, κάθε ηλικία άξια ελέους, και συγκεντρώνοντας κάθε είδους τροφή, όση μπορούσε να αποτελέσει βοήθεια απέναντι στην πείνα, έστησε μπροστά τους γεμάτα καζάνια με ζωμό οσπρίων και με τα παστά τρόφιμα που συνηθίζονται στον τόπο μας και τρέφουν τους φτωχούς· έπειτα, μιμούμενος τη διακονία του Χριστού, ο οποίος, ζωσμένος με το λέντιο, δεν απαξίωσε να πλύνει τα πόδια των μαθητών του, και χρησιμοποιώντας τους δικούς του υπηρέτες, ή μάλλον τους συνδούλους του, ως συνεργάτες στο έργο αυτό, περιποιούνταν από τη μία τα σώματα εκείνων που είχαν ανάγκη, και από την άλλη θεράπευε τις ψυχές τους, συνδυάζοντας την ικανοποίηση της ανάγκης με την απόδοση τιμής και ανακουφίζοντάς τους και με τους δύο τρόπους.

Δ'. Καλό πράγμα είναι η ερημία και η ησυχία· και αυτό με το διδάσκει το όρος Κάρμηλος του Ηλία, η έρημος του Ιωάννη, το όρος του Ιησού, στο οποίο φαίνεται ότι αποσυρόταν συχνά, μένοντας μόνος με τον εαυτό του εν ησυχία. Καλό πράγμα είναι η λιτότητα· και αυτό με το διδάσκει ο Ηλίας που βρίσκει ανάπαυση κοντά στη χήρα, ο Ιωάννης που σκεπάζεται με τρίχες καμήλας, ο Πέτρος που τρέφεται με λούπινα αξίας ενός ασσαρίου. Καλό πράγμα είναι η ταπεινοφροσύνη, για την οποία υπάρχουν πολλά παραδείγματα από παντού, και πριν από όλα τα άλλα, ο Σωτήρας και Δεσπότης των πάντων, ο οποίος όχι μόνο ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι του σημείου να λάβει μορφή δούλου, ούτε μόνο υπέβαλε το πρόσωπό του στην αισχύνη των εμπτυσμών και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων, Αυτός που καθαρίζει τον κόσμο από την αμαρτία, αλλά επιπλέον έπλυνε και τα πόδια των μαθητών του έχοντας περιβληθεί το σχήμα του δούλου.

Και αυτός που προηγουμένως έπλυνε τα πόδια των μαθητών του και τα σπόγγισε με το λέντιο με το οποίο ήταν ζωσμένος, ο ίδιος και τώρα έπλυνε με τα χέρια του με νερό το πρόσωπό του, ω του θαύματος, και αφού πλύθηκε, σπόγγισε με την καθαρή κίδαρη το άχραντο και ανεξιχνίαστο πρόσωπό του· και αμέσως αποδείχθηκε ως τύπος της θεανθρώπινης μορφής του ο πανάγιος και αληθέστατος χαρακτήρας, όπως φανερώνεται σε όλους σήμερα. Και όπως ακριβώς προηγουμένως, με τη δική του φιλανθρωπία και συγκατάβαση, φανέρωσε την ενανθρώπησή του, έτσι και τώρα τη φανερώνει στην τίμια και ευλαβέστατη Ακυλίνα. Επομένως, αφού αυτά οικονομήθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο, η γυναίκα ευχαρίστησε τον Κύριο και δεν υπήρξε κόρος στην ευχαριστία της. Αφού απέθεσε αυτόν τον άγιο χαρακτήρα σε ένα σημείο του οίκου της εξαιτίας του φόβου για τον άνδρα της, του απέδιδε υπερβολική τιμή. Έχοντας, λοιπόν, προγνωρίσει την εκδημία της, έλαβε άριστη πρόνοια για αυτήν την αγία αχειροποίητη και αχρωμάτιστη εικόνα, και, αφού κατέγραψε τα όσα συνέβησαν σχετικά με αυτήν και τα απέθεσε μαζί της, την ασφάλισε.

«Μορφή δούλου», λένε, «έλαβε, επειδή ζώστηκε το λέντιο και ένιψε τα πόδια των μαθητών». Αυτό είναι μορφή δούλου; Όμως αυτό δεν είναι μορφή δούλου, αλλά έργο δούλου. Διότι άλλο πράγμα είναι να είναι έργο δούλου, και άλλο το να λάβει μορφή δούλου. Γιατί, λοιπόν, δεν είπε ότι έκανε έργο δούλου, το οποίο θα ήταν πιο σαφές; Και πουθενά στην Αγία Γραφή δεν χρησιμοποιείται η λέξη «μορφή» αντί της λέξης «έργο». Διότι η διαφορά μεταξύ τους είναι μεγάλη· επειδή το ένα αφορά τη φύση, ενώ το άλλο την ενέργεια. Και στη συνήθη γλώσσα, πουθενά δεν εκλαμβάνουμε τη λέξη «μορφή» εννοώντας το «έργο».

Έβαλε νερό στον νιπτήρα· και σαν να μην αρκούσε αυτό, ζώστηκε ακόμη και με λέντιο, κατεβάζοντας τον εαυτό του στην έσχατη ταπείνωση, και άρχισε να πλένει τα πόδια των μαθητών, και μαζί με των μαθητών έπλυνε και τα πόδια του προδότη. Ποιος δεν θα εκπλησσόταν και δεν θα θαύμαζε; Πλένει τα πόδια εκείνου που επρόκειτο να τον προδώσει· και τον Πέτρο, που αρνιόταν και έλεγε: «Κύριε, ποτέ δεν θα μου πλύνεις τα πόδια», δεν τον προσπερνά, αλλά του λέει: «Εάν δεν σου πλύνω τα πόδια, δεν έχεις μερίδιο μαζί μου»· και εκείνος απάντησε: «Κύριε, όχι μόνο τα πόδια, αλλά και τα χέρια και το κεφάλι». Είδες την ευλάβεια του μαθητή και στα δύο, και μέσα από την άρνηση και μέσα από τη συγκατάθεση; Διότι, έστω κι αν τα λόγια είναι αντίθετα, ειπώθηκαν και τα δύο από φλογερό φρόνημα. Βλέπεις πώς παντού ήταν θερμός και σε εγρήγορση; Αλλά, όπως έλεγα, για να μην αποδώσεις στη φύση Του ευτέλεια εξαιτίας της ευτέλειας της πράξης, άκουσε τι τους λέει μετά το πλύσιμο: «Γνωρίζετε τι σας έχω κάνει;»

Αφού πήρε ένα λέντιο, ζώστηκε με αυτό και έπλυνε τα πόδια των μαθητών. Τι είναι ισάξιο με αυτή την ταπεινοφροσύνη; Διότι πλέον δεν την διδάσκει μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα. Και πάλι, διδάσκει την πραότητα και την ανεξικακία μέσα από τα έργα.

Και τι να λέω για τους δίκαιους ανθρώπους; Τη στιγμή που ο ίδιος ο Θεός και σωτήρας μας, ο Κύριος Χριστός, προήλθε από μητρικά σπλάχνα και έπλυνε τα πόδια των μαθητών Του· ο Μονογενής, αυτός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ιωάννη, ο σύνθρονος και σύγχρονος με τον Πατέρα, αυτός που συμβασιλεύει μαζί Του στην ατελεύτητη βασιλεία, ήρθε και ανέλαβε τη μορφή του δούλου· αυτός που περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο, αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβείμ, έπλυνε τα πόδια των αποστόλων· και όχι μόνο τα έπλυνε, αλλά πήρε και ένα λέντιο και ζώστηκε (για τον οποίο η Γραφή λέει: «Η άβυσσος είναι το περιβόλαιό του σαν ιμάτιο»), για να σε καθοδηγήσει προς εκείνη την ταπεινοφροσύνη και, μέσω αυτής, να σε ανταμείψει με τα χαρίσματα που αυτή προσφέρει· διότι στους ταπεινούς δίνει χάρη, ενώ στους υπερηφάνους αντιτάσσεται.

Αφού πήρες το λέντιο, Δέσποτα, ζώστηκες και έπλυνες τα ωραία πόδια των μαθητών σου, υποδεικνύοντας σε εμάς την αληθινή ταπείνωση, την οποία πρόσταξες να μιμούμαστε έμπρακτα. Γι' αυτό, δώσε και σε εμένα να υπηρετώ γνήσια και με ταπείνωση τον πλησίον μου, με όλη μου την καρδιά.

Τότε, ο Δεσπότης σηκώθηκε από τον στεφανηφόρο δείπνο, έριξε νερό σε ένα αγγείο, αφού απέθεσε τα θεία ενδύματά του. Ένιψε με τις θείες του παλάμες τους απαλούς πόδες των μαθητών και τους σπόγγισε με το λέντιο που κρατούσε. Αφού έδωσε στους θνητούς υπόδειγμα ταπεινού φρονήματος που οδηγεί στο ύψος, επέστρεψε και πάλι στην τράπεζα, φορώντας ξανά τους χιτώνες του.

Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να μεταβεί «εκ του κόσμου τούτου», επιδεικνύει την αγάπη του προς «τους δικούς του»· και ονομάζει τους μαθητές δικούς του σύμφωνα με τον λόγο της οικειώσεως. Διότι δικοί του Θεού, ως προς τον τρόπο της δημιουργίας, είναι όλοι οι άνθρωποι· όπως ακριβώς έχει ειπωθεί: «Στα δικά του ήλθε, και οι δικοί του δεν τον παρέλαβαν»· δικοί του όμως είναι οι άγιοι, με την έννοια ότι είναι οικείοι του. Όπως, λοιπόν, και εδώ ονόμασε τους μαθητές δικούς του, πρόσθεσε όμως το «εκείνους που βρίσκονται στον κόσμο», επειδή υπάρχουν και άλλοι δικοί του, ο Αβραάμ και οι πατριάρχες, οι οποίοι όμως δεν βρίσκονται στον κόσμο, διότι έχουν αναχωρήσει από εδώ. Αυτούς λοιπόν «τους δικούς του» που ήταν «στον κόσμο, τους αγάπησε μέχρι τέλους»· πράγμα που σημαίνει ότι επέδειξε προς αυτούς τέλεια αγάπη. «Και ενώ γινόταν το δείπνο, και ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Ιούδα, του γιου του Σίμωνα Ισκαριώτη, να τον παραδώσει, ο Ιησούς, γνωρίζοντας ότι ο Πατέρας έδωσε τα πάντα στα χέρια του, και ότι από τον Θεό εξήλθε και προς τον Θεό πηγαίνει, σηκώνεται από το δείπνο, βγάζει τα ιμάτιά του, και παίρνοντας ένα λέντιο, το έδεσε στη μέση του· έπειτα ρίχνει νερό στον νιπτήρα, και άρχισε να πλένει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με το λέντιο με το οποίο ήταν ζωσμένος.» Θαυμάζοντας ο ευαγγελιστής το γεγονός ότι ο Χριστός ένιψε εκείνον που ήδη είχε μελετήσει την προδοσία, λέει: «Ενώ ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Σίμωνα»· με αυτόν τον τρόπο μέχρι τέλους περιποιούνταν τον προδότη.