Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:8

Διότι, κάνοντας μνεία περί της κτίσεως, γράφει ακολούθως και περί της δυνάμεως του δημιουργού που βρίσκεται μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Εάν, λοιπόν, είναι αυτάρκης η κτίση από μόνη της, χωρίς τον Υιό, στο να κάνει γνωστό τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε σε πλάνη, νομίζοντας ότι η κτίση δημιουργήθηκε και χωρίς τον Υιό· εάν όμως δημιουργήθηκε διά του Υιού, και σε αυτόν τα πάντα συνιστώνται, κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που την δημιούργησε, και δι' αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν, επίσης, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός αποκαλύψει», και στον Φίλιππο που έλεγε, «Δείξε μας τον Πατέρα», δεν του έλεγε «βλέπε την κτίση», αλλά «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· ευλόγως ο Παύλος, κατηγορώντας τους Έλληνες ότι, θεωρώντας την αρμονία και την τάξη της κτίσεως δεν συλλογίζονται περί του δημιουργού Λόγου που βρίσκεται μέσα σε αυτήν (διότι τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους) προκειμένου δι' αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα, είπε: «τόσο η αΐδιος δύναμη αυτού όσο και η θειότης», ώστε να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι, «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, και διά του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδέν ήττον ευαγγελίζονται και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, με το οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Διότι, κάνοντας μνεία για την κτίση, γράφει ακολούθως και για τη δύναμη του δημιουργού μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, «μέσω του οποίου» δημιουργήθηκαν «τα πάντα». Εάν λοιπόν η κτίση είναι από μόνη της αυτάρκης, χωρίς τον Υιό, στο να γνωρίσει κάποιος τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε στο σφάλμα να νομίζετε ότι και η κτίση δημιουργήθηκε χωρίς τον Υιό. Εάν όμως δημιουργήθηκε μέσω του Υιού «και σε αυτόν τα πάντα συγκρατούνται», κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που τη δημιούργησε, και μέσω αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν πάλι, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει», και στον Φίλιππο, ο οποίος έλεγε «δείξε μας τον Πατέρα», δεν είπε «κοίτα την κτίση», αλλά «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», εύλογα ο Παύλος, επικρίνοντας τους Έλληνες διότι, ενώ παρατηρούν την αρμονία και την τάξη της κτίσης, δεν συλλογίζονται τον δημιουργό Λόγο που βρίσκεται μέσα σε αυτήν —αφού τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους, ώστε μέσω αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα— είπε: «η αΐδια δύναμή του και η θειότητα», προκειμένου να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι «ο υπάρχων προ των αιώνων» και «μέσω του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδόλως λιγότερο διακηρύσσουν και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, στο οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Πώς λοιπόν υπάρχει ένας Θεός σε εμάς, εφόσον και ο Πατέρας και ο Υιός νοούνται σε δικές τους υποστάσεις; Α. Ως βοηθό και συμπαραστάτη αναγκαστικά σε αυτό θα παραλάβουμε τον τρόπο της ομοουσιότητας, ο οποίος συσφίγγει το διπλό των υποστάσεων σε κάτι ένα και διαμέσου των δύο, και μπορεί πολύ καλά να συγκεντρώνει σε ταυτότητα αυτό που φαίνεται να διαχέεται σε ιδιότητα στο καθένα ξεχωριστά, έτσι ώστε ούτε η διπλότητα να αποδίδεται καθόλου στην απλή και εντελώς ασύνθετη φύση, ούτε πάλι, από σεβασμό για να μη φανεί ότι βλάπτεται ο λόγος της απλότητας, να συλληφθούμε να αναιρούμε τη διπλότητα των υποστάσεων. Ότι δε ο λόγος της ομοουσιότητας είναι αληθινός, θα το φανέρωναν πολύ καλά και αυτές οι ίδιες οι μαρτυρίες για τον Υιό, που μας έχουν παραδοθεί από τα ιερά Γράμματα. Διότι, όντας μόνος ο Πατέρας από τη φύση του και αληθινά Θεός, θα δεχόταν ότι μόνος ο Υιός είναι από τη φύση του και αληθινά Θεός όχι με άλλον τρόπο όσον αφορά την ιδιοσύστατη ύπαρξή του και τη φυσική ταυτότητα, παρά μόνο αν υπάρχει ο ίδιος από αυτόν και μέσα σε αυτόν, και αν ο Υιός με τη σειρά του έχει μέσα στη δική του φύση αυτόν που τον γέννησε, και με αυτόν τον τρόπο θα νοούνταν και θα λέγονταν ότι υπάρχουν ως ένα. Γι' αυτό, άλλωστε, και ο καλός μας Φίλιππος επιτιμήθηκε, επειδή δεν στόλιζε την ευμάθεια της διανοίας του με πολύ προσεκτικά μελετημένα λόγια. Διότι, αν και ήταν δυνατόν να δει κανείς στον Υιό τη φύση του Θεού και Πατέρα, παρακαλούσε λέγοντας: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και αυτό μας αρκεί».

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, έλεγε προς τον δικό του Πατέρα και Θεό ότι: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου.» Διότι δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά ανάμεσα στην εικόνα και το ακριβώς ισότυπό της, ούτε πάλι ανάμεσα στο ισότυπο και την απόλυτα όμοια εικόνα, όσον αφορά τουλάχιστον, εννοώ, την ομοιότητα και την ταύτιση ως προς τη μορφή. Έτσι λοιπόν, όταν κάποτε ένας από τους μαθητές (και αυτός ήταν ο Φίλιππος), ρωτώντας χωρίς να έχει ακριβή επίγνωση και λέγοντας: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», ο Κύριος δεν άφησε την ερώτηση χωρίς έλεγχο, αλλά είπε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.»

Διότι μέσω αυτού μορφωνόμαστε προς τον Θεό. Και ως μορφή που βρίσκεται πέρα και πάνω από όλα, δηλαδή ο Υιός, αποτυπώνεται μέσω του Πνεύματος στις ψυχές μας. Και γι' αυτό ο Παύλος γράφει προς τους Γαλάτες, οι οποίοι από επιπολαιότητα είχαν γλιστρήσει προς το χειρότερο: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω πόνους τοκετού μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας.» Β. Πολύ σωστά μίλησες. Α. Είναι δε ανόητο και κατά τα άλλα εντελώς αστόχαστο το να λέγεται ο Υιός εικόνα όχι της ουσίας του Πατρός, αλλά της βουλής και των θελημάτων Του. Διότι ο Φίλιππος έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα» και όχι τη θέληση του Πατρός. Ο δε Υιός, παρουσιάζοντας τον εαυτό Του ως εικόνα του Πατρός, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα», δεν έχει δει τη θέληση του Πατρός, αλλά μάλλον έχει δει τον ίδιο τον Πατέρα. Καίτοι βέβαια θα έπρεπε εκείνος που έχει επιλέξει να μην ψεύδεται, ή μάλλον που δεν έχει δόλο στο στόμα του, τουλάχιστον σύμφωνα με τη δική τους άποψη, να μην πει αυτό το πράγμα, εάν δεν είχε έτσι η κατάσταση. Αλλά Εκείνος, που μόνος γνωρίζει τον Πατέρα και γνωρίζεται πλήρως μόνο από τον Πατέρα, δεν παρουσίασε σε εμάς τον εαυτό Του ως εικόνα μιας απλής και ανύπαρκτης θελήσεως, αλλά μάλλον ως χαρακτήρα της υποστάσεως Εκείνου που Τον γέννησε, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Β.

Λέει λοιπόν στον Φίλιππο: Από πού θα αγοράσουμε άρτους; Είναι αναγκαίο να δούμε γιατί απευθύνεται στον Φίλιππο, παρόλο που και οι άλλοι μαθητές παρίσταντο και παρέμεναν σταθερά κοντά του. Λοιπόν, ο Φίλιππος ήταν ερευνητικός και φιλομαθής, όχι όμως και τόσο οξύνοος ώστε να μπορεί να κατανοεί άμεσα τα πιο θεοπρεπή ζητήματα. Αυτό θα μπορούσες να το καταλάβεις, αναλογιζόμενος μέσα σου το εξής: ότι ενώ ακολούθησε τον Σωτήρα για μακρά περίοδο, και συγκέντρωσε με ποικίλους τρόπους τις διδασκαλίες περί της θεότητάς Του, και αποκόμισε γι' Αυτόν πλουσιότατη αντίληψη τόσο μέσω των έργων όσο και των λόγων, σαν να μην είχε μάθει ακόμη τίποτα, στους έσχατους καιρούς της θείας οικονομίας λέει προς τον Ιησού: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί». Αλλά επειδή το είπε χωρίς κακή πρόθεση, διδάχθηκε ξανά με άριστο τρόπο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» λέει ο Χριστός. Ως προς άνθρωπο, λοιπόν, πιο αργό στην αντίληψη, που προχωρούσε προς την κατανόηση των θειότερων πραγμάτων πιο βραδέως από ό,τι έπρεπε, του απευθύνει την ερώτηση, ασκώντας τον μαθητή στην πίστη. Διότι αυτό σημαίνει το ότι τον δοκίμαζε μέσω αυτών, αν και, όπως βεβαίωσε ο μακάριος Ευαγγελιστής, ο Ίδιος γνώριζε τι επρόκειτο να κάνει.

Πώς λοιπόν εξακολουθούν κάποιοι να συκοφαντούν, φλυαρώντας απρόσεκτα, και λένε ότι ο Υιός ζει γι' αυτόν τον λόγο, επειδή δηλαδή έχει μέσα του τον Πατέρα ο οποίος είναι ζωή κατά φύση; Διότι, αν ζει και χωρίς τον Πατέρα, επειδή υπάρχει ουσιωδώς και είναι αυτοζωή, δεν ζει πλέον λόγω του Πατέρα, δηλαδή λόγω της μετοχής από τον Πατέρα. Αν όμως έχει τον Πατέρα ως χορηγό της δικής του ζωής, τότε θα αποδειχθεί ότι ο ίδιος δεν έχει δική του ζωή. Διότι δανείζεται τη ζωή από άλλον, και όπως λέγαμε από την αρχή, είναι μάλλον ζωντανό ον παρά ζωή, και άρα φθαρτής φύσης. Πώς λοιπόν αποκαλούσε τον εαυτό του ζωή; Διότι ή θα επιτρέπεται και σε εμάς να πούμε ακίνδυνα «Εγώ είμαι η ζωή», ή αυτός ο λόγος είναι σφαλερός· διότι δεν επιτρέπεται σε ένα δημιούργημα να σφετερίζεται τα θεοπρεπή αξιώματα. Επομένως, ο Υιός γνωρίζει ότι ο ίδιος είναι ζωή κατά φύση. Διαφορετικά, πώς θα είναι «χαρακτήρας της υποστάσεως» εκείνου που τον γέννησε, και πώς θα είναι ακριβής εικόνα και ομοίωση; Ή πώς δεν έπραττε ορθά ο Φίλιππος όταν έλεγε «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί»; Διότι πράγματι πρέπει να κατανοήσουμε ότι όποιος έχει δει τον Υιό δεν έχει δει ακόμη τον Πατέρα, αν ο μεν είναι ζωή κατά φύση, ενώ ο δε είναι μέτοχος της ζωής από Εκείνον. Διότι ποτέ κανείς δεν θα μπορούσε να δει το ζωοποιό μέσα σε αυτό που ζωοποιείται, ούτε τον απροσδεή μέσα σε αυτόν που έχει ανάγκη. Επομένως, θα έλεγε ψέματα και με έναν άλλο τρόπο, όταν είπε «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Διότι ο μεν νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή απευθυνόταν προς τους υιούς του Ισραήλ λέγοντας «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και δεν παρέθετε στους παλαιούς τον λόγο περί του Υιού, αλλά, αφού τους απάλλαξε μόνο από την πολυθεΐα, τους καλούσε στην προσκύνηση του ενός Θεού. Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όταν έγινε άνθρωπος, μέσα από πολλά σημεία και ενέργειες μας έκανε γνωστό μέσω του εαυτού του τον Πατέρα, και απέδειξε την πραγματικά μία φύση της θεότητας που νοείται και υφίσταται στην Αγία Τριάδα. Ορθώς λοιπόν λέει το «από τώρα», εξαιτίας της ατέλειας στη γνώση εκείνων που ζούσαν υπό τον νόμο και πολιτεύονταν σύμφωνα με αυτόν. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι, λέγοντας πως βλέπουν τον ίδιο αντί του Πατέρα, δεν αναιρεί την αληθινή και ιδιοσύστατη ύπαρξη του Πατέρα και Θεού από τον οποίο προέρχεται· αλλά ούτε λέει ότι ο ίδιος είναι ο Πατέρας, όσον αφορά τη δήλωση του προσώπου. Επειδή όμως είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, λέει ότι σε αυτόν φαίνεται εκείνος που τον γέννησε, όπως ακριβώς αν ο γιος κάποιου ανθρώπου, θέλοντας να υποδείξει τη φύση του δικού του πατέρα, δείχνοντας τον εαυτό του, θα έλεγε σε αυτόν που ίσως επιθυμούσε να το μάθει: «Τον δικό μου πατέρα τον έχεις δει σε εμένα». Ο Θεός όμως υπερβαίνει τη δύναμη του παραδείγματος. «Λέει σε αυτόν ο Φίλιππος: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί». Φιλομαθής μεν ο Φίλιππος, αλλά όχι ιδιαίτερα οξύς ως προς τη σύνεση που αρμόζει περισσότερο στις θεοπτίες.

Εφόσον, λοιπόν, για τον συνετό άνθρωπο αρκεί η θέα του Υιού για την απόδειξη και την απόλυτη βεβαιότητα για το ποιος είναι κατά φύση Εκείνος που Τον γέννησε, τα λόγια του μαθητή ίσως φαίνονται περιττά, όμως δεν θα στερηθούν τους ύψιστους επαίνους. Διότι νομίζω ότι πρέπει να τον θαυμάζουμε απεριόριστα όταν λέει: «Δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί». Διότι είναι σαν να έλεγε: «Θα ομολογούσαμε ότι βρισκόμαστε εντός κάθε αγαλλίασης και δεν θα επιζητούσαμε τίποτα που να μας λείπει για την πλήρη μακαριότητα, εάν αξιωνόμασταν κι εμείς την πολυπόθητη θέα του Θεού και Πατέρα». Αυτός, λοιπόν, που έθεσε τη θέα του Πατέρα πάνω από κάθε αγαθό και από ό,τι θεωρείται ότι συμβάλλει στην ευφροσύνη, πώς δεν θα ομολογούνταν ότι είναι άξιος κάθε θαυμασμού; Έτσι, λοιπόν, θα κατανοήσουμε τα προκείμενα, όπως νομίζω, σύμφωνα με την ορθή και πιο προσιτή στους πολλούς θεωρία. Αν, όμως, πρέπει να εξετάσουμε και κάτι πιο βαθύ και ίσως να εκφράσουμε κάτι από τα κεκρυμμένα, ας υποθέσουμε ότι ο Φίλιππος ταυτόχρονα εξέφρασε και εννόησε κάτι τέτοιο.

Αυτό σκεπτόμενος μέσα του ο Φίλιππος, ότι δηλαδή θα λυνόταν κάθε αντιλογία των Ιουδαίων αν ο ίδιος ο Χριστός έδειχνε τον Πατέρα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, τον πλησιάζει λέγοντας: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί. Διότι σκέψου τον να λέει: Όλα, ω Δέσποτα, όσα οδηγούν στην πίστη επιτελούνται δια της δικής σου εξουσίας· με αναρίθμητα θαύματα θα μπορούσε κάποιος να καταντροπιάσει την ακράτητη φλυαρία των Ιουδαίων. Δεν θα μας έλειπε απολύτως τίποτα, αν ο ίδιος μας επιδείξεις τον Πατέρα και Θεό· διότι αυτό θα αρκέσει στους μαθητές σου, ώστε να μπορούν πλέον πολύ καλά να εξοπλίζονται απέναντι στα λόγια εκείνων που προβάλλουν αυτές τις αντιρρήσεις. Κάνοντας μια τέτοια θεώρηση στα προκείμενα, νομίζω πως δεν θα αποστούμε από την ορθή ερμηνεία. Διότι μας προτρέπει να σκεφτούμε έτσι και ο ίδιος ο Φίλιππος λέγοντας ότι μας αρκεί να δούμε τον Πατέρα και Θεό, σαν να έλειπε μόνο αυτό σε όσους έχουν πιστέψει, και το υποδεικνύει κάπως και ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας στη συνέχεια: «Τα λόγια που εγώ σας λέω δεν τα λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου αυτός κάνει τα έργα.» Το πώς όμως πρέπει να κατανοούμε και αυτό, δεν θα αναλυθεί τώρα, αλλά σε καταλληλότερο και κοντινό σημείο. <Λέει σε αυτόν ο Ιησούς: Τόσο χρόνο είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;>

Ο δε Υιός δεν θέλει από αυτά να εξετάζουμε εμείς τη λαμπρότητα που υπάρχει μέσα του, αλλά προσέχοντας στο μεγαλείο των παραδόξων θαυμάτων με την απαραίτητη οξύνοια, μας προστάζει να εξετάζουμε την απαράλλακτη ομοιότητα που έχει με τον δικό Του Πατέρα, και να πιστεύουμε πλέον έτσι, ότι επειδή ακριβώς είναι ομοούσιος, έχει μέσα Του Εκείνον που τον γέννησε, αλλά και ο ίδιος ενυπάρχει σε Αυτόν· ή ας παρουσιαστούν οι αντίπαλοι και ας διδάξουν ότι έχει ως προνόμιο, όπως εμείς, το να νοείται και ο ίδιος μέσα στον Πατέρα, και ως ισάξια αμοιβή της πολιτείας σύμφωνα με τον ευαγγελικό νόμο. Αλλά νομίζω ότι αυτό δεν τους φαίνεται καθόλου φοβερό· διότι σε αυτούς για τους οποίους κανένα είδος φλυαρίας δεν είναι ανεπιτήδευτο, ποιο από τα πλέον παράλογα δεν είναι βατό; Είναι φυσικό λοιπόν ότι θα πουν και εκείνο, πως ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα εξαιτίας αυτού, και ότι έχει πάλι μέσα του τον Πατέρα, επειδή διαμορφώνεται προς αυτόν με τις αρετές που είναι εφικτές και σε εμάς. Και τι πάλι θα πούμε, ω άριστοι, όταν ο Φίλιππος είπε «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα», γιατί ο Χριστός δεν παρουσίασε όλους τους αγίους αποστόλους ως ακριβή εικόνα και ομοίωση αυτού που νοείται, αλλά είπε: «Τόσο χρόνο είμαστε μαζί, και δεν έχεις γνωρίσει τον Πατέρα;»

Διότι αποδέχεται μεν τον Υιό, επειδή διατήρησε την πρέπουσα σε αυτόν ευγνωμοσύνη, με το να πει «Ο Πατήρ είναι μεγαλύτερός μου»· απορώ όμως πώς δεν έλαβε καθόλου υπόψη του και το άλλο. Διότι τι ήταν άραγε αυτό που τον έπεισε να ασχοληθεί με τη θεολογία τώρα, μολονότι το να γνωρίζει κανείς τον κατάλληλο καιρό και για τα λόγια και για τις πράξεις δεν θα το θεωρούσε κανείς ως κάτι ασήμαντο, εφόσον βέβαια σκέφτεται συνετά; Τι χρειαζόταν λοιπόν μια τόσο άκαιρη θεολογία στους μαθητές, οι οποίοι ήταν λυπημένοι επειδή επρόκειτο να αναχωρήσει από τον κόσμο προς τον Πατέρα και Θεό; Διότι τι είδους παρηγοριά θα μπορούσε ενδεχομένως να τους προσφέρει αυτό το πράγμα; Για ποιο λόγο άραγε σχεδόν τους κατηγορεί λέγοντας: «Αν με αγαπούσατε, θα χαίρατε που πορεύομαι προς τον Πατέρα, διότι ο Πατήρ είναι μεγαλύτερός μου»; Διότι, πες μου, άραγε αυτό παρακινούσε τους μαθητές προς χαρά, ή τους απάλλασσε από μια τόσο θεοφιλή λύπη, το ότι δηλαδή πορεύεται προς τον μεγαλύτερο Πατέρα; Έπειτα, τι είδους παρηγοριά θα μπορούσε να διακρίνει κανείς σε αυτό; Και όμως, όταν ο Φίλιππος ρωτούσε και έλεγε «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», τότε ακριβώς και πολύ εύκαιρα, καθώς είχε έρθει ο κατάλληλος καιρός για θεολογία, δείχνοντας τον Πατέρα μέσα στον εαυτό Του, και πάλι τον εαυτό Του μέσα στον Πατέρα, και ότι σε τίποτα δεν είναι κατώτερός Του, αλλά διαπρέπει σε απόλυτη ισότητα, έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;»

Και λοιπόν στον γνήσιο μαθητή κάποτε (αυτός δε ήταν ο Φίλιππος), ο οποίος τον παρακαλούσε και έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», προσφέροντας τον εαυτό του στην όρασή μας ως εικόνα της ουσίας και της δόξας του Πατέρα, έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι μας έδειξε στη δική του φύση εκείνην του Πατέρα, και διαμέσου της θεοπρεπούς του ενέργειας στα πάντα, παραθέτοντας τον εαυτό του σε εμάς ως ουσιώδη χαρακτήρα για τη γνώση Εκείνου που τον γέννησε, έδειξε τον αληθινό και μόνο Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο, στους νεκρούς διέταξε να επιστρέψουν στη ζωή, έστω και αν ήταν ήδη σε αποσύνθεση και δυσώδεις· στη θάλασσα και στους ανέμους φώναζε με εξουσία: «Σώπα, ησύχασε»· στους εκ γενετής τυφλούς χάριζε το γλυκό και τριπόθητο φως, και εκτός από αυτά ενεργούσε και μύρια άλλα παράδοξα θαύματα. «Διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ», σύμφωνα με τον άγιο ευαγγελιστή. Διότι αυτό που νοείται ότι είναι, και πράγματι είναι, η θεία και ακατάληπτη φύση, ποιος σωματικός οφθαλμός θα μπορούσε να το δει; Ή πώς θα μπορούσε ποτέ να ιδωθεί αυτό που είναι κατ' ουσίαν αόρατο; Ποιος θα αντικρίσει εκείνο το απρόσιτο φως, όταν και η ίδια η ηλιακή ακτίνα αντανακλά τη λάμψη της με τρόπο απροσπέλαστο για τα δικά μας μάτια; Όμως ήταν πλέον ανάγκη, να δούμε κι εμείς τον ίδιο τον Θεό.

ΑΛΛΟ. Σχετικά με το ίδιο θέμα υπάρχει μια πιθανή απόδειξη, ότι το ρητό που λέει: «Τα αόρατα αυτού από κτίσεως κόσμου καθορώνται νοούμενα δια των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αΐδια αυτού δύναμη και η θειότητα», σημαίνει τον Υιό. Και η λογική αυτής της απόδειξης είναι η εξής: Είναι γραμμένο: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός αποφασίσει να τον αποκαλύψει». Εάν όμως ο Πατέρας γνωρίζεται μόνο στον Υιό και μόνο μέσω αυτού αποκαλύπτεται στους άλλους, τότε ο Πατέρας δεν καθοράται μέσω της κτίσεως, ούτε κατανοείται από τα δημιουργήματα. Αντίθετα, η μεν κτίση φανερώνει τον δημιουργό της, τον Θεό Λόγο, ο δε Λόγος δείχνει μέσα στον εαυτό του τον Πατέρα. Γι' αυτό, και όταν ο Φίλιππος του είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα», δεν του επιτάσσει να τον δει αναλογικά μέσα από την ομορφιά των δημιουργημάτων, αλλά του δείχνει τον εαυτό του, λέγοντας: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει και τον Πατέρα».

ΑΛΛΟ. Αποδεικτικώς. Ότι είναι πιο πρέπον να ονομάζουμε τον Θεό Πατέρα, παρά μόνο Θεό. Αν το όνομα Πατέρας δεν είναι κατά κάποιο τρόπο κυριότερο και πιο αξιόλογο για τον Θεό από το ίδιο το όνομα Θεός, για ποιον λόγο άραγε ο Σωτήρας, όταν απέστελλε τους μαθητές του για να βαπτίζουν, δεν τους έδωσε την εντολή να βαπτίζουν τα έθνη στο όνομα του Θεού, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος, αλλά, δηλώνοντας με μεγαλύτερη αλήθεια το αξίωμα της θείας φύσης, είπε: «Στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα»; Ο Φίλιππος, εξάλλου, περιεργαζόμενος τη θεία φύση, ας πούμε, του έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα». Βλέπεις πώς δεν τον ονομάζει πάλι Θεό, αλλά τον αποκαλεί Πατέρα; Και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει προς αυτόν σχετικά: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Πάλι δεν είπε, έχει δει τον Θεό, αλλά τον Πατέρα, αποδίδοντάς Του το μείζον, και όχι το έλασσον. Διότι, όταν μεν ονομάζεται Πατέρας, προσδιορίζεται από το μεγαλύτερο και πιο αξιόλογο, δηλαδή από τον Υιό· όταν δε ονομάζεται Θεός, προσδιορίζεται από τα δημιουργήματα· πράγμα που είναι κατώτερο· και τόσο κατώτερο όση είναι η διαφορά μεταξύ δούλου και δεσπότη, δημιουργού και δημιουργήματος.

ΑΛΛΟ. Στον Φίλιππο που ρωτούσε και έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα», ο Χριστός αποκρίνεται: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Εάν λοιπόν η γνώση του Υιού είναι γνώση του Πατρός, είναι απόλυτη ανάγκη να πιστεύουμε ότι ο Υιός είναι τέτοιος, όπως ακριβώς είναι ο Πατέρας. Εάν όμως συμβαίνει αυτό, και εφόσον ο Πατέρας είναι άτρεπτος, θα είναι οπωσδήποτε τέτοιος και ο Υιός. Διότι μόνο έτσι θα μπορούσε να γνωριστεί και να φανερωθεί μέσα σε Αυτόν.

Στην προς Φιλιππησίους. Το ίδιο φρόνημα να υπάρχει μεταξύ σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού· ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό. Ιωάννης ο ευαγγελιστής. Και αποκρινόμενος ο Φίλιππος είπε στον Ιησού: Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί. Του λέει ο Ιησούς: Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.

Μέσω αυτού υποδηλώνεται η αδυναμία της διάνοιας εκείνων που παιδαγωγούνται με τον Νόμο, η οποία δεν αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς τον Θεό, ούτε είναι βέβαια ικανή να δει τη δόξα Του, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς: «Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν», ή με εκείνο: «Ιδού, λαός ανόητος και ασύνετος· έχουν μάτια, και δεν βλέπουν.» Εμείς όμως, προσεγγίζοντας τους λόγους περί της άρρητης φύσεως με καθαρά και πεφωτισμένα μάτια, θεωρούμε το μεγαλειώδες κάλλος του Θεού και Πατρός να ακτινοβολεί στο πρόσωπο του Υιού. Και στους Ιουδαίους, που νόμιζαν ότι έχουν δει τον Πατέρα, ελέχθη σοφά από τον Χριστό: «Ούτε τη μορφή Του έχετε δει, ούτε τη φωνή Του έχετε ακούσει.» Στον δε Φίλιππο, που επιθυμούσε σφόδρα να μάθει και ρωτούσε με τρόπο πιο χονδροειδή από ό,τι έπρεπε, παρακινούμενος ωστόσο από φιλομάθεια, και ο οποίος έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», ο Χριστός αποκρίθηκε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ είναι εν εμοί;» Το ότι δε η θεωρία και η παίδευση μέσω της εντολής του Νόμου δεν είναι καθόλου ισχυρή ούτε επαρκής για την ακριβή και αψεγάδιαστη φανέρωση του Θεού, θα το δούμε, σαν σε σκιά και αίνιγμα, και μέσω των δύο θυγατέρων του Λάβαν. Διότι έχει γραφτεί ότι ο Λάβαν είχε δύο θυγατέρες, το όνομα της μεγαλύτερης ήταν Λεία, και το όνομα της άλλης Ραχήλ.

Αλλά, ω άριστοι, θα έλεγα εγώ προς τους ερμηνευτές τέτοιων δοξασιών: είναι μάταιη φλυαρία τα λεγόμενά σας, ή τουλάχιστον εξηγήστε σε μένα που ρωτώ: πώς είναι ξεχωριστή η αγάπη του Θεού και Πατέρα προς εμάς; Και αν έδωσε για εμάς τον Υιό, ο οποίος κατ' εσάς δεν έχει υπόσταση, τότε το τίποτα έδωσε για εμάς, και ούτε ο Λόγος έγινε σάρκα, ούτε υπέμεινε τον τίμιο σταυρό, ούτε κατάργησε το κράτος του θανάτου, ούτε βέβαια αναστήθηκε ξανά. Διότι, αν είναι το τίποτα και είναι ανύπαρκτος σύμφωνα με εσάς, πώς θα μπορούσε να πραγματοποιήσει όλα αυτά; Άρα λοιπόν ο λόγος της Αγίας Γραφής εξαπάτησε αυτούς που πίστεψαν, και η σταθερότητα της πίστεως χάνεται στο μηδέν. Β— Μη γένοιτο. Α— Και τι άλλο; Δεν μας υπέδειξε ο θείος λόγος ότι ο Υιός υπάρχει σε μορφή Θεού, και δεν τον ονομάζει εικόνα και χαρακτήρα Εκείνου που τον γέννησε; Β— Βεβαιότατα. Α— Και οι εικόνες δεν είναι όπως τα αρχέτυπα; Β— Πώς όχι; Α— Επομένως, αν η εικόνα δεν είναι ενυπόστατη, ούτε ο χαρακτήρας νοείται να έχει δική του ύπαρξη καθ' εαυτόν, τότε κατ' ανάγκην λογικά θα δεχθούν ότι ανυπόστατος είναι και εκείνος του οποίου αποτελεί χαρακτήρα, και το ακαλλές της εικόνας θα αναχθεί οπωσδήποτε στο αρχέτυπο. Έτσι δεν είναι; Β— Βεβαιότατα. Α— Έπειτα, πες μου, ο Φίλιππος, που ήταν τόσο πολύ διδαγμένος από τον Χριστό, ζητούσε να δει τον πραγματικό και υπαρκτό Πατέρα, λέγοντας: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», ή ζητούσε να δει τον μη όντα και ανυπόστατο; Β— Τον υπάρχοντα προφανώς.

αλλά, επειδή υπάρχουν σε μία ενότητα θεότητας και σε μία βούληση και δύναμη, ώστε να αποκρουστεί κάθε υπόνοια που εγείρεται ενάντια στην αλήθεια με τον έναν ή τον άλλο τρόπο· όταν δε ο άγιος απόστολος Φίλιππος έλεγε «δείξε μας τον πατέρα σου», Εκείνος είπε: «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και δεν είπε «εγώ είμαι ο Πατέρας», αλλά με το «εμένα» μιλούσε υποδηλώνοντας τον εαυτό Του· ενώ με το «έχει δει τον Πατέρα», δεν μιλούσε για τον εαυτό Του. Διότι άλλο πράγμα είναι το «τον Πατέρα» και άλλο το «εμένα», και άλλο το «εγώ» και διαφορετικό το «εμένα». Διότι, αν ήταν ο ίδιος ο Πατέρας, θα έλεγε «εγώ είμαι»· επειδή όμως δεν είναι ο ίδιος ο Πατέρας, αλλά ο Υιός, αληθινά λέει «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ώστε να αποκρούσει τη βλασφημία του Αρείου, η οποία αποξενώνει τον Υιό από τον Πατέρα.

Διότι το ρήμα «είμαστε» δεν λέγεται για έναν, αλλά για δύο. Υπέδειξε δύο πρόσωπα, αλλά μία δύναμη. Ο ίδιος δε το διευκρίνισε αυτό, όταν είπε προς τον Πατέρα σχετικά με τους μαθητές: «Τη δόξα που μου έδωσες, την έδωσα σε αυτούς, για να είναι ένα καθώς εμείς είμαστε ένα, εγώ μέσα σε αυτούς και συ μέσα σε μένα, για να είναι απόλυτα ενωμένοι σε ένα, ώστε να γνωρίζει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλες». Τι έχουν να πουν σε αυτά οι Νοητιανοί; Μήπως είναι όλοι ένα σώμα κατά την ουσία; Ή μήπως γινόμαστε ένα με τη δύναμη και τη διάθεση της ομοφροσύνης; Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, ο Υιός που απεστάλη και δεν αναγνωρίστηκε από όσους βρίσκονταν στον κόσμο, ομολόγησε ότι είναι μέσα στον Πατέρα κατά τη δύναμη και τη διάθεση. Διότι ο Υιός είναι ο ένας νους του Πατέρα. Και εμείς που έχουμε τον νου του Πατέρα έτσι πιστεύουμε. Εκείνοι όμως που δεν έχουν τον νου, αρνήθηκαν τον Υιό. Εάν δε θέλουν να πουν ότι και ο Φίλιππος ρωτούσε για τον Πατέρα: «Δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», προς τον οποίο αποκρίθηκε ο Κύριος λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, Φίλιππε, και δεν με έχεις γνωρίσει; Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα;», και αν θέλουν να πουν ότι μέσω αυτού ενισχύεται το δόγμα τους, επειδή δήθεν ο ίδιος ομολογεί τον εαυτό του ως Πατέρα, ας γνωρίζουν ότι επιφέρουν στους εαυτούς τους τη μεγαλύτερη αντίφαση, καθώς ελέγχονται από το ίδιο το ρητό. Διότι, ενώ ο Χριστός σε όλα αποκαλούσε και απεδείκνυε τον εαυτό του Υιό, δεν τον αναγνώρισαν. Ούτε μπόρεσαν να κατανοήσουν ή να ατενίσουν τη δύναμή του.

Διότι αυτός είναι εκείνος που μετέπειτα λέει: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί». Γι' αυτόν τον λόγο από την αρχή τον διαπαιδαγωγούσε. Διότι, εάν το σημείο ετελείτο απλώς, δεν θα διαφαινόταν τόσο σπουδαίο το θαύμα· τώρα όμως, τον αναγκάζει προηγουμένως να ομολογήσει την υπάρχουσα έλλειψη, προκειμένου, έχοντας επίγνωση της καταστάσεως στην οποία βρισκόταν, να κατανοήσει έτσι ακριβέστερα το μέγεθος του θαύματος που επρόκειτο να επιτελεστεί.

Ομιλία ΟΔ΄. Λέγει σε αυτόν ο Φίλιππος: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί. Λέγει σε αυτόν ο Ιησούς: Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. α΄. Ο μεν προφήτης έλεγε στους Ιουδαίους: Απέκτησες όψη πόρνης, φέρθηκες αναίσχυντα απέναντι σε όλους.

Όπως φαίνεται, δεν είναι δίκαιο να λεχθούν αυτά μόνο για εκείνη την πόλη, αλλά και για εκείνους που αναιδώς εναντιώνονται στην αλήθεια. Διότι, όταν ο Φίλιππος είπε στον Χριστό: «Δείξε μας τον Πατέρα σου», εκείνος του απάντησε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;». Και όμως, υπάρχουν κάποιοι, οι οποίοι, ακόμη και μετά από αυτά τα λόγια, αποσχίζουν τον Υιό από Εκείνον που τον γέννησε.

Και στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; Με μεγάλη επιτίμηση: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Και δεν είπε, «Δεν με είδες», αλλά, «Δεν με έχεις γνωρίσει». Διότι, θα μπορούσε να πει ο Φίλιππος, μήπως εσένα θέλω να μάθω; Τον Πατέρα σου ζητώ τώρα να δω· και εσύ μου λες, «Δεν με έχεις γνωρίσει»; Ποια λογική ακολουθία έχει αυτό; Πολύ μεγάλη, βεβαίως. Επειδή ακριβώς ο Υιός είναι ό,τι είναι και ο Πατέρας, παραμένοντας Υιός, εύλογα στο πρόσωπό Του φανερώνει Εκείνον που Τον γέννησε. Έπειτα, διακρίνοντας τις υποστάσεις, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ώστε να μην πει κανείς ότι το ίδιο πρόσωπο είναι και Πατέρας και Υιός. Διότι, εάν ο Ίδιος ήταν ο Πατέρας, δεν θα έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει Εκείνον». Γιατί όμως δεν του είπε: «Ζητάς πράγματα αδύνατα, που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση· διότι μόνο σε εμένα είναι δυνατό αυτό»; Επειδή ο Φίλιππος είπε, «Μας αρκεί», νομίζοντας ότι Τον είχε δει [τον Υιό], του αποδεικνύει ότι ούτε Αυτόν τον είχε δει πραγματικά. Διότι θα είχε δει και Εκείνον [τον Πατέρα], εάν είχε μπορέσει να δει Αυτόν. Γι' αυτό λοιπόν έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Εάν κάποιος είδε εμένα, θα δει και Εκείνον. Αυτό όμως που λέει έχει την εξής σημασία: ότι ούτε εμένα, ούτε Εκείνον είναι δυνατόν να δει κανείς [στη θεία ουσία Του].

Α'. Μεγάλη είναι η τυραννία της αθυμίας, και μας χρειάζεται πολλή ανδρεία ώστε να σταθούμε γενναία απέναντι σε τούτο το πάθος, και, καρπωνόμενοι από αυτό ό,τι είναι χρήσιμο, να απορρίψουμε το περιττό· διότι έχει και κάτι το χρήσιμο. Όταν, δηλαδή, αμαρτάνουμε εμείς ή οι άλλοι, μόνο τότε είναι καλό να λυπόμαστε· όταν όμως περιπέσουμε σε ανθρώπινες περιστάσεις, τότε είναι πλέον άχρηστη η χρησιμότητα της αθυμίας. Επειδή, λοιπόν, αυτή κατέβαλε και τους μαθητές, που δεν ήταν ακόμη τέλειοι, δες πώς τους διορθώνει μέσω της επίπληξης. Διότι εκείνοι που προηγουμένως τον ρωτούσαν χίλια δυο πράγματα (αφού και ο Πέτρος έλεγε: «Πού πηγαίνεις;», και ο Θωμάς: «Δεν γνωρίζουμε πού πηγαίνεις, και πώς μπορούμε να γνωρίζουμε την οδό;», και ο Φίλιππος: «Δείξε μας τον Πατέρα σου»), αυτοί τώρα, ακούγοντας ότι «θα σας κάνουν αποσυνάγωγους», και ότι «θα σας μισήσουν», και ότι «όποιος σας σκοτώσει θα νομίσει ότι προσφέρει λατρεία στον Θεό», κατέπεσαν τόσο πολύ, ώστε κυριεύθηκαν πλέον από αφωνία και δεν συζητούσαν τίποτα μαζί του.

β΄. Επειδή, λοιπόν, όσα είχαν ειπωθεί ήταν συγκαλυμμένα, λέει: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες· έρχεται όμως η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες». Θα έλθει καιρός που όλοι θα τα κατανοήσετε με σαφήνεια. Εννοεί δε τον χρόνο της αναστάσεως. «Τότε με παρρησία θα σας αναγγείλω τα περί του Πατρός». Διότι πράγματι επί σαράντα ημέρες ήταν μαζί τους και τους μιλούσε, συναναστρεφόμενος και λέγοντας τα σχετικά με τη βασιλεία του Θεού. Διότι τώρα, επειδή διακατέχεστε από φόβο, δεν προσέχετε τα λεγόμενα· τότε όμως, όταν θα με δείτε αναστημένο και θα είμαστε μαζί, θα μπορέσετε με παρρησία να τα μάθετε όλα, ότι δηλαδή ο ίδιος ο Πατέρας θα σας αγαπήσει, εφόσον η πίστη σας προς εμένα θα έχει καταστεί πλέον βέβαιη. Και δεν θα παρακαλέσω τον Πατέρα. Αρκεί η αγάπη προς εμένα για να σας προστατεύσει. «Επειδή εσείς με αγαπήσατε και πιστέψατε ότι από τον Θεό εξήλθα. Από τον Πατέρα εξήλθα και έρχομαι στον κόσμο. Πάλι αφήνω τον κόσμο και πορεύομαι προς τον Πατέρα». Επειδή, λοιπόν, ο λόγος περί της αναστάσεως τους παρηγορούσε εξαιρετικά, και μαζί με αυτό το να ακούν ότι «Από τον Θεό εξήλθα και εκεί πηγαίνω», επαναλαμβάνει τα λόγια αυτά συνεχώς. Διότι το πρώτο παρείχε την εγγύηση ότι ορθώς πιστεύουν σε αυτόν, ενώ το δεύτερο ότι πρόκειται να βρίσκονται σε ασφάλεια. Όταν, λοιπόν, έλεγε: «Λίγο ακόμη και δεν θα με βλέπετε· και πάλι λίγο ακόμη και θα με δείτε», δικαιολογημένα δεν καταλάβαιναν· τώρα όμως όχι πλέον. Τι σημαίνει δε το, «Εμένα δεν θα με ρωτήσετε»; Ότι δεν θα πείτε: «Δείξε μας τον Πατέρα σου» και, «Πού πηγαίνεις;».

δʹ. Αυτήν λοιπόν αποκαλύπτοντας ο προφήτης έλεγε: «Και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, και με τις δύο πτέρυγες σκέπαζαν το πρόσωπό τους, με τις άλλες δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις άλλες δύο πετούσαν, και έκκραζαν: Άγιος, άγιος, άγιος», από την έκπληξη, από τον θαυμασμό, από εκείνη τη μεγαλοπρέπεια, από τη δόξα. Και πάλι ο Δαβίδ, έχοντας κατανοήσει αυτό ακριβώς το κάλλος και έχοντας εκπλαγεί από τη δόξα εκείνης της μακάριας φύσης, έλεγε: «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ, με την ωραιότητά σου και με το κάλλος σου». Γι' αυτό και ο Μωυσής επιθυμούσε πολλές φορές να τον δει, πληγωμένος από αυτόν τον θείο πόθο και ερωτευμένος με εκείνη τη δόξα. Γι' αυτό και ο Φίλιππος έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί». Μάλλον δε, όσα κι αν πούμε, ούτε ένα μικρό ούτε ένα αμυδρό ίχνος από εκείνη τη μεγαλοπρέπεια δεν θα μπορέσουμε να παραστήσουμε. Αλλά θέλεις να απαριθμήσουμε τις ευεργεσίες του; Όμως ούτε και αυτές κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να τις παραστήσει. Γι' αυτό ο Παύλος έλεγε: «Ευχαριστία ας είναι στον Κύριο για την ανεκδιήγητη δωρεά του». Και πάλι: «Εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν». Και πάλι: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσης του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!». Αλλά την άπειρη αγάπη που έδειξε για εμάς, ποιος λόγος θα μπορέσει να την παραστήσει;

Διότι αυτός ο Υιός του Ανθρώπου είναι Υιός του Θεού όχι κατά το όνομα ούτε κατά χάριν, αλλά εκ φύσεως, επειδή είναι εκ φύσεως ζωοποιός όπως ο Πατέρας, εκ φύσεως Θεός όπως και ο Πατέρας. Και πάλι προς τη Μάρθα: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή. Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, ακόμη κι αν πεθάνει, θα ζήσει». Και πάλι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα;» Και πάλι: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού». Όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί», ο Κύριος, γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον να δει κανείς τον Θεό με σωματικά μάτια και, επιπλέον, ότι η επίγνωση του εαυτού Του αποτελεί επίγνωση του Πατέρα εφόσον είναι ομοούσιος —διότι για τα ομοούσια υπάρχει μία και η αυτή γνώση—, του απαντά με κάπως επιπληκτικό τρόπο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Διότι τον είχε μεν γνωρίσει ως άνθρωπο, αλλά δέχεται επίπληξη επειδή δεν τον είχε επιγνώσει ως Θεό μέσω της πίστεως και με τα μάτια της διάνοιας. Διότι, αν τον είχε επιγνώσει ως Θεό, θα είχε επιγνώσει και τον Πατέρα· επειδή εκείνος που είδε αυτόν, δηλαδή τον Θεό, έχει επιγνώσει και τον Πατέρα.

Τρίτον, πόσα είδη εικόνων υπάρχουν; Υπάρχουν διάφορα είδη εικόνων. Πρώτη, λοιπόν, εικόνα είναι η φυσική. Σε κάθε πράγμα πρέπει πρώτα να υπάρχει το κατά φύσιν και έπειτα το κατά θέσιν και κατά μίμηση, όπως δηλαδή πρέπει πρώτα να είναι κάποιος άνθρωπος εκ φύσεως και έπειτα κατά θέσιν και κατά μίμηση. Πρώτη, λοιπόν, φυσική και απαράλλακτη εικόνα του αόρατου Θεού είναι ο Υιός του Πατρός, ο οποίος φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα. «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα». Και το ότι ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, το λέει ο απόστολος: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», και στην προς Εβραίους επιστολή: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», και το ότι φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα μαρτυρείται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου, όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», ο Κύριος λέει: «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Είναι, βέβαια, ο Υιός εικόνα του Πατρός φυσική, απαράλλακτη, απόλυτα όμοια με τον Πατέρα, εκτός από την αγεννησία και την πατρότητα. Διότι ο μεν Πατέρας είναι γεννήτορας και αγέννητος, ενώ ο Υιός είναι γεννητός και όχι Πατέρας. Επίσης, και το Άγιο Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού· «διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω».

Δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί; Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Τα λόγια τα οποία εγώ σας λέω δεν τα λέω από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός επιτελεί τα έργα. Και πάλι: Εάν με αγαπάτε, θα τηρήσετε τις εντολές μου· και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας στείλει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι δεν το βλέπει ούτε το γνωρίζει· εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και είναι μέσα σας.

Ιω. 14, 8—9: Ποια λογική ακολουθία έχει το γεγονός ότι, ενώ ο Φίλιππος ζητούσε να δει τον Πατέρα, ο Χριστός είπε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει»; Διότι ο Φίλιππος δεν ζητούσε να δει Αυτόν, αλλά τον Πατέρα. Ή μάλλον έχει πάρα πολύ μεγάλη λογική ακολουθία· διότι ο Φίλιππος ζητούσε να δει τον Πατέρα αισθητά. Ελέγχοντάς τον, λοιπόν, επειδή ζητούσε με εσφαλμένο τρόπο, λέει αυτό, σαν να του έλεγε: «Ασύνετα πράττεις που ζητάς να δεις τον Πατέρα με αισθητά μάτια, ενώ εγώ είμαι Λόγος και ασώματος. Αλλά, όπως φαίνεται, ούτε εμένα έχεις γνωρίσει, ότι δηλαδή είμαι Λόγος και Θεός και ασώματος· διότι, εάν το γνώριζες αυτό, δεν θα ζητούσες να δεις τον Πατέρα μου με σωματικά μάτια, αλλά, προσηλώνοντας το βλέμμα σου στη σάρκα την οποία με τη θέλησή μου ανέλαβα για χάρη σας, δεν έχεις αντιληφθεί τίποτα το υψηλό ούτε άξιο της θεότητάς μου. Διότι εκείνος που έχει αντιληφθεί και έχει κατανοήσει ότι εγώ, ο Υιός, είμαι Θεός και ασώματος, έχει κατανοήσει οπωσδήποτε και έχει αντιληφθεί ότι και ο Πατέρας ενός τέτοιου Υιού είναι Θεός και ασώματος και δεν κατανοείται με τα αισθητά μάτια». Το δε «τόσον καιρό είμαι μαζί σας» δηλώνει το εξής: «όντας τόσον καιρό μαζί σας, επέδειξα σημεία και τέρατα, μέσω των οποίων το αξίωμα της θεότητας και της ασώματης και υπερβατικής ουσίας ήταν δυνατόν να αποκαλυφθεί σε αυτούς που έβλεπαν».

Ιω. 14, 27-28 Δύο αιτίες παραθέτει μέσω των οποίων προσπαθεί να τους παρηγορήσει, επειδή ήταν πολύ απογοητευμένοι για το πάθος και τον σταυρό: την πρώτη, γιατί ταράζεται η καρδιά σας; διότι σας είπα ότι πηγαίνω, αλλά σας είναι γνωστό ότι πάλι έρχομαι σε εσάς. Εάν λοιπόν η αναχώρησή μου είναι αιτία λύπης, το ότι θα έρθω πάλι οφείλει να γίνει για εσάς αιτία χαράς και ευφροσύνης, ή μάλλον η ελπίδα της επιστροφής μου δεν πρέπει να επιτρέπει καθόλου να δημιουργείται λύπη για την αποδημία μου. Έτσι λοιπόν και για αυτήν την αιτία δεν οφείλετε να ταράζεστε ούτε να δειλιάζετε. Τη δεύτερη δε, ότι εσείς οι ίδιοι θεωρείτε τον Πατέρα μεγαλύτερο· διότι αλλιώς δεν θα λέγατε «δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί»· διότι, ενώ με είχατε μαζί σας και ακούσατε πάρα πολλούς λόγους παρηγοριάς, ωστόσο ακόμα αναζητούσατε τον Πατέρα θεωρώντας τον μεγαλύτερο. Από αυτήν λοιπόν τη δική σας αντίληψη πρέπει να αντλήσετε την παρηγοριά· διότι εάν ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου, όπως εσείς θεωρήσατε, και εγώ πηγαίνω προς αυτόν, δεν πρέπει να απογοητεύεστε ούτε να δειλιάζετε· διότι πηγαίνω προς τον μεγαλύτερο. Και τι λέω ότι δεν πρέπει να απογοητεύεστε, μάλλον πρέπει και να χαίρεστε εάν με αγαπούσατε, διότι πηγαίνω προς εκείνον τον οποίο εσείς θεωρήσατε μεγαλύτερο.

Θα μπορούσε κανείς, διόλου παράλογα, να θεωρήσει ότι αυτός ο λόγος ειπώθηκε με βάση τον τρόπο σκέψης των μαθητών· διότι, επειδή αυτοί ήταν ακόμη ατελώς διατεθειμένοι απέναντι στον Θεό και Διδάσκαλο και θεωρούσαν τον Πατέρα κατά πολύ ανώτερο, αφενός μεν επειδή οι Μωσαϊκοί νόμοι τους εξήγγελλαν εμφανέστερα τον Πατέρα παρά τον Υιό, αφετέρου δε επειδή και ο Σωτήρας συνεχώς έστρεφε την προσοχή τους στον Πατέρα —επειδή λοιπόν είχε ριζωθεί μέσα τους μια τέτοια πεποίθηση (γι' αυτό άλλωστε έλεγαν: «Δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί»), απευθυνόμενος στην αντίληψή τους εκείνη, ο Σωτήρας φτάνει να λέει κάτι τέτοιο: Ενεργείτε σε ασυμφωνία με όσα οι ίδιοι ομολογείτε, παραδίδοντας τους εαυτούς σας στη λύπη επειδή ακριβώς είπα «πηγαίνω προς τον Πατέρα»· διότι, αν με αγαπούσατε, και εφόσον σας φαίνεται ότι ο Πατέρας είναι ανώτερος, θα έπρεπε να χαίρεστε που πηγαίνω προς τον ανώτερο· διότι επιμένατε ότι, αν έστω μόνο σας τον υπεδείκνυα, αυτό θα σας αρκούσε αντί παντός άλλου. Αλλά βέβαια, και αν κανείς ερμήνευε ότι, σύμφωνα με αυτή την έννοια, ειπώθηκε από τον Υιό ότι ο Πατέρας είναι ανώτερος, δεν θα απομακρυνόταν από το πρέπον.

Του αποκρίθηκε ο Φίλιππος: Ψωμιά αξίας διακοσίων δηναρίων δεν τους αρκούν, για να πάρει ο καθένας τους από λίγο. Του λέει ένας από τους μαθητές του, ο Ανδρέας, ο αδελφός του Σίμωνα Πέτρου: «Υπάρχει εδώ ένα παιδάκι, που έχει πέντε κρίθινα ψωμιά και δύο ψάρια· αλλά τι είναι αυτά για τόσους πολλούς;» Γιατί άραγε είπε τη φράση: «Αφού σήκωσε τα μάτια του ο Ιησούς»; Για να μάθουμε ότι δεν περιπλανιόταν το βλέμμα του εδώ και εκεί, αλλά καθόταν με περισυλλογή, προσοχή και προσήλωση, καθώς βέβαια συνομιλούσε με τους μαθητές για κάποια υψηλότερα θεία ζητήματα, και τελικά σήκωσε τα μάτια του και ρωτά σχετικά με το πλήθος, από πού θα τραφεί. Δεν ρωτά όμως άλλον, παρά τον Φίλιππο. Διότι αυτός ήταν που είχε μεγαλύτερη ανάγκη διδασκαλίας, αυτός που αργότερα είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί». Γι' αυτόν τον λόγο τον παιδαγωγεί από πολύ νωρίτερα, και μέσω της ερώτησης τον οδηγεί στο να θυμάται παντοτινά το θαύμα.

Το χωρίο, «Αν με είχατε γνωρίσει, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου», δεν υποδηλώνει ότι αυτοί τον αγνοούσαν, αλλά τα λεγόμενα σημαίνουν το εξής: Σας είπα ότι «Όπου πηγαίνω, γνωρίζετε», δηλαδή, προς τον Πατέρα, «και την οδό γνωρίζετε», δηλαδή, Εμένα. Μου είπε ο Θωμάς: «Δεν ξέρουμε πού πηγαίνεις», και επομένως, ούτε την οδό γνωρίζουμε. Είπα στον Θωμά: «Εγώ είμαι η οδός και κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». «Αν λοιπόν με είχατε γνωρίσει, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου». Αλλά εφόσον εμένα με γνωρίζετε, άρα γνωρίζετε και τον Πατέρα μου. Διότι από τώρα, λέγει, τον γνωρίζετε, και τον έχετε δει, εφόσον έχετε δει εμένα. «Λέγει σε αυτόν ο Φίλιππος: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί. Λέγει σε αυτόν ο Ιησούς:

«Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· πώς λοιπόν εσύ λες: Δείξε μας τον Πατέρα;» Νόμιζε ο Φίλιππος ότι τον μεν Χριστό τον γνώριζε ακριβώς, αλλά αγνοούσε τον Πατέρα· γι’ αυτό και είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί.» Διότι, έλεγε, και χίλιες φορές αν μας πεις ότι «Αν είχατε γνωρίσει εμένα, θα είχατε γνωρίσει και τον Πατέρα μου», δεν θα μπορέσουμε να μάθουμε έτσι τον Πατέρα. Δείξε μας τον, λοιπόν, με τα σωματικά μάτια. Επειδή, δηλαδή, άκουγε ο Φίλιππος ότι και οι προφήτες είδαν τον Θεό, επιθύμησε και αυτός να τον δει έτσι σωματικά, χωρίς να γνωρίζει ότι εκείνα τα οράματα των προφητών ήταν συγκατάβαση. Ο Χριστός λοιπόν, διδάσκοντας τον Φίλιππο ότι δεν είναι δυνατόν να ιδωθεί ο Θεός σωματικά, του λέει: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Πρόσεξε ότι δεν είπε «Δεν με είδες», αλλά «Δεν με έχεις γνωρίσει», απομακρύνοντας τον Φίλιππο από το γήινο φρόνημα του να επιθυμεί να δει σωματικά τον Πατέρα. Διότι, λέει, για τον Θεό γίνεται λόγος περί γνώσεως και όχι περί σωματικής όρασης. Έπειτα προσθέτει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Αυτό που εννοεί είναι το εξής: Εσύ, ω Φίλιππε, ζητάς να δεις τον Πατέρα με τη σωματική όραση, και νομίζεις ότι εμένα με έχεις ήδη δει· εγώ όμως σου λέω, ότι αν είχες δει εμένα, θα είχες δει και Εκείνον.

Ταυτόχρονα δε, και με το να πει ότι «Τη χαρά σας κανείς δεν την αφαιρεί», δείχνει ότι δεν πρόκειται πλέον να πεθάνει, αλλά, ζώντας αιώνια, θα γίνει για αυτούς πρόξενος ακατάλυτης χαράς. «Εκείνη την ημέρα δεν θα με ρωτήσετε τίποτα. Αμήν, αμήν σας λέω, ότι όσα ζητήσετε από τον Πατέρα στο όνομά μου, θα σας τα δώσει. Μέχρι τώρα δεν ζητήσατε τίποτα στο όνομά μου. Ζητάτε και θα λάβετε, για να είναι η χαρά σας ολοκληρωμένη». Όταν, λέει, αναστηθώ, τότε, αφού επιφοιτήσει σε εσάς οπωσδήποτε ο Παράκλητος και σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, «εμένα δεν θα με ρωτήσετε τίποτα», όπως ρωτούσατε προηγουμένως: «Πού πηγαίνεις;» και «Δείξε μας τον Πατέρα». Διότι τα πάντα θα τα γνωρίσετε εν Πνεύματι, ήτοι το «ρωτήσετε» έχει την έννοια του να παρακαλέσετε, να αξιώσετε. Όταν λοιπόν, αφού αναστηθώ από τους νεκρούς, σας στείλω τον Παράκλητο, τότε «δεν θα με ρωτήσετε πλέον», δηλαδή δεν θα ζητήσετε να γίνω εγώ μεσίτης, αλλά θα σας αρκέσει το όνομά μου για να λάβετε από τον Πατέρα όσα ζητήσετε. Δείχνει λοιπόν εδώ τη δύναμη του ονόματός του, εφόσον, χωρίς καν να τον παρακαλούν, αλλά μόνο με την αναφορά του ονόματός του, επιτελεί τέτοια έργα. «Μέχρι τώρα, λέει, δεν ζητήσατε τίποτα στο όνομά μου». Από τώρα όμως «ζητάτε και» οπωσδήποτε «θα λάβετε». Επομένως, συμφέρει να πεθάνω εγώ, εφόσον πρόκειται από τώρα και στο εξής να αποκτήσετε μεγαλύτερη παρρησία προς τον Πατέρα μου.

Καίτοι, σύμφωνα με τις δικές σας αντιλήψεις, εάν πράγματι εκπορεύεται και εκ του Υιού, τι εμπόδιζε να λεχθεί: «το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός και εμού»; Έτσι, λοιπόν, αποδεικνύεται ότι δεν ακολουθείς τον Χριστό, τον ευαγγελιστή των πτωχών, έστω και αν ισχυρίζεσαι ότι σηκώνεις τον σταυρό Του. Εάν δε πείσθηκες για αυτό από κάποιον από τους αναγνωρισμένους Πατέρες, υπόδειξέ μας τον Πατέρα αυτόν και μας αρκεί. Αλλά δεν πρόκειται να μπορέσεις να υποδείξεις κανέναν, ακόμη και αν κοπιάσεις πολύ, διότι είτε δεν το είπε κάποιος αναγνωρισμένος Πατέρας, είτε αυτός που το είπε δεν είναι αναγνωρισμένος.