Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:26

Ο Κύριος, λοιπόν, όταν, όπως προανέφερα, βαπτιζόταν ως άνθρωπος εξαιτίας της σάρκας που έφερε, αναφέρεται ότι κατέβηκε πάνω του το Άγιο Πνεύμα· και καθώς το έδινε στους μαθητές, έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο»· και τους δίδασκε: «Ο Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα». Και λίγο αργότερα έλεγε για το ίδιο Πνεύμα: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα»· και πάλι: «Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας είναι αυτό που μιλάει μέσα σας»· και λίγο αργότερα: «Εάν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, άρα έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού».

Και επιπλέον αυτών, επειδή τα πάντα δημιουργήθηκαν διά του Λόγου και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και τα πάντα τα εποίησε με σοφία (έχει δε γραφτεί, όπως έχει αποδειχθεί προηγουμένως: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν»), επομένως, είτε το Πνεύμα είναι ο Λόγος, είτε ο Θεός εποίησε τα πάντα μέσω δύο, δηλαδή και διά της Σοφίας και διά του Πνεύματος. Και πώς τότε λέει ο Παύλος: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα»; Και πάλι: «Επειδή ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Πατέρα», και το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού (διότι έχει γραφτεί: «Αυτούς που προγνώρισε και προόρισε να είναι σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»), άρα, σύμφωνα με αυτή τη λογική, ο Πατέρας είναι παππούς. Και επειδή ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατέρα, ενώ «Το Άγιο Πνεύμα», λέει ο Υιός, «το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου», άρα και έτσι ο Πατέρας είναι παππούς. Τι απαντάτε σε αυτά, παρόλο που για όλα μιλάτε με ευκολία; Τι διαλογίζεστε μέσα σας; Ή μήπως, βλέποντας τους εαυτούς σας σε αδιέξοδο, κατακρίνετε τέτοιου είδους ερωτήσεις; Αλλά πρώτα να κατακρίνετε τους εαυτούς σας (διότι εσείς συνηθίζετε να κάνετε τέτοιες ερωτήσεις), και να υπακούτε στις Γραφές. Και εφόσον αδυνατείτε να απαντήσετε, μάθετε λοιπόν: Το Πνεύμα στις Γραφές δεν ονομάστηκε Υιός, αλλά Άγιο Πνεύμα και Πνεύμα του Θεού. Και όπως ακριβώς το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, έτσι δεν έχει γραφτεί ούτε για τον Υιό ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα.

Ο Κύριος λοιπόν, όταν, καθώς προείπα, βαπτιζόταν με ανθρώπινο τρόπο εξαιτίας της σάρκας που έφερε, λέγεται ότι κατέβηκε επάνω του το Άγιο Πνεύμα· και μεταδίδοντάς το στους μαθητές, έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο»· τους δίδασκε δε: «Ο Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα». Και μετά από λίγο έλεγε για το ίδιο θέμα: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας πέμψω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα»· και πάλι: «Διότι δεν είστε εσείς που ομιλείτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας, το οποίο ομιλεί μέσα σας»· και μετά από λίγο: «Εάν δε εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, άρα έφθασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού».

Βεβαίως, ο μεν Υιός αποστέλλεται από τον Πατέρα· διότι, λέει, «τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε απέστειλε τον Υιό του τον μονογενή». Ο δε Υιός αποστέλλει το Πνεύμα· διότι, λέει, «εάν εγώ απέλθω, θα αποστείλω τον Παράκλητο». Και ο μεν Υιός δοξάζει τον Πατέρα, λέγοντας: «Πάτερ, εγώ σε δόξασα»· το δε Πνεύμα δοξάζει τον Υιό· διότι, λέει, «Εκείνος θα με δοξάσει». Και ο μεν Υιός λέει: «Εκείνα που άκουσα από τον Πατέρα, αυτά και λαλώ στον κόσμο»· το δε Πνεύμα λαμβάνει από τον Υιό· διότι, λέει, «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Και ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατρός· «Το δε Άγιο Πνεύμα», λέει ο Υιός, «το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου». Εφόσον, λοιπόν, το Πνεύμα έχει τέτοια τάξη και φύση προς τον Υιό, σαν αυτή που έχει ο Υιός προς τον Πατέρα, πώς αυτός που το αποκαλεί κτίσμα δεν θα πρεσβεύσει κατ' ανάγκην το ίδιο και για τον Υιό; Διότι, εάν το Πνεύμα του Υιού είναι κτίσμα, θα ήταν λογικό επακόλουθο να ισχυριστούν αυτοί ότι και ο Λόγος του Πατρός είναι κτίσμα.

Και επιπλέον, επειδή τα πάντα έγιναν διά του Λόγου, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη», και τα πάντα τα εποίησε με σοφία (διότι έχει γραφτεί, όπως αποδείχθηκε προηγουμένως: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν»), επομένως, είτε το Πνεύμα είναι ο Λόγος, είτε ο Θεός εποίησε τα πάντα με δύο, δηλαδή και με τη Σοφία και με το Πνεύμα. Και πώς λέει ο Παύλος: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα»; Και πάλι: «Επειδή ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Πατέρα», και το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού (διότι έχει γραφτεί: «Αυτούς που προγνώρισε και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»), επομένως, σύμφωνα με αυτό, ο Πατέρας είναι παππούς. Και επειδή ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατέρα, «το Άγιο Πνεύμα όμως», λέει ο Υιός, «το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου»· επομένως και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας είναι παππούς. Τι έχετε να πείτε σε αυτά, αν και όλα τα λέτε με ευκολία; Τι συλλογίζεστε μέσα σας; Ή, βλέποντας τους εαυτούς σας να βρίσκονται σε αδιέξοδο, κατηγορείτε τέτοιου είδους ερωτήσεις; Αλλά πρώτα να καταδικάσετε τους εαυτούς σας (διότι εσείς συνηθίζετε να θέτετε τέτοιες ερωτήσεις), και να πεισθείτε από τις Γραφές, και αφού βρίσκεστε σε αδυναμία να απαντήσετε, μάθετε λοιπόν: Το Πνεύμα στις Γραφές δεν ονομάστηκε Υιός, αλλά Άγιο Πνεύμα και Πνεύμα του Θεού. Και όπως ακριβώς το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, έτσι και για τον Υιό δεν έχει γραφτεί ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα.

Διότι, εάν ο Υιός του Θεού δεν υπήρχε και πριν από τη Μαρία, πώς υπάρχει πριν από όλα τα όντα, εφόσον υπάρχουν υιοί πριν από αυτόν; Και πώς είναι πρωτότοκος, εάν βρίσκεται δεύτερος μετά από πολλούς; Αλλά ούτε ο Παράκλητος είναι δεύτερος (διότι υπήρχε πριν από τα πάντα), ούτε ο Υιός είναι νεότερος («διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος»)· και όπως το Πνεύμα και ο Παράκλητος είναι το αυτό, έτσι και ο Υιός και ο Λόγος είναι το αυτό. Και όπως λέει ο Σωτήρας για το Πνεύμα: «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου», δηλώνοντας το ίδιο πράγμα και χωρίς να διαχωρίζει, έτσι και ο Ιωάννης, διηγούμενος κάτι παρόμοιο, λέει: «και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα». Διότι και εδώ δεν προέβη σε διαχωρισμό, αλλά διακήρυξε την ταυτότητα. Και όπως δεν είναι άλλος ο Παράκλητος, και άλλο το Άγιο Πνεύμα, αλλά είναι ένα και το αυτό, έτσι δεν είναι άλλος ο Λόγος, και άλλος ο Υιός, αλλά ο Λόγος είναι μονογενής. Διότι δεν έκανε λόγο για δόξα της ίδιας της σάρκας, αλλά του ίδιου του Λόγου. Εκείνος, λοιπόν, που τολμά να διαχωρίζει τον Λόγο και τον Υιό, ας διαχωρίσει επίσης το Πνεύμα και τον Παράκλητο.

Πιστεύουμε και στο Άγιο Πνεύμα, δηλαδή τον Παράκλητο, το οποίο, αφού υποσχέθηκε στους αποστόλους, απέστειλε μετά την άνοδό του στον ουρανό για να τους διδάξει και να τους υπενθυμίσει τα πάντα, διά του οποίου και θα αγιασθούν οι ψυχές εκείνων που έχουν πιστέψει ειλικρινά σε αυτόν.

Και στο Άγιο Πνεύμα, δηλαδή στον Παράκλητο, το οποίο, αφού υποσχέθηκε στους αποστόλους να το αποστείλει μετά την άνοδό Του στους ουρανούς για να τους διδάξει και να τους υπενθυμίσει τα πάντα, έστειλε, και διά του οποίου αγιάζονται οι ψυχές εκείνων που έχουν πιστέψει ειλικρινά σε αυτόν.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΕ΄. Ποιοι είναι οι πτωχοί τω πνεύματι; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Επειδή ο Κύριος λέει άλλοτε μεν ότι: «Τα λόγια που εγώ σας έχω πει, είναι πνεύμα και είναι ζωή»· και άλλοτε ότι: «Το Πνεύμα το Άγιο θα σας διδάξει τα πάντα, και θα σας υπενθυμίσει όσα σας έχω πει· διότι δεν θα μιλήσει», λέει, «από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει από εμένα»· αυτοί είναι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι οποίοι δεν πτώχευσαν για κάποια άλλη αιτία, παρά μόνο εξαιτίας της διδασκαλίας του Κυρίου που είπε: «Πήγαινε, πούλησε όλα όσα έχεις, και δώσε τα στους πτωχούς». Εάν όμως κάποιος, έχοντας αποδεχθεί την οποιαδήποτε πτώχεια του συνέβη, τη διαχειριστεί σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, όπως ο Λάζαρος, ούτε αυτός είναι ξένος προς τον μακαρισμό.

Οι δε ευεργεσίες που φθάνουν σε εμάς από αυτό, τι είδους είναι και πόσο μεγάλες; Όπως ακριβώς ο ίδιος ο Κύριος έδωσε την εξουσία σε όσους τον δέχθηκαν να γίνουν τέκνα Θεού, έτσι και το Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα υιοθεσίας. Και όπως ο Κύριός μας είναι αληθινός διδάσκαλος, σύμφωνα με το χωρίο: «Εσείς όμως μην αποκαλέσετε κανέναν διδάσκαλό σας πάνω στη γη· διότι ένας είναι ο καθηγητής σας, ο Χριστός»· έτσι έχει μαρτυρηθεί από τον ίδιο τον Κύριο ότι και το Άγιο Πνεύμα διδάσκει όλους όσοι έχουν πιστέψει στο όνομα του Κυρίου, λέγοντας: «Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα». Και όπως λέγεται ότι ο Πατέρας διανέμει τα ενεργήματα σε όσους είναι άξιοι να υποδεχθούν τα ενεργήματα, και ο Υιός διανέμει τις διακονίες στα αξιώματα της διακονίας· έτσι μαρτυρείται ότι και το Άγιο Πνεύμα διανέμει τα χαρίσματα σε όσους είναι άξιοι να υποδεχθούν τα χαρίσματα.

Πρώτον, λοιπόν, είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε ιδιαιτέρως για κάθε όνομα τη δόξα εκείνου που ονομάζεται· έπειτα να γνωρίζουμε ότι το να βαπτιστεί κάποιος στο όνομα του Αγίου Πνεύματος, το αποσαφηνίζει ο ίδιος ο Κύριος, λέγοντας: «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα· και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα», έτσι ώστε, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τη φυσική ακολουθία της κατά σάρκα γέννησης, να διδαχθούμε το δόγμα της ευσέβειας με σαφήνεια και αλήθεια μέσα από το πιο γνώριμο πράγμα. Γνωρίζοντας και έχοντας την ακριβή πεποίθηση ότι, όπως ακριβώς εκείνο που γεννιέται κατά σάρκα από κάποιον είναι όμοιο με εκείνο από το οποίο γεννήθηκε, έτσι είναι αναγκαίο και εμείς, επειδή γεννιόμαστε από το Πνεύμα, να γίνουμε πνεύμα. Πνεύμα, όμως, όχι κατά τη μεγάλη και ακατάληπτη για την ανθρώπινη διάνοια δόξα του Αγίου Πνεύματος, αλλά κατά τη δόξα που θεωρείται αινιγματωδώς κατά τη διανομή των χαρισμάτων του Θεού μέσω του Χριστού Του στον καθένα για το πνευματικό του συμφέρον και κατά την ενέργεια όλων αυτών, όπως ομοίως αναφέρεται και σε άλλα ρητά, αλλά και κατά την υπενθύμιση και τη διδασκαλία των εντολών του Θεού, οι οποίες έχουν κηρυχθεί μέσω του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, αφού ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε: «Εκείνος θα σας διδάξει, και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα».

Για να μη νομίζουμε, λοιπόν, ότι ο λόγος του είναι ανθρώπινος, ούτε να αποξενώσουμε τη διδασκαλία του Ευαγγελίου από τη θεία φύση, αλλά να πιστεύουμε ότι ανήκει στον Θεό που είναι πάνω από όλους, οικονομικώς και πάρα πολύ ορθώς, επειδή ακριβώς εμφανίστηκε με ανθρώπινη μορφή, αποδίδει και πάλι τον λόγο στη θεία φύση, ως στο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, από τον οποίο και μέσα στον οποίο υπάρχει κατά φύση, ως απαύγασμα και Λόγος του και χαρακτήρας της υπόστασής του. <Αυτά σας τα είπα ενώ μένω κοντά σας· ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, που θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα εγώ.> Και πάλι ο λόγος έχει το ανθρώπινο στοιχείο, και δεν απέχει πολύ από τα δικά μας μέτρα, σε ό,τι αφορά την πρέπουσα κατανόηση των λεγομένων. Διότι πότε, ευλόγως θα ρωτήσει κανείς, δεν είναι μαζί μας ο Χριστός ως προς τη δύναμη της θεότητάς του, μολονότι πληροί τα πάντα και από τίποτα στο σύμπαν δεν απουσιάζει, αλλά μάλλον συγκρατεί με άρρητη δύναμη τη γη και τον ουρανό, και δεν λείπει ούτε από τα βάθη της αβύσσου; Διότι, πού δεν υπάρχει ο Θεός;

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Χριστός για εκείνους που είναι άξιοι να συμμετάσχουν και στη θεότητα: «Εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του». Αλλά είναι φανερό ότι κατοικεί στους αγίους μέσω του Πνεύματος. Εφόσον, λοιπόν, την παρουσία του Πατέρα, όπως ομοίως και του Υιού, την αναπληρώνει το Άγιο Πνεύμα, πώς δεν θα είναι φανερό ότι δεν διαχωρίζεται από τη θεία ουσία, αλλά, εκπεμπόμενο φυσικώς από αυτήν, κατέχει όλη την ενέργεια του Πατέρα και του Υιού; Και ότι το Πνεύμα είναι αυτό που αποστέλλεται στους αγίους από τον Πατέρα μέσω του Υιού, το μαρτυρεί ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Όταν όμως έρθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και πάλι: «Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα».

Και ο Παύλος έλεγε: εκτός του ότι το Άγιο Πνεύμα σε κάθε πόλη με διαβεβαιώνει, λέγοντας ότι με περιμένουν δεσμά και θλίψεις. Διότι αυτός ο καλός αγιαστής, βοηθός και δάσκαλος της Εκκλησίας, το Άγιο Πνεύμα, ο Παράκλητος, για τον οποίο είπε ο Σωτήρας, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας τα υπενθυμίσει όλα (δεν είπε μόνο ότι θα διδάξει, αλλά και ότι θα υπενθυμίσει όσα σας είπα· διότι δεν είναι άλλα τα διδάγματα του Χριστού και άλλα του Αγίου Πνεύματος, αλλά είναι τα ίδια), προειδοποίησε τον Παύλο για τα όσα επρόκειτο να συμβούν, ώστε να γίνει πιο θαρραλέος επειδή τα γνώριζε εκ των προτέρων. Αυτά δε έχουν ειπωθεί σε εμάς με αφορμή το χωρίο: τα λόγια που εγώ σας έχω μιλήσει είναι πνεύμα, ώστε να μη νομίσεις ότι πρόκειται για απλή ομιλία χειλιών, αλλά για την καλή διδασκαλία.

Ονομάζεται λοιπόν «πνεύμα» σύμφωνα με αυτό που μόλις αναγνώστηκε, «διότι σε άλλον δίνεται μέσω του πνεύματος λόγος σοφίας». Ονομάζεται επίσης «πνεύμα αληθείας», όπως λέει ο Σωτήρας, «όταν δε έλθει εκείνος, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «παράκλητος», καθώς έχει πει, «διότι εάν εγώ δεν απέλθω, ο παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς». Το ότι δε είναι ένα και το αυτό, το οποίο ονομάζεται με διάφορες προσηγορίες, αποδεικνύεται σαφώς από αυτά. Διότι, σχετικά με το ότι το άγιο πνεύμα και ο παράκλητος είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «ο δε παράκλητος, το πνεύμα το άγιο». Σχετικά δε με το ότι ο παράκλητος και το πνεύμα της αληθείας είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «και άλλον παράκλητο θα δώσω σε εσάς, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το πνεύμα της αληθείας». Και πάλι «όταν δε έλθει ο παράκλητος τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατρός, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «πνεύμα Θεού», όπως έχει γραφτεί: «και είδα το πνεύμα του Θεού να καταβαίνει», και πάλι, «διότι όσοι άγονται από το πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί Θεού». Ονομάζεται και «πνεύμα Πατρός», καθώς λέει ο Σωτήρας: «διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το πνεύμα του Πατρός σας που μιλάει μέσα σας». Και πάλι ο Παύλος: «για τον λόγο αυτόν κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα» και τα εξής, «για να σας δώσει να κραταιωθείτε διά του πνεύματός του».

Και πάλι λέγει: Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας. Και πάλι λέγει: Αυτά σας τα έχω πει, ενώ μένω ακόμη μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Και πάλι λέγει: Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πάλι ο Σωτήρας: Διότι, εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν πρόκειται να έλθει προς εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω προς εσάς. Και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο για την αμαρτία και για τη δικαιοσύνη και για την κρίση. Και στη συνέχεια πάλι: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας διηγηθεί όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου. Γι' αυτό σας είπα ότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.

Εφόσον μεν η ίδια η λέξη και ονομασία του πνεύματος βρίσκεται στις θείες Γραφές με κοινή χρήση (διότι λέγεται για τον Πατέρα: «πνεύμα ο Θεός», όπως είναι γραμμένο στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, και για τον Υιό: «πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός Κύριος», όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, και για το Άγιο Πνεύμα: «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα», όπως έχει ειπωθεί), η δε τάξη της πίστεως κατανοείται ευσεβώς και αποκρούει την πλάνη του Σαβελλίου, ας επανέλθουμε στον λόγο μας, στο ζήτημα που τώρα επείγει και σας είναι ωφέλιμο.

Εκείνοι λοιπόν που 〈παρηγορούν〉 θα μπορούσαν να είναι αυτοί που έχουν υποδεχθεί το Παράκλητο Πνεύμα, δηλαδή οι απόστολοι και οι μαθητές του Σωτήρος μας και οι ευαγγελιστές και οι όμοιοί τους, προς τους οποίους έλεγε ο Σωτήρας: «Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα μου και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας», και πάλι: «όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας μου στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα»,⌝ και πάλι: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας πέμψω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα δώσει μαρτυρία για εμένα», 〈και πάλι:〉 «και σας συμφέρει να απέλθω εγώ· διότι εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν έρχεται προς εσάς». ⌜Επομένως, όλοι όσοι υποδέχθηκαν το Παράκλητο Πνεύμα διατάσσονται να 〈παρηγορούν τον λαό〉 του Θεού, και όχι τον Ισραήλ ούτε τον Ιακώβ ούτε τον Ιούδα.⌝ Το ποιος δε ήταν ο 〈λαός〉 του Θεού, άλλος από το έθνος των Ιουδαίων, θα το διδάξει ο προφήτης Ζαχαρίας λέγοντας: «Χαίρε και ευφραίνου, θυγατέρα Σιών, διότι ιδού, εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέγει ο Κύριος. Και θα καταφύγουν πολλά έθνη στον Κύριο εκείνη την ημέρα και θα γίνουν λαός του και θα κατασκηνώσουν ανάμεσά σου, και θα επιγνώσεις ότι ο Κύριος ο Παντοκράτορας με απέστειλε προς εσένα», μέσα από τα οποία σαφώς προαναγγέλλεται ότι «πολλά έθνη» πρόκειται να γίνουν 〈λαός〉 του Θεού.

Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου· θα άσω και θα ψάλω, και τα εξής. Ο Σωτήρας στις διδασκαλίες του προς τους μαθητές είπε τα εξής για το Άγιο Πνεύμα: «Εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου· και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας». Και πάλι: «Αυτά σας τα έχω πει όσο μένω μαζί σας· ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας τα υπενθυμίσει». Και αλλού: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας φανερώσει την αλήθεια, διότι θα λάβει από ό,τι είναι δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Μέσω αυτών των λόγων αποδεικνύει αφενός ότι τα όσα προέρχονται από τον ίδιο είναι ανώτερα και δεν μπορούν να τα χωρέσουν οι απόστολοι· διότι λέγει «δεν μπορείτε να τα βαστάξετε»· αφετέρου ότι το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο χορηγείται από αυτόν και αποστέλλεται στους αποστόλους από αυτόν, τους αναγγέλλει όλη την αλήθεια.

Διότι δεν λέγεται ότι εμφύσησε στο πρόσωπό τους, ούτε ότι εμφύσησε πνοή ζωής ούτε Άγιο Πνεύμα, όπως έχει καταγραφεί για τον Αδάμ ότι «ενεφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής», αλλά αναφέρεται ότι πρώτα εμφύσησε και έπειτα είπε: «λάβετε Πνεύμα Άγιον». Το ότι δε ο ίδιος δίδει το Πνεύμα, τον παρουσιάζει και πάλι διαφορετικό από αυτό που δίδεται· διότι δεν θα μπορούσε να είναι ο ίδιος αυτός που δίδει και αυτό που δίδεται, αλλά εκείνος που το παρέχει ήταν ο Σωτήρας, αυτό που δίδεται το Άγιο Πνεύμα, ενώ αυτοί που το λαμβάνουν οι απόστολοι, και το εμφύσημα είχε καθαρτική ενέργεια, όπως είπα, για τους αποστόλους ή και ενεργητική για τη μετάδοση του Αγίου Πνεύματος, διότι είναι δυνατόν να νοηθεί και με τους δύο τρόπους. Όμως εκ τούτων αποδεικνύεται ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κάτι διαφορετικό από τον ίδιο, όπως και από τα όσα ακολουθούν, διά των οποίων πάλι έχει καταγραφεί να λέγει: «εάν κάποιος με αγαπά, θα τηρήσει τον λόγο μου, και ο Πατέρας μου θα τον αγαπήσει, και προς αυτόν θα έλθουμε και θα κατοικήσουμε κοντά του». Στα οποία προσθέτει: «αυτά σας τα έχω πει ενώ μένω κοντά σας· ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας μου στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα». Ακούς πώς χρησιμοποιεί τον πληθυντικό λέγοντας «θα έλθουμε και θα κατοικήσουμε κοντά του» αναφερόμενος στον εαυτό του και στον Πατέρα, και πώς, ομιλώντας για το Άγιο Πνεύμα ως για κάποιον άλλο, έλεγε: «εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα».

Τέτοιο ήταν και το «εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας». Επομένως, ο Παράκλητος, για τον οποίο δίδασκε τόσα πολλά, ήταν διαφορετικός από τον ίδιο. Εύλογα, λοιπόν, πρόσθετε πάλι λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει όσο μένω κοντά σας· ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα που θα στείλει ο Πατέρας μου στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα». Διότι, εγώ μεν μέχρι τώρα σας έχω πει αυτά, λέει, το δε Πνεύμα της αληθείας, το οποίο επίσης θα στείλει ο Πατέρας μου, θα σας διδάξει τα πάντα, όσα τώρα δεν έχετε μάθει επειδή δεν μπορείτε να τα χωρέσετε· αλλά όταν έλθει εκείνος, εννοώ ο Παράκλητος, θα αναπληρώσει τη διδασκαλία, δημιουργώντας σας παράλληλα την ανάμνηση όσων λέγονται τώρα από εμένα. Και πάλι προσθέτει: «Όταν δε έλθει ο Παράκλητος που εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Μέσα από όλα αυτά αποδεικνύει σαφώς ότι εκείνος που αποστέλλεται από τον ίδιο και πρόκειται να μαρτυρήσει για αυτόν, είναι διαφορετικός από τον εαυτό του. Αναπτύσσει δε τον συλλογισμό του ακόμη περισσότερο και με όσα προσθέτει στη συνέχεια: «Αλλά εγώ σας λέω την αλήθεια, σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ. Διότι, εάν δεν αναχωρήσω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς· εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω σε εσάς».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑʹ Αλλά και αυτό θα μπορούσε εύλογα να διερευνήσει κανείς: για ποιον ακριβώς λόγο η τάξη της ψαλμωδίας είναι ασύμφωνη με την ιστορική ακολουθία. Διότι, αν κάποιος προσέξει το χρονικό διάστημα στο οποίο διαδραματίστηκε η ζωή του Δαβίδ και τη σειρά των γεγονότων, δεν θα διαπιστώσει ότι η τοποθέτηση των ψαλμών συμφωνεί με τη χρονική τάξη της ιστορίας. Λέμε, λοιπόν, ανατρέχοντας στον αρχικό σκοπό του λόγου μας, ότι κανένα από αυτά δεν απασχολεί τον διδάσκαλό μας. Διότι διδάσκαλο, νομίζω, πρέπει να ονομάζουμε το Άγιο Πνεύμα, καθώς λέει ο Κύριος: «Εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα». Σε αυτόν, λοιπόν, τον καθοδηγητή και διδάσκαλο των ψυχών μας, όλα τα άλλα φαντάζουν πάρεργα, ενώ η κύρια μέριμνά του είναι να διασώσει αυτούς που πλανώνται μέσα στη ματαιότητα της ζωής και να τους ελκύσει προς την αληθινή ζωή. Διότι σε καθετί που κατορθώνεται βάσει κάποιου σκοπού, ενυπάρχει μια φυσική και αναγκαία τάξη, η οποία, μέσα από τη διαδοχική ακολουθία, φέρνει εις πέρας το επιδιωκόμενο. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τους γλύπτες, για τους οποίους σκοπός της εργασίας τους είναι να δώσουν στον λίθο τη μορφή κάποιου από τα όντα, το έργο δεν ξεκινά ευθύς εξαρχής από το τελικό στάδιο, αλλά η τέχνη επιβάλλει στην προσπάθεια μια αναγκαία τάξη, χωρίς την οποία το επιδιωκόμενο δεν θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα. Διότι πρέπει πρώτα να αποκοπεί ο λίθος από τον συμπαγή βράχο.

Αλλά και όταν προσερχόταν στο σωτήριο πάθος, έλεγε στους δικούς του μαθητές: «Αν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου. Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το Πνεύμα της αλήθειας»· και πάλι: «Αυτά σας τα έχω πει ενώ μένω μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα»· και πάλι: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα και θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια».

Αλλά, για να επισφραγίσω την απολογία μου και «να φραγεί κάθε στόμα που αντιλέγει», προβάλλοντας τον ίδιο τον Λόγο της αλήθειας να συμφωνεί μαζί μας στον παρόντα λόγο σύμφωνα με τους προκατόχους μας, θα τον επικαλεστώ ως μάρτυρα της αλήθειας. Διότι Αυτός, που από πουθενά δεν χωρίζεται, όταν ανερχόταν από τη γη προς τον επουράνιο Πατέρα, παρήγγειλε σε όσους παρέμειναν μαζί Του μέχρι τέλους «να μην απομακρυνθούν από τα Ιεροσόλυμα, αλλά να περιμένουν την επαγγελία του Πατέρα, την οποία ακούσατε από εμένα», όπως λέει. Αλλά ποια είναι η επαγγελία; Ότι «θα βαπτιστείτε», λέει, «εν Αγίω Πνεύματι, όχι μετά από πολλές ημέρες». Επομένως, πριν από την ανάληψη του Σωτήρα δεν είχαν ακόμη λάβει την επαγγελία· άρα το Άγιο Πνεύμα δεν τους δόθηκε μέσω του εμφυσήματος, διότι αυτό αποτελεί την επαγγελία. Πότε λοιπόν άκουσαν οι μαθητές αυτά που υποσχέθηκε ο Σωτήρας; Όταν, ενώ επρόκειτο να πεθάνει εκουσίως για εμάς —ω, τι μέγεθος αγάπης προς εμάς!— δεν παρέδιδε μόνο τον εαυτό Του σε σφαγή για χάρη μας, αλλά με διαθήκη μας καθιστούσε και κληρονόμους των υπαρχόντων Του, και μας άνοιγε και μας παρέδιδε τους θησαυρούς, καθώς και τον ίδιο τον συμφυή, ο οποίος υπερβαίνει κάθε κτίση, τον ακένωτο πλούτο του Πνεύματος· «διότι εγώ», λέει, «θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα». Έπειτα, μετά από λίγο: «Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα».

Διότι εστάλη σε κάποιους και δόθηκε στους μαθητές από τον Υιό, ο οποίος το έλαβε από τον Πατέρα μέσα στον χρόνο, και ενώ η αποστολή του είναι μεταγενέστερη από τους ίδιους που το λαμβάνουν, και για κάποια αιτία, ή μάλλον για πολλές αιτίες: «για να μένει», λέει, «μαζί σας αιώνια», «για να σας διδάξει και να σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα», «για να δώσει μαρτυρία για εμένα» και να συμμαρτυρήσει μαζί σας τα σχετικά με εμένα, σε εσάς που μαρτυρείτε από την αρχή μέχρι το τέλος, «για να ελέγξει τον κόσμο» ως ένοχο για αμαρτία, τον κόσμο που ονόμασε αμαρτία τη δική μου δικαιοσύνη· δικαιοσύνη η οποία κατέκρινε δικαίως και απέβαλε και τον ίδιο τον άρχοντα της αμαρτίας από την εξουσία που ασκούσε στους αμαρτωλούς, επειδή υπήγαγε άδικα τον πραγματικά δίκαιο στην ίδια καταδίκη με τους αμαρτωλούς, για να με δοξάσει, οδηγώντας σας σε όλη την αλήθεια. Διότι είναι «Πνεύμα αληθείας» και «δεν μιλάει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει από τον Πατέρα», «όπως κι εγώ δεν μίλησα καθόλου από τον εαυτό μου»· επειδή όμως ο Πατέρας είναι δικός μου και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», γι' αυτό «λαμβάνει από ό,τι είναι δικό μου και αναγγέλλει»· διότι σε εμάς είναι κοινά και ο πλούτος και τα δώρα.

Και αυτό κυρίως είναι αναγκαίο να γνωρίζετε, ότι πριν από τον σταυρό βρίσκονταν σε μεγάλη άγνοια· γι' αυτό και επιπλήττοντάς τους έλεγε: «Ακόμη και εσείς είστε ασύνετοι; Δεν κατανοείτε ακόμη ούτε αντιλαμβάνεστε, ότι δεν σας μίλησα για τους άρτους, να προσέχετε από το προζύμι των Φαρισαίων;» Και πάλι: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Και όχι μόνο αγνοούσαν τα υψηλότερα, αλλά και εκείνα που άκουγαν τα απέβαλαν πολλές φορές από τη μνήμη τους εξαιτίας του φόβου και της δειλίας· πράγμα για το οποίο τους ονείδιζε λέγοντας: «Κανείς από εσάς δεν με ρωτά: Πού πηγαίνεις; Αλλά επειδή σας είπα αυτά, η λύπη έχει γεμίσει την καρδιά σας». Και πάλι, μιλώντας για τον Παράκλητο, έλεγε: «Εκείνος θα σας τα υπενθυμίσει όλα και θα σας διδάξει». Δεν θα έλεγε, όμως, «θα υπενθυμίσει», εάν δεν είχαν αποβάλει πολλά από όσα τους είχαν λεχθεί. Αυτά δε δεν τα ανέφερα τυχαία, αλλά επειδή ο Πέτρος φαίνεται τη μια στιγμή να ομολογεί ολοκληρωμένη και τέλεια ομολογία, και την άλλη να τα έχει λησμονήσει όλα. Διότι αυτός που είπε: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος», και μακαρίστηκε γι' αυτά, έσφαλε σε τέτοιο βαθμό λίγο αργότερα, ώστε να αποκληθεί Σατανάς. Λέει, δηλαδή, προς αυτόν: «Πήγαινε πίσω μου, Σατανά· μου είσαι σκάνδαλο, διότι δεν φρονείς τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων». Και τι θα μπορούσε να είναι πιο ατελές από εκείνον που δεν φρονεί τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ανέφερε προκαταβολικά αναρίθμητα πράγματα για το Πνεύμα, όπως το «βρίσκεται μέσα σας», και το «ο κόσμος δεν δύναται να το λάβει», και το «Αυτό θα σας υπενθυμίσει τα πάντα», και [το αποκάλεσε] «Πνεύμα αληθείας», και «Πνεύμα άγιο», και «Παράκλητο», και [τους είπε] ότι «σας συμφέρει»· ώστε να μην αποθαρρυνθούν νομίζοντας ότι δεν υπάρχει κανείς που θα τους προστατεύσει και θα τους βοηθήσει.

Πουθενά δεν μνημονεύει τα έθνη, για να μην τους δώσει αφορμή, όπως ακριβώς λέει και ο Χριστός: «Δεν απεστάλην παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Δίδοντας θα δώσω. Πες μου, πού συνέβη αυτό; Διότι ο νόμος ήταν γραπτός· επειδή σε εμάς η φανέρωση του Πνεύματος συνιστά αμέτρητες μαρτυρίες. Κανένα γραπτό δεν παρέδωσε ο Ιησούς· «Εκείνος θα σας υπενθυμίσει τα πάντα». Όχι πέτρινες πλάκες, ούτε χαραγμένα γράμματα, αλλά η διάνοιά τους θα γίνει στήλη για τον νόμο που προέρχεται από Αυτόν.

Ακόμη, «εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου, και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας στον αιώνα: το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι δεν το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας». Ακόμη, «αυτά σας τα έχω πει ενώ μένω μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα». Ακόμη, «σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ. Διότι, εάν εγώ δεν αναχωρήσω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω σε εσάς». Ακόμη, «όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά». Ακόμη, «όταν σας παραδώσουν, μην μεριμνήσετε πώς ή τι θα μιλήσετε, διότι θα σας δοθεί εκείνη την ώρα το τι θα πείτε. Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας είναι που μιλάει μέσα σας».

Αλλά βέβαια και σχετικά με τον αποστολέα λέει ο ίδιος, τη μία φορά: «ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου»· την άλλη: «εκείνος που με έστειλε είναι αληθινός»· «και εγώ αυτά που άκουσα από αυτόν, αυτά λαλώ στον κόσμο»· και την άλλη: «όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς». Σχετικά δε με τον προβολέα, οι πατέρες των επτά οικουμενικών συνόδων, και προφορικά και γραπτά, ολοκάθαρα παρέδωσαν σε όλους να πιστεύουν: και εις το Πνεύμα το Άγιον, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον.

Μαρτύρησε ο ίδιος και για το Πνεύμα λέγοντας: «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας στον αιώνα· το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι δεν το βλέπει ούτε το γνωρίζει»· και πάλι, «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα, και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα»· και ξανά, «όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα»· και επιπλέον, «όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά». Μαρτύρησε και το Άγιο Πνεύμα για τον Πατέρα, κράζοντας μέσα στις καρδιές των πιστών: αββά ο Πατήρ· μαρτύρησε και για τον Υιό, ότι από αυτόν έχει αποσταλεί, και από αυτόν έλαβε, και μας τα ανήγγειλε. Και αυτά μεν έχουν μαρτυρηθεί ξεχωριστά από το κάθε πρόσωπο για τα υπόλοιπα.

ια'. Και πάλι: Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει όλα όσα σας είπα. ιβ'. Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα πέμψω σε εσάς από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα.

Λέγεται δε ότι έχει και το Άγιο Πνεύμα, και το έχει αληθινά, αλλά δεν το έχει από τον εαυτό του, παρά μόνο από τον Πατέρα· όχι επειδή γεννήθηκε μαζί του από τον Πατέρα, αλλά επειδή εκπορεύεται με δικό του ιδιαίτερο τρόπο εκ μόνου του Πατρός και μένει πάντοτε σε αυτόν. Και αυτό είναι που λέει ο Κύριος, ότι «παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται», δείχνοντας ότι από τον Πατέρα το έχει αυτό. Βεβαίως δεν είναι γεννητό όπως ο Ίδιος [ο Υιός], αλλά με ιδιαίτερο τρόπο, εκπορευτώς, λαμβάνει και εκείνο την ύπαρξή του από τον Πατέρα και μένει στον Υιό. Αυτό είναι η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος: η ύπαρξη του Πνεύματος από μόνο τον Πατέρα προς τον Υιό. Και κανένας πιστός δεν μπορεί να πει ότι ο Υιός έχει το Άγιο Πνεύμα από τον εαυτό του και από τον Πατέρα, αλλά μόνο από τον Πατέρα, από τον οποίο και μόνο γεννάται· και ο ίδιος ο Υιός από Εκείνον και μόνο έχει εκπορευτώς και το Άγιο Πνεύμα. Εμείς, όμως, που γίναμε κατά χάριν υιοί του Θεού, δεν το λάβαμε αυτό μόνο από τον Πατέρα, αλλά και από τον Υιό· διότι έτσι είπε ο Κύριος: «τον Οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», και πάλι: «θα τον στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου». Το έστειλαν, λοιπόν, σε εμάς και ο Πατέρας και ο Υιός, αλλά αυτό δεν ονομάζεται εκπόρευση του Πνεύματος, αλλά αποστολή.

Κατανόησε και τούτο, ότι όταν ο Κύριος είπε «το οποίο εγώ θα στείλω», πρόσθεσε και το «παρά του Πατρός», ερμηνεύοντας το «παρά του Πατρός». Πώς το είπε αυτό; Επαναλαμβάνει τον λόγο και λέει: «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός»· όταν όμως είπε ότι θα το στείλει ο Πατέρας, δεν προσθέτει καθόλου το «από εμένα», αλλά λέει «στο όνομά μου», δηλαδή χάριν του ονόματός μου. Είθε ο Θεός να σου δώσει δύναμη και πνεύμα συνέσεως, ώστε να κατανοήσεις, όπως εγώ που γράφω, το παρόν νόημα.

Ενθυμούμενος, λοιπόν, το μεγαλείο όλων αυτών, το πώς έγινε θησαυρός τόσων αγαθών, πώς έγινε σκεύος εκλογής του Θεού και πλούτισε με κάθε αρετή, με όλο τον πλούτο των χαρισμάτων του Πνεύματος, επειδή αγάπησε και συνάρμοσε στον εαυτό του τη σοφία λόγω της υπερβολικής του καθαρότητας, δεν μπορούσα, όντας ακόμη άπειρος ως προς αυτή τη θαυμαστή ενέργεια του Πνεύματος, να αντιληφθώ ακριβώς από πού και από ποιον ηχούν μυστικά μέσα μου αυτά, και ποιος είναι αυτός που τα λέει στην καρδιά μου και κινεί την ψυχή μου προς την αγάπη του, μέχρι που η χάρη του Θεού, βλέποντάς με να απορώ και να αναζητώ να μάθω την αιτία από την οποία μου λέγονται αυτά παραδόξως, πρόσθεσε λέγοντας στο αυτί μου: αυτά προέρχονται από την παρουσία και την παράκληση του Πνεύματος, καθώς λέει ο Χριστός και Θεός στους αποστόλους του και μέσω αυτών σε όλους εσάς τους πιστούς: ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα, και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Όλα αυτά, όπως ειπώθηκε, ενθυμούμενος και πλατυνόμενος στην αγάπη αυτού του τρισόλβιου πατέρα, αναγκάστηκα, έχοντας μάρτυρα τον Θεό, σαν από κάποιον που με κινούσε και με παρακινούσε από μέσα, να εγκωμιάσω την ενάρετη πολιτεία του και να συντάξω μερικούς ύμνους αντάξιους του ύψους της αγιοσύνης του προς υμνωδία του.

ΙΑ'. Ακούγοντας, λέει, τον λόγο της βασιλείας και φτάνοντας στα δάκρυα, ας μην περιοριστούμε σε αυτά τα δικά μας δάκρυα, ούτε στην ακοή μας θεωρώντας ότι ακούσαμε καλά, ούτε στα μάτια μας θεωρώντας ότι είδαμε καλά, νομίζοντας ότι είναι επαρκή για εμάς. Διότι υπάρχουν άλλα αυτιά και άλλα μάτια, και άλλα κλάματα, όπως ακριβώς υπάρχει και άλλη διάνοια και ψυχή, πράγμα που είναι το ίδιο το θείο και επουράνιο Πνεύμα, αυτό που ακούει και κλαίει, προσεύχεται και γνωρίζει, και που εκτελεί με αλήθεια το θέλημα του Θεού. Επειδή και στους αποστόλους ο Κύριος, υποσχόμενος τη μέγιστη δωρεά του Πνεύματος, έλεγε: Εγώ αναχωρώ, αλλά ο Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, που θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα.

Λόγος του Σωφρονίου, πατριάρχου Ιεροσολύμων, που περιέχει ολόκληρη την εκκλησιαστική ιστορία και λεπτομερή αφήγηση όλων όσα τελούνται στη θεία ιερουργία. 1. Επειδή ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός υποσχέθηκε και είπε: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, εκείνος θα σας διδάξει και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα, και θα σας αναγγείλει τα υπόλοιπα, όσα δεν μπορείτε να ακούσετε και να βαστάξετε τώρα», μετά την επιφοίτηση του Παρακλήτου, οι απόστολοι αναδείχθηκαν αρχιερείς, αφού το θείο Πνεύμα, που κατοίκησε μέσα τους με τη μορφή πύρινων γλωσσών, τους δίδασκε και τους προόριζε για το κάθε ένα έθνος, του οποίου τη διάλεκτο τους έδωσε τη σοφία να μιλούν. Συνέθεταν λοιπόν ευχές των μυστηρίων της θείας ιερουργίας κατάλληλες για την αντοχή του κάθε έθνους, και για τους καιρούς των περιστάσεων, και για τις ενέδρες των διωκτών. Και ως προς τις ευχές και τις εκφωνήσεις ίσως να διέφεραν μεταξύ τους, ο τύπος όμως της παραδόσεως των μυστηρίων τελούνταν από όλους απαράλλακτα ο ίδιος, ακριβώς όπως τον παρέδωσε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός.

Αν λοιπόν άκουσαν, πες από ποιον· διότι δεν λέω προς το παρόν ότι είδαν οι ίδιοι και τα είπαν, αλλά ότι άκουσαν· πες λοιπόν, αν γνωρίζεις, από πού τα έμαθαν αυτά. Αν όμως δεν γνωρίζεις τι να πεις, άκουσε και μάθε ότι τα έμαθαν αυτά από το Άγιο Πνεύμα, καθώς τους έλεγε και ο Κύριος: «Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα.» Και το ότι ακόμη και όσα δεν τους είπε ο Χριστός, αυτά τα δίδαξε και τα είπε το Άγιο Πνεύμα όταν επήλθε στους αποστόλους, το λέει ο ίδιος: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει.» Έμαθες από πού διδάχθηκαν εκείνοι που έγραψαν για την ημέρα εκείνη και για την επιφάνεια του Κυρίου και για όσα είναι αποταμιευμένα και πρόκειται να επέλθουν στους αμαρτωλούς και στους δικαίους. Έτσι και για όλα τα υπόλοιπα που δεν είναι ορατά σε εμάς, οι ίδιοι, αφού φωτίστηκαν από το Πνεύμα, τα είδαν και συγχρόνως τα έγραψαν.

Διότι σε αυτόν που τηρεί τις εντολές, υπάρχει ο Θεός και Πατέρας· αλλά όχι όπως στον Υιό, έτσι και σε αυτόν. Διότι στον μεν Υιό υπάρχει κατά φύση, στον δε άνθρωπο κατά σχέση. «Αυτά σας τα είπα, ενώ μένω κοντά σας· ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα, και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα.» Επειδή όσα έλεγε ο Κύριος ήταν ασαφή για τους μαθητές, και άλλα μεν δεν τα κατανοούσαν καθόλου, ενώ για τα περισσότερα είχαν αμφιβολίες, για να μην τον ρωτούν πάλι και λένε: