Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 16:15

Εάν όμως πουν ότι η θεία φύση του Πατέρα βρίσκεται υπεράνω κάθε πάθους, είναι προφανές ότι θα βρίσκεται έξω και από τη συγκεκριμένη κατηγορία, και καθώς είναι το αρχέτυπο των αγαθών που υπάρχουν μέσα μας, δεν θα γεννήσει τον Υιό κατώτερο, αλλά ίσο και ομοούσιο, ώστε ο Θεός που είναι τόσο ανώτερος από εμάς να μην υπολείπεται ούτε από εμάς. <Άλλο (επιχείρημα) με την εις άτοπον απαγωγή.> Αποδεικνύοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό και Πατέρα, ο Χριστός λέει κάπου προς τους μαθητές του: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Έπειτα, πώς αυτός που κατά φύση είναι τέτοιος και υπάρχει έτσι όπως ο ίδιος ισχυρίζεται λέγοντας την αλήθεια, θα έχει κάτι κατώτερο σύμφωνα με την απερισκεψία κάποιων; Διότι, εάν ενώ είναι κατώτερος δείχνει στον εαυτό του τον Πατέρα, χωρίς να μεσολαβεί καμία παραλλαγή, το κατώτερο θα μεταβιβαστεί στον Πατέρα, εφόσον φαίνεται στον Υιό ως σε απαράλλαχτη εικόνα. Αλλά αυτό είναι άτοπο· επομένως ο Υιός δεν είναι κατώτερος, στον οποίο απεικονίζεται ο Πατέρας που είναι τέλειος. Άλλο. Και πώς θα δεχόταν ο Υιός το κατώτερο, σε σχέση με όσα είναι ο Πατέρας, εφόσον λέει αδιαμφισβήτητα: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου»· και πάλι προς τον Θεό και Πατέρα: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου;»

Εάν πιστεύεται ότι η θεία φύση είναι ανεπίδεκτη κάθε τροπής και αλλοίωσης όσον αφορά τον λόγο της ουσίας της, πώς ο Πατέρας, εγκαταλείποντας τρόπον τινά την οικεία του θέση, θα μεταβληθεί ώστε να γίνει Λόγος; Διότι τότε θα είναι δεκτικός τροπής, αφού εξ ανάγκης θα υποστεί αυτό, και δεν θα είναι ο ίδιος, εφόσον δεν θα έχει διατηρήσει αυτό που ήταν εξ αρχής. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο (διότι η αλλοίωση είναι παντελώς ξένη προς τη θεία φύση), άρα ο Πατέρας δεν θα υποστεί μεταβολή σε Λόγο, αλλά θα είναι πάντοτε Πατέρας, διατηρώντας το άτρεπτο και αναλλοίωτο ως Θεός. <Άλλο επιχείρημα από τον ίδιο, με διηγηματικό τρόπο.> Αποδεικνύοντας τον εαυτό Του αληθινό Θεό που φανερώθηκε από αληθινό Θεό Πατέρα, ο Μονογενής Λόγος και Υιός του Θεού λέγει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Αλλά, αν και ο Υιός είναι κληρονόμος όλων των φυσικών ιδιωμάτων που ενυπάρχουν στον Πατέρα, επειδή κατά φύσιν προέρχεται από Αυτόν, εντούτοις την ιδιότητα του να είναι Πατέρας δεν θα την έχει ποτέ· διότι και αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που ανήκουν αποκλειστικά στον γεννήτορα. Θα παραμείνει όμως ο Υιός χωρίς να στερείται τίποτε από όσα ενυπάρχουν στον Πατέρα, έστω κι αν δεν νοείται ως Πατέρας, έχοντας μέσα Του τέλεια όλα τα ιδιαίτερα και εξαίρετα γνωρίσματα της ουσίας του Πατέρα.

Έπειτα, εκτός από αυτό, πρέπει να εξετάσουμε και το εξής: το να κρίνει κανείς, δηλαδή να δικάζει, είναι μάλλον ενέργειες και καταστάσεις που νοούνται γύρω από τις ουσίες, παρά οι ίδιες οι ουσίες στην πραγματικότητα. Διότι, όταν δικάζουμε, εκτελούμε μια ενέργεια, ενώ υπάρχουμε με το δικό μας ιδιαίτερο τρόπο ως αυτό που είμαστε. Αν όμως παραδεχτούμε ότι το να κρίνει κανείς, δηλαδή να δικάζει, είναι ουσία, πώς δεν είναι αναπόφευκτο να ομολογήσουμε, έστω και ακούσια, ότι ορισμένα από τα όντα δεν θα μπορούσαν καθόλου να υπάρχουν εάν δεν εμφανίζονταν ως κριτές, και ότι η ουσία τους θα έπαυε οπωσδήποτε μαζί με το τέλος της κρίσης; Αλλά το να σκέφτεται κανείς έτσι είναι το πιο άτοπο από όλα. Επομένως, το να κρίνει κανείς είναι μια ενέργεια και τίποτε άλλο. Τι έδωσε λοιπόν ο Πατέρας στον Υιό; Κανένα απολύτως πλεονέκτημα από την ίδια Του τη φύση, με το να Του αναθέσει όλη την κρίση, αλλά μάλλον την ενέργεια ως προς αυτούς που κρίνονται. Πώς λοιπόν θα είναι ως προς αυτό μεγαλύτερος ή πιο μεγαλειώδης, έχοντας προσθέσει κάτι το οποίο δεν υπήρχε στον Υιό που λέει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου»; Πώς λοιπόν πρέπει να νοηθεί αυτό το ότι έδωσε; Άκουσε λοιπόν. Όπως ακριβώς ο Θεός και Πατέρας, έχοντας τη δύναμη να δημιουργεί, δημιουργεί τα πάντα διά του Υιού, ως διά της δικής Του δύναμης και ισχύος, έτσι, έχοντας και τη δύναμη να κρίνει, θα ενεργήσει και αυτό διά του Υιού, ως διά της δικής Του δικαιοσύνης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'. Ότι το Πνεύμα Του, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, ενυπάρχει φυσικώς στον Υιό και στην ουσία Του, όπως ακριβώς και στην ουσία του Πατέρα. «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό σας είπα ότι από το δικό μου λαμβάνει και θα σας το αναγγείλει». Και σε αυτά τα λόγια ο Υιός απέδειξε σε εμάς με τον καλύτερο τρόπο ότι ο ίδιος αποτελεί τον γνήσιο και ακριβέστατο χαρακτήρα της υποστάσεως του Πατέρα, και μέσα από όσα είπε μας δίνει να κατανοήσουμε ότι, όντας καρπός της ουσίας Του, φέρει μέσα Του κατά φύση όλα τα γνωρίσματά της, και δηλώνει ότι είναι δικά Του, και πολύ σωστά. Διότι, εφόσον τίποτα δεν διαχωρίζει ή απομακρύνει τον Υιό σε κάτι ξένο προς τον Πατέρα, όσον αφορά την απόλυτη ομοιότητα και ισότητα στα πάντα, εκτός μόνο από την ιδιότητα του να είναι Πατέρας, και εφόσον η ουσία λάμπει και στους δύο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, πώς δεν θα ήταν λοιπόν κοινά, ή μάλλον τα ίδια και στους δύο, ώστε να υπάρχουν στον Υιό τα του Πατέρα, και σε Αυτόν που γέννησε τα του γεννήματος; Γι' αυτόν τον λόγο, όπως νομίζω, με ιδιαίτερα οξεία παρατηρητικότητα μας απηύθυνε τους λόγους περί αυτών των ζητημάτων.

Επειδή λοιπόν, λέγει, είναι προφανές ότι ενυπάρχει στον Θεό και Πατέρα το να αποκαλύπτεται στους αξίους διά του δικού Του Πνεύματος, και να ενεργεί μέσω αυτού όλα όσα θέλει, και σε εμένα αυτό υπάρχει φυσικώς, γι' αυτόν τον λόγο είπα ότι «από το δικό μου λαμβάνει και θα σας το αναγγείλει». Ας μην ταράσσεται κανείς, όμως, όταν ακούει σε αυτά τα λόγια τη λέξη της λήψης, αλλά ας συλλογίζεται μάλλον εκείνο (διότι έτσι θα πράξει ορθά), ότι δηλαδή όλα τα περί του Θεού εκφράζονται μεν κατά τα δικά μας δεδομένα, κατανοούνται όμως όχι με αυτόν τον τρόπο, αλλά υπεράνω ημών. Και λέμε ότι το Πνεύμα λαμβάνει από τον Πατέρα και τον Υιό τα δικά τους, όχι με την έννοια ότι κάποτε στερούνταν τη γνώση και τη δύναμη που ενυπάρχει σε αυτούς, και ότι τα αποκτά μόλις τη στιγμή που νοείται ότι τα λαμβάνει· διότι το Πνεύμα είναι πάντοτε σοφό και δυνατό, ή μάλλον είναι η ίδια η σοφία και η δύναμη, όχι μετοχικά, αλλά εκ φύσεως. Και όπως ακριβώς θα λέγαμε για την ευωδία από τα αρώματα που φτάνει στην όσφρησή μας, η οποία θεωρητικά μεν φαίνεται να είναι κάτι διαφορετικό από τα ίδια τα αρώματα, αλλά θα θεωρούσε κανείς ότι δεν προβάλλει με κανέναν άλλο τρόπο παρά λαμβάνοντας τη δύναμη από αυτά ακριβώς από τα οποία προέρχεται προκειμένου να φανερωθεί, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι κάτι το διαφορετικό διότι εκ φύσεως προέρχεται από αυτά και ενοικεί σε αυτά· κάτι παρόμοιο, και μάλλον κάτι ανώτερο από αυτό, θα πρέπει να νοήσεις και για τον Θεό και το Άγιο Πνεύμα.

Διότι είναι σαν κάποια οσμή της ουσίας Του, ζωντανή και εναργής, η οποία μεταφέρει στην κτίση τα όσα προέρχονται από τον Θεό, και μέσω του εαυτού της μεταδίδει τη μέθεξη της ανώτατης από όλες ουσίας. Διότι, εάν η ευωδία των αρωμάτων αποτυπώνει τη δική της δύναμη στα ενδύματα και μεταβάλλει κατά κάποιον τρόπο προς τον εαυτό της εκείνα στα οποία εισχωρεί, πώς δεν θα είχε τη δύναμη το Άγιο Πνεύμα, εφόσον προέρχεται εκ Θεού φυσικώς, να καταστήσει κοινωνούς της θείας φύσεως μέσω του εαυτού Του εκείνους στους οποίους θα κατοικούσε; Επομένως, εφόσον ο Υιός είναι καρπός και χαρακτήρας της υποστάσεως Εκείνου που Τον γέννησε, κατέχει εκ φύσεως όλα τα δικά Του. Γι' αυτό λέει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό σας είπα ότι από το δικό μου λαμβάνει και θα σας το αναγγείλει», εννοώντας προφανώς το Πνεύμα, το οποίο υπάρχει μέσω Αυτού και εντός Αυτού, δια του οποίου ο Ίδιος κατοικεί στους αγίους.

Διότι έπρεπε, πράγματι έπρεπε, μαζί με αυτό να κατανοήσουμε και εκείνο, ότι δηλαδή είναι χορηγός και δότης του Πνεύματος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και έλεγε ότι «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Έχει δε ο Πατέρας από τον εαυτό Του και μέσα στον εαυτό Του το δικό Του Πνεύμα, έχει αυτό μέσα στον εαυτό Του και ο Υιός, επειδή είναι ομοούσιος με Αυτόν, και από Αυτόν έχει προέλθει ουσιωδώς, έχοντας φυσικώς μέσα στον εαυτό Του όλα όσα ανήκουν σε Εκείνον που Τον γέννησε.

Διότι ο μονογενής Λόγος του Θεού είναι Άγιος αγίων· και ο ίδιος δεν είχε ανάγκη από το άγιο βάπτισμα, ούτε από το να λάβει άφεση αμαρτιών, όπως εμείς κερδίζουμε μέσω αυτού, διότι από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε. Διότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μεν από τον Θεό και Πατέρα, είναι όμως και ίδιον του Υιού. Και γι' αυτό έχει ονομαστεί σε πολλά σημεία Πνεύμα του Χριστού το Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Θεό και Πατέρα· και αυτό θα το μαρτυρήσει ο Παύλος, λέγοντας άλλοτε μεν: «Εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο πνεύμα, εάν βέβαια το Πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας· αν δε κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν είναι δικός του». Και πάλι: «Επειδή δε είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας να κράζει: Αββά, ο Πατέρας». Επομένως, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μεν, όπως είπα, από τον Θεό και Πατέρα, αλλά το χορηγεί στην κτίση και το δίνει στους αξίους, ως Υιός κατά φύση και αληθινός, ο μονογενής του Λόγος, ο οποίος διαπρέπει στα αξιώματα του Πατέρα. Και γι' αυτό έλεγε: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, δικά μου είναι». Πώς λοιπόν, ρωτά κάποιος, βαπτιζόταν και δεχόταν το Πνεύμα; Και εμείς απαντούμε ότι ο Κύριος δεν είχε ανάγκη από το άγιο βάπτισμα, αλλά ο φιλάνθρωπος Κύριος επινόησε για εμάς οδό σωτηρίας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑ'. <Και ενώ αυτός βρισκόταν σε κάποιον τόπο και προσευχόταν.> (A f. 147) Καίτοι είναι αληθινός Θεός και Υιός του επί πάντων Θεού, και ο ίδιος χορηγεί στην κτίση τα πάντα, μέσω των οποίων ευημερεί και σώζεται, δεν έχει ο ίδιος απολύτως καμία ανάγκη από τίποτα· διότι είναι πλήρης, λέγει, ο ίδιος. Ποια ανάγκη λοιπόν θα μπορούσε να πει κάποιος ότι έχει, αφού κατέχει φυσικά όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα; Διότι είπε ξεκάθαρα ότι «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου.» Έχει δε ο Πατέρας το να είναι πλήρης από κάθε αγαθό και από θεοπρεπή αξιώματα. Και τούτο ανήκει και στον Υιό· και γνωρίζοντας αυτό οι άγιοι λέγουν, ότι «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε.» Γιατί λοιπόν προσεύχεται, λέγει κάποιος, εάν είναι πλήρης και δεν έχει απολύτως καμία ανάγκη από αυτά του Πατέρα; Προς αυτό απαντούμε ότι ο τρόπος της ένσαρκης οικονομίας του δίνει τη δυνατότητα, εφόσον το επιλέξει, να εκπληρώνει τα ανθρώπινα, όταν το καλεί η περίσταση. Διότι εάν έφαγε και ήπιε, και βρίσκεται να συμμετέχει στον ύπνο, τι το άτοπο υπάρχει, αν, συγκαταβαίνοντας στα δικά μας μέτρα και εκπληρώνοντας την ανθρώπινη δικαιοσύνη, δεν παρέλειπε να ασκεί την προσευχή;

ΑΛΛΟ. Περί αϊδιότητος. Συλλογισμός συνυφασμένος με κάποια απορία, ο οποίος οδηγεί στην ομολογία ότι πρέπει να δεχόμαστε πως ο Υιός προέρχεται από την ουσία του Πατρός και δεν έχει προστεθεί από έξω· εάν ισχύει αυτό, είναι φανερό ότι είναι και συναΐδιος με τον Πατέρα. Εάν σύμφωνα με τη δική σας αντίληψη, ω θεομάχοι, ο Υιός προέρχεται από το μηδέν και δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, μετέχοντας στον Θεό, είναι προφανές ότι, όπως ακριβώς και τα άλλα λογικά όντα, ονομάστηκε και αυτός Θεός και Υιός και Σοφία. Διότι αυτό συμβαίνει στα λογικά κτίσματα, στα οποία δεν αληθεύει εκ φύσεως το κάλλος της θεότητας, αλλά το παρέχει η χάρη εκείνου που το δωρίζει· όπως όταν λέει: «Εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι». Διότι, έχοντας υιοθετηθεί λόγω της σχέσης μας με τον Θεό, θεωνόμαστε από αυτόν. Εάν, λοιπόν, εφόσον μετέχουμε στον Θεό κατά χάριν, ονομαζόμαστε υιοί του Θεού, σε τι θα λέγαμε ότι μετέχει ο Λόγος για να γίνει Υιός ή Θεός; Εμείς μεν μετέχουμε στο Άγιο Πνεύμα· το να νομίζει όμως κανείς κάτι τέτοιο για τον Λόγο, είναι δείγμα αμάθειας. Διότι ο ίδιος λέει για το Πνεύμα: «Επειδή θα λάβει από το δικό μου». Σε τι λοιπόν, άραγε, μετέχει;

Προς αυτά ακολουθεί η εξής απάντηση. Πάρα πολύ ανόητα και αμαθώς έχουν κατανοήσει οι σκεπτόμενοι με αυτόν τον τρόπο το νόημα των όσων ειπώθηκαν από τον Σωτήρα μας Χριστό. Διότι δεν λέει τέτοια πράγματα για να κατηγορήσει τη δική του φύση, ούτε περιβάλλει τον εαυτό του με την υπεροχή έναντι των μέτρων του Ιωάννη ως κάποιο μεγάλο και αξιοζήλευτο καύχημα, αυτός που καυχάται για τα αξιώματα του Θεού και Πατέρα, και που έχει μέσα του φυσικώς όλα τα δικά Του, γι' αυτό ακριβώς διακηρύσσοντας: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Ο δε Πατέρας κατέχει την απόλυτη τελειότητα· επομένως, ο Υιός που έχει γεννηθεί από Αυτόν είναι ανενδεής και τέλειος. Αυτός δε που έχει τέτοια φύση, σύμφωνα με τον δικό τους συλλογισμό, πώς λοιπόν δεν θα ήταν όμοιος και ίσος σε όλα με Εκείνον που Τον γέννησε;

ΑΛΛΟ. Αν κάποιος εξετάσει με ακρίβεια τη θεία Γραφή, θα βρει ότι ο Υιός αποκαλείται με τόσα ονόματα με όσα θα έβλεπε και τον Πατέρα, εκτός μόνο από το να ονομάζεται Πατέρας. Και πάλι, αντίστροφα για τον Πατέρα, θα τον δει να αποκαλείται με τόσα ονόματα με όσα και ο Υιός, εκτός μόνο από το να ονομάζεται Υιός. Και ο λόγος μας θα προχωρήσει με σαφείς αποδείξεις. Παντοκράτορας είναι ο Πατέρας, το ίδιο αποδίδεται και στον Υιό: «Αυτά λέγει ο ων, ο ερχόμενος, ο παντοκράτορας». Κύριος είναι ο Πατέρας, και «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός». Φως είναι ο Πατέρας, λέει και ο Υιός: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Ο Πατέρας συγχωρεί αμαρτίες· το κάνει αυτό και ο Υιός: «Για να γνωρίζετε, λέει, ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει εξουσία πάνω στη γη να συγχωρεί αμαρτίες». Επειδή, λοιπόν, όλα όσα υπάρχουν στον Πατέρα ανήκουν και στον Υιό, λέει την αλήθεια όταν αναφέρει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου». Και πάλι, απευθύνοντας τον λόγο προς τον δικό του Πατέρα αναφέρει: «Τα δικά μου όλα είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου». Αν, λοιπόν, όσα ανήκουν στον Πατέρα, αυτά ανήκουν και στον Υιό· και πάλι, όσα ανήκουν στον Υιό, αυτά ανήκουν και στον Πατέρα, δεν ψεύδεται όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς η ταυτότητα των ιδιωμάτων εμφανίζεται στη δυάδα απαράλλακτη.

ΑΛΛΟ. Εάν ο Πατέρας είναι ζωή κατά φύση, όπως ακριβώς και είναι, το έχει οπωσδήποτε αυτό και ο Υιός. Διότι αληθεύει λέγοντας: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου.»

Άλλο, το ίδιο εκ του αντιθέτου. Εάν ο Πατέρας είναι ζωή κατά φύση, ενώ ο Υιός δεν είναι έτσι, πώς θα αληθεύει λέγοντας: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου;» Αλλά η αλήθεια δεν θα μπορούσε να πει ψέματα, επομένως προφανώς ο Υιός θα είναι ζωή κατά φύση, όπως ακριβώς και ο Πατέρας.

Ποια ανάγκη υπάρχει για κάτι δημιουργημένο ως προς την τελείωση και τον αγιασμό των πάντων; Και πώς τον επικαλούμαστε ως βοηθό; Αν και φαίνεται ότι έχουν δημιουργηθεί πολλά και διάφορα άλλα κτίσματα, κανένα από αυτά δεν λαμβάνεται για τη συγκεκριμένη ανάγκη που αναφέρθηκε, παρά μόνο ο Υιός, ο οποίος συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα. Διότι ποια λογική έχει, αν δεν είναι και ο ίδιος Θεός, να κηρύσσεται η πίστη σε έναν Κτίστη και σε ένα κτίσμα; Και γιατί ονομάζεται δημιουργός, εάν δεν είναι κατά φύσιν αυτό που είναι και ο Πατέρας; Και βέβαια ο ίδιος ο Υιός είπε: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου». Ο Πατέρας έχει τη δύναμη να δημιουργεί, και αυτό διατηρείται και στον Υιό. Ομοίως το να αγιάζει, το να σώζει, και όσα αρμόζουν στον Θεό, όλα επιτελούνται διά του Υιού. Διότι είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, όπως το απαύγασμα με το φως. Άρα ο Υιός είναι Θεός, όχι δημιούργημα όπως ψευδόμενοι ισχυρίζονται εκείνοι, αλλά γνήσιο γέννημα που προήλθε από την ουσία του Πατέρα.

ΑΛΛΟ, ότι ο Υιός δεν είναι ομοφυής με τα δημιουργήματα ή με τους αγγέλους. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα και ομοφυής με τους αγγέλους, ας ονομαστούν και αυτοί από τον Πατέρα υιοί όπως Εκείνος, ή ας ονομαστεί και Αυτός άγγελος όπως εκείνοι. Αλλά σε κανέναν από τους αγγέλους δεν είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ», σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου· ούτε βέβαια φαίνεται Εκείνος να έχει αληθινά ονομαστεί άγγελος. Ας καθίσουν στα δεξιά του Πατέρα όπως ο Υιός· αλλά κανένας από τους αγγέλους δεν συγκαθεύεται με τον Πατέρα, αλλά μάλλον παρίστανται λειτουργώντας σε Αυτόν. Ας πουν οι άγγελοι δίνοντας εντολές όπως ο Υιός: «Εγώ όμως σας λέω»· αλλά δεν λένε αυτό, αλλά μάλλον: «Στάλθηκα για να σου μιλήσω.» Και εκείνοι μεν διακονούν, Αυτός δε διακονείται· «Διότι ιδού», λέει, «άγγελοι προσήλθαν και τον διακονούσαν.» Και Αυτός μεν είναι δημιουργός, εκείνοι δε δημιουργήθηκαν μέσω Αυτού· και εκείνοι μεν προσκυνούν, Αυτός δε προσκυνείται· και οι μεν άγγελοι διατάσσονται να υψώσουν τις πύλες των ουρανών· Αυτός δε εισέρχεται ως Κύριος των δυνάμεων, ως βασιλεύς της δόξης· και εκείνοι μεν μετέχουν στη ζωή που προέρχεται από τον Θεό· Αυτός δε είναι ο χορηγός της ζωής, καθώς ο Ίδιος αποτελεί τη ζωή για τα πάντα. Και Αυτός μεν λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και, «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», και «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»· οι άγγελοι όμως δεν τολμούν να αρθρώσουν τέτοια λόγια.

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, και λέει την αλήθεια όταν υποστηρίζει ότι «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου», τότε δεν υπάρχει καμία υπεροχή του Θεού έναντι των κτισμάτων, εάν σε αυτά υπάρχουν όλα όσα ανήκουν και στον Πατέρα. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο (διότι το Θείο απέχει πάρα πολύ από τα δημιουργήματα), άρα ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, εφόσον σε Αυτόν υπάρχουν εκ φύσεως όλα τα ιδιαίτερα και εξαίρετα γνωρίσματα του Πατέρα.

ΑΛΛΟ. Αν όλα όσα έχει ο Πατέρας ανήκουν στον Υιό, όπως λέει ο ίδιος, και εφόσον ο Πατέρας έχει τη γνώση εκείνης της ημέρας και της ώρας, είναι προφανές ότι την έχει και ο Υιός. Διότι έτσι θα αληθεύει όταν λέει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου.»

Λύση σε αυτό. Όταν λοιπόν ακούς τον Υιό να λέει, «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και όλα τα δικά μου είναι του Πατέρα, τι θα κάνεις άραγε, αιρετικέ; Διότι, αν σύμφωνα με εσάς ο Υιός δεν έχει τίποτα από μόνος του, το έχει αυτό και ο Πατέρας. Και αν ο Πατέρας έχει τα πάντα εκ φύσεως, το έχει αυτό και ο Υιός. Είναι ανάγκη λοιπόν, είτε λέγοντας ότι ο Υιός δεν μπορεί να έχει τίποτα, να το αποδώσετε αυτό και στον Πατέρα, ώστε να φαίνεται ότι έχει τα χαρακτηριστικά του Υιού, είτε, εάν αυτό πρέπει να αποφευχθεί, είναι ανάγκη να συμφωνήσετε ότι ο Υιός κατέχει όσα και ο Πατέρας. Διότι δήλωσε ότι όλα τα δικά του ανήκουν στον Πατέρα, και ότι ο ίδιος έχει όλα τα του Πατέρα.

Άλλο. «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου.» Εάν όλα όσα έχει ο Πατέρας ανήκουν και στον Υιό (και είναι πρόδηλο ότι λαμπρύνεται με τα φυσικά αξιώματα του γεννήσαντος), και εφόσον στον Πατέρα, μαζί με τα άλλα θεοπρεπή αγαθά, υπάρχει και το να είναι αγένητος, θα το έχει αυτό και ο Υιός. Διότι δεν είναι δημιουργημένος, αλλά υπήρχε στην αρχή μαζί με τον Πατέρα και μέσα στον Πατέρα, όντας Θεός Λόγος, έχοντας άρρητο και ανέκφραστο τον τρόπο της γέννησής του.

Έπειτα, πώς θα είναι κτιστός αυτός που ακτινοβολεί με τα ιδιώματα της θεότητας, και ο οποίος όχι μόνο κατέχει τη γνώση των πάντων, αλλά και διακηρύσσει με δυνατή φωνή: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου»;

Και πάλι λέγει: Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας. Και πάλι λέγει: Αυτά σας τα έχω πει, ενώ μένω ακόμη μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Και πάλι λέγει: Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πάλι ο Σωτήρας: Διότι, εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν πρόκειται να έλθει προς εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω προς εσάς. Και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο για την αμαρτία και για τη δικαιοσύνη και για την κρίση. Και στη συνέχεια πάλι: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας διηγηθεί όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου. Γι' αυτό σας είπα ότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.

Ερευνά, λοιπόν, ο Πατέρας τα ταμεία της κοιλίας και γνωρίζει, ερευνά το Πνεύμα τα βάθη του Θεού και γνωρίζει. Διότι αποκαλύπτει στους αγίους τα μυστήρια του Θεού και διδάσκει να δοξάζουν βαθιά τον Θεό και υποδεικνύει στους δικούς Του το ακατάληπτο Αυτού. Άρα, λοιπόν, δεν είναι ξένο προς τον Θεό το Πνεύμα. Διότι δεν είπε για τους αγγέλους ότι ερευνούν τα βάθη του Θεού, ούτε για τους αρχαγγέλους. «Διότι κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα ούτε την ώρα», λέγει ο Υιός του Θεού, «ούτε οι άγγελοι του ουρανού ούτε ο Υιός, παρά μόνον ο Πατέρας». Νομίζουν, όμως, οι ανόητοι, οι οποίοι δεν είναι κεκοσμημένοι με το Άγιο Πνεύμα, ότι υπάρχει κάτι στον Πατέρα, το οποίο δεν υπάρχει στη θεότητα του Υιού. «Διότι, όπως ο Πατέρας έχει ζωή εν εαυτώ, έτσι έχει και ο Υιός ζωή εν εαυτώ» και «όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα μου είναι δικά μου», λέγει ο ίδιος ο άγιος Λόγος του Θεού. Και ποια είναι τα του Πατέρα παρά τα εξής: το να είναι Θεός ανήκει στον Πατέρα, τούτο ανήκει και στον Υιό· η ζωή ανήκει στον Πατέρα, τούτο και στον Υιό· το φως ανήκει στον Πατέρα, δηλαδή και στον Υιό· το αθάνατο ανήκει στον Πατέρα, ομοίως και στον Υιό· το ακατάληπτο ανήκει στον Πατέρα και στον Υιό. Όλα τα του Πατέρα ανήκουν στον Υιό. Εάν, λοιπόν, τα του Πατέρα είναι δικά Του, και η γνώση που υπάρχει στον Πατέρα υπάρχει και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Εάν δε κάποιος νομίζει ότι ο Υιός αγνοεί την ημέρα, ας μάθει ο αμαθής και ας μη βλασφημεί. Διότι του προτείνω γνώση και θα γνωρίσει.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Με την παρεμβολή των συνδέσμων, δηλαδή της συλλαβής «και», ελέγχει τον Σαβέλλιο, ο οποίος μάταια εισάγει τη συναλοιφή· διότι, όπου τίθεται το «και», σημαίνει αληθώς τον Πατέρα, αληθώς τον Υιό, αληθώς το Άγιο Πνεύμα. Όταν όμως η Τριάδα είναι ομόστοιχη και με ένα όνομα καλείται Τριάδα, ελέγχει τον Άρειο, ο οποίος επινοεί κάποια υπόβαση μέσα στην Τριάδα, ή αλλοίωση ή παραλλαγή. Διότι, έστω και αν ο Πατέρας διακηρύσσεται μεγαλύτερος από τον Υιό ο οποίος Τον δοξάζει, με τον πλέον ταιριαστό τρόπο εξασφαλίζει στον Υιό την ίση δόξα. Σε ποιον, άλλωστε, άρμοζε να δοξάζει τον δικό του Πατέρα, παρά στον γνήσιο Υιό; Όταν πάλι θέλει να δηλώσει την ισότητα, για να μην εκπέσουν κάποιοι έχοντας υποτιμητικές αντιλήψεις για τον Υιό, λέει τα εξής: «εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, όπως τιμά τον Πατέρα, δεν έχει ζωή μέσα του» και «όλα όσα έχει ο Πατέρας μου είναι δικά μου». Και τι σημαίνει «τα του Πατρός» παρά: «Θεός ο Πατέρας, Θεός είμαι και εγώ· ζωή ο Πατέρας, ζωή είμαι και εγώ· αιώνιος ο Πατέρας, αιώνιος είμαι και εγώ· όλα όσα έχει ο Πατέρας μου είναι δικά μου»; 5. Δες, λοιπόν, Σαβέλλιε, και κατανόησε· άνοιξε τα μάτια της καρδιάς σου και μην εθελοτυφλείς. Ας συμπορευθεί η διάνοιά σου, καθώς και όσων έχουν εξαπατηθεί από εσένα, με τον άγιο Ιωάννη στον Ιορδάνη.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.

Θα μπορούσε κάποιος να σου πει, ω Αέτιε, το «Θεός ήταν ο Λόγος» και όχι «έγινε Θεός ο Λόγος»· πώς θα έχει εκ φύσεως το όνομα της θείας καταγωγής ή πώς θα εξισωθεί, εάν βέβαια έγινε κάτι (δηλαδή αν δημιουργήθηκε), με το αξίωμα του Θεού; Ή πώς θα αποκοπεί το «ήταν Θεός», εφόσον ο χρόνος δεν επιδέχεται να δημιουργήσει διαίρεση στο «ήταν» ούτε στο ελάχιστο; Θα γνωρίσεις δε ότι ο άναρχος και αγέννητος Θεός γέννησε από τον εαυτό Του Θεό όμοιο με τον εαυτό Του, και όχι μόνο όμοιο, αλλά και ίσο κατά πάντα. Και δεν έκτισε, ώστε αυτός που θα είχε κτιστεί, καθιστάμενος ανόμοιος, να μην αφανίσει το όνομα του Θεού μέσω της αποστάσεως που επιφέρει η ετερότητα. Διότι είναι αδύνατον αυτός που γεννά να γεννά κάτι ανόμοιο και άνισο προς τον εαυτό του, και αυτός που έχει γεννηθεί να είναι ανόμοιος με αυτόν που τον γέννησε. Γι' αυτό, εδώ θα συμπεριληφθεί η εκ φύσεως ταυτότητα μέσα από την ευαγγελική μαρτυρία «ότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», τουτέστι Θεός είναι ο Πατέρας, Θεός είμαι και εγώ· ζωή είναι ο Πατέρας, ζωή και εγώ, και όλα τα εξής όσα αρμόζουν στον Πατέρα, αρμόζουν και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα εντός μίας θεότητας, καθώς η Τριάδα δεν έχει απολύτως καμία παραλλαγή. Έχει δηλαδή διασφαλιστεί σαφώς σε εμάς με τέλεια γνώση ότι ο ενυπόστατος Λόγος του Πατρός γεννήθηκε ανάρχως και αχρόνως, και ότι το ενυπόστατο Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός και λαμβάνει εκ του Υιού. 19. <β>. Εάν ο αγέννητος Θεός είναι ανώτερος από κάθε αιτία, για τον λόγο αυτό θα είναι ανώτερος και από κάθε γένεση.

Προχωρώντας στη συνέχεια, προσθέτει σε αυτά τα εξής: εάν λοιπόν ο ίδιος λέει αυτά: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έρθει», και πάλι «και ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε» και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», είναι φανερό ότι εύλογα έλεγε και εκείνο: «Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα και εγώ μέσα στον Πατέρα», ώστε να είναι ο Λόγος που το λέει αυτό μέσα στον Θεό, και μέσα στον Λόγο ο Πατέρας, επειδή ο Λόγος είναι δύναμη του Πατέρα. Διότι αξιόπιστος μάρτυρας τον ονόμασε «δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Συνεπώς, δεν λέει ο Σωτήρας το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» εξαιτίας της απόλυτης συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα, όπως υποστήριξε ο Αστέριος, αλλά επειδή είναι αδύνατον είτε να μερίζεται ο Λόγος από τον Θεό είτε ο Θεός από τον δικό Του Λόγο. Επειδή, αν ο Αστέριος νομίζει ότι ο Σωτήρας το είπε αυτό εξαιτίας της συμφωνίας στα πάντα, και δεν θέλει να μάθει την αλήθεια προσέχοντας τη δεύτερη οικονομία, είναι αναγκαίο να του υπενθυμίσουμε πώς ενίοτε, κατά το φαινόμενο, είναι δυνατόν να παρατηρηθεί ασυμφωνία. Διότι έτσι μας διδάσκουν τα χωρία των Γραφών. Τι είδους συμφωνία υπάρχει άραγε την ώρα του πάθους, όταν λέει «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο», και προσθέτει και εκείνο «πλην όμως, όχι όπως θέλω εγώ, αλλ' όπως εσύ»; Διότι, πρώτον, το να λέει «ας παρέλθει αυτό το ποτήριο» δεν αποτελούσε δείγμα συμφωνίας· αλλά και αυτό που προστίθεται στη συνέχεια φαίνεται να μη σχετίζεται καθόλου με συμφωνία, αφού λέει «ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, Πατέρα, αλλά το δικό σου».

Ακούς πώς φαινομενικά το γράμμα δηλώνει ασυμφωνία, επειδή ο μεν θέλει, 〈ο δε δεν θέλει〉. Διότι το ότι μεν ο Πατέρας ήθελε, είναι φανερό από το γεγονός ότι αυτό που ήθελε έγινε· το ότι δε ο Υιός δεν ήθελε, είναι φανερό από όσα ζητά να αποφύγει. Και πάλι λέει: «δεν ζητώ το δικό μου θέλημα αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε». Πώς λοιπόν λέει 〈ότι ο Σωτήρας λόγω της απόλυτης συμφωνίας σε όλα είπε〉 〈«εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»〉; Και μετά από λίγο προσθέτει: πώς μπορεί ο Υιός να έχει 〈συμφωνία〉 με τον Πατέρα, ή ο Πατέρας με τον Υιό, όταν ο Υιός λέει «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου»; Διότι το να λέει «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου» ήταν ξεκάθαρο γνώρισμα ότι ο Υιός ενεργούσε πλεονεκτικά προς τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, παραλείποντας να πει ότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι κοινά, είπε «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Αν και δεν ήταν χαρακτηριστικό εκείνου που βρίσκεται σε συμφωνία να μιλά έτσι, αλλά να λέει: όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι κοινά. Διότι, εάν οι Πράξεις των Αποστόλων, επαινώντας τη συμφωνία εκείνων που προσέρχονταν τότε στην πίστη, ανέφεραν «όλα ήταν σε αυτούς κοινά», και εφόσον για τους ανθρώπους που μπορούν να συμφωνούν οφείλει κανείς να θεωρεί ότι όλα είναι κοινά, πόσο μάλλον έπρεπε ο Πατέρας και ο Υιός να μετέχουν σε τέτοια κοινωνία, διαχωρισμένοι όντες σε δύο υποστάσεις;

Τώρα όμως, με το να λέει «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», φαίνεται ο Υιός να πλεονεκτεί έναντι του Πατέρα· ενώ με το να δηλώνει ότι ούτε του δικού του λόγου δεν είναι κύριος, αλλά και αυτού είναι κύριος ο Πατέρας (διότι λέει «ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε»), δείχνει τον Πατέρα να αφαιρεί τα όσα ανήκουν αποκλειστικά στον Υιό. Και τα δύο όμως, σύμφωνα με την αντίληψη του Αστερίου, φαίνεται να μην έχουν λεχθεί με λογική συνέπεια. Διότι έπρεπε αυτός που συμφωνεί να μην αποσπά τα δικαιώματα που ανήκουν στον άλλον, διότι αυτό βέβαια συνιστά πλεονεξία, αλλά να θεωρεί ότι τα ιδιώματα του καθενός είναι κοινά. Ώστε, όταν από τη μια αποβλέπουμε στην ανθρώπινη σάρκα, δεν θα βρούμε ότι ο Σωτήρας έχει πει το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» με τον τρόπο που έγραψε ο Αστέριος, διότι 〈ο Σωτήρας δεν είπε «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» εξαιτίας της απόλυτης συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα〉, όπως αυτός έγραψε. Διότι, αν ίσχυε αυτό, οπωσδήποτε θα έλεγε: εγώ και ο Πατέρας συμφωνούμε σε όλα μεταξύ μας. Τώρα όμως είπε: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Επομένως, εάν σε εκείνα υπήρχε κάποια ασυμφωνία, και επειδή είναι ανάγκη ο Δεσπότης να λέει την αλήθεια, πρέπει να γνωρίζουμε με ακρίβεια για τον Σωτήρα ότι, όταν λέει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», τότε δεν το λέει αυτό αποβλέποντας στον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε, αλλά στον Λόγο που προήλθε από τον Πατέρα.

Πού λοιπόν θα τοποθετήσουμε τις φωνές της αλήθειας, τόσο εκείνη που λέει ότι θα φανερωθεί μέσα στη δόξα του Πατρός όσο και πάλι το ότι «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου»; Σε ποιον πρέπει να δίνει προσοχή ο ακροατής; Σε εκείνον που λέει ότι είναι αμέτοχος της δόξας του Πατρός ο κληρονόμος όλων όσων υπάρχουν στον Πατέρα, όπως λέει ο απόστολος, ή σε εκείνον που ομολογεί ότι όλα όσα έχει ο Πατέρας, τα έχει και ο ίδιος; Και μέσα σε όλα, ασφαλώς, συμπεριλαμβάνεται και η δόξα.

Διότι, πώς είναι δυνατόν αυτό που λέγεται τώρα να νοείται ως κάτι που έγινε κάποτε μεταγενέστερα; Εάν λοιπόν, ενώ ήταν αρχικά αγέννητος, μεταγενέστερα έγινε και ονομάστηκε Πατέρας, σίγουρα δεν ήταν πάντοτε αυτό που ονομάζεται τώρα. Ο Θεός όμως, αυτό που είναι τώρα, είναι και πάντοτε, χωρίς να γίνεται ούτε χειρότερος ούτε καλύτερος από κάποια προσθήκη, ούτε μεταβάλλοντας κάτι σε κάτι άλλο και αλλοιούμενος, αλλά παραμένει πάντοτε ο ίδιος με τον εαυτό του. Εάν λοιπόν δεν ήταν εξ αρχής Πατέρας, ούτε μεταγενέστερα έγινε. Εάν όμως ομολογείται ότι είναι Πατέρας, θα επαναλάβω πάλι το ίδιο επιχείρημα, ότι αυτό που είναι τώρα, ήταν και πάντοτε, και εάν ήταν πάντοτε, θα είναι και για πάντα. Επομένως, ο Πατέρας είναι πάντοτε Πατέρας· επειδή δε μαζί με τον Πατέρα συνυπονοείται οπωσδήποτε και ο Υιός (διότι δεν είναι δυνατόν να επιβεβαιωθεί η ονομασία του Πατέρα, εάν δεν την επαληθεύει η προσηγορία του Υιού), και όλα όσα θεωρούνται ότι υπάρχουν στον Πατέρα, διακρίνονται και στον Υιό. Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας ανήκουν στον Υιό, και όλα όσα έχει ο Υιός τα έχει ο Πατέρας. Είπα ότι ο Πατέρας έχει τα του Υιού, για να μην επιτρέπεται στον συκοφάντη να συμπεριλάβει κακοβούλως σε όλα αυτά και το ότι ο Υιός είναι αγέννητος, όταν λέμε ότι ο Υιός έχει όλα τα του Πατέρα, ή πάλι ότι και ο Πατέρας είναι γεννητός, από το γεγονός ότι όλα τα του Υιού διακρίνονται στον Πατέρα. Διότι ο Υιός έχει όλα τα του Πατέρα, χωρίς να είναι ο ίδιος Πατέρας, και αντιστρόφως, όλα τα του Υιού θεωρούνται στον Πατέρα, χωρίς να είναι ο ίδιος Υιός.

Και για να δώσουμε έναν τύπο στον λόγο και να έχουμε τα της θεολογίας ως άθροισμα ή πλήρωμα, το άκτιστο, το άχρονο, το άναρχο και όσα λέγονται αποφατικά για τον Θεό, καθώς και το φως, η ζωή, το αγαθό, το παντοδύναμο και όσα λέγονται καταφατικά για τον Θεό, καθένα από αυτά δεν ονομάζεται ουσία, αλλά αναφέρεται γύρω από την ουσία· τα οποία ονομάζονται άθροισμα και πλήρωμα της θεότητας σύμφωνα με τη Γραφή, θεωρούμενα και θεολογούμενα εξίσου σε καθεμία από τις τρεις άγιες υποστάσεις —«διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου» και «έχω δοξαστεί σε αυτά»—, επειδή τίποτα δεν λείπει από το πλήρωμα γύρω από τη θεότητα, αλλά έχει ισία, δηλαδή ισότητα, σε όλα τα ιδιώματα, με τα οποία θεωρείται εξίσου και το πλήρωμα της θεότητας».

Και πώς, λέει εκείνος, ο άγιος Μάξιμος έγραψε έτσι; Εμείς, του είπα, διδαχθήκαμε να ακολουθούμε τους αγίους, και όχι να τους ζητούμε τον λόγο και να τους ανακρίνουμε. Εξάλλου γνωρίζουμε ότι το θείο, ως προς την ουσία του, είναι ανώτερο από όλα όσα λέγονται και νοούνται και μετέχονται με οποιονδήποτε τρόπο· διότι εκείνο το ύψος είναι απρόσιτο σε κάθε ανθρώπινη σκέψη, καθώς κατά την ουσία του είναι αποδεσμευμένο από τα πάντα, γι' αυτό και υπάρχει πάνω από κάθε έκφραση και μετοχή. Δεν θεωρούμε όμως εξαιτίας αυτού κτιστά όλα όσα νοούνται θεοπρεπώς γύρω από αυτήν, ακούγοντας εκείνον που λέει: «κάθε τι που νοείται γύρω από τον Θεό, αυτό υπήρχε πριν από τη δημιουργία του κόσμου, αλλά λέμε ότι αυτά λαμβάνουν ονομασία μετά τη δημιουργία αυτού που τα ονομάζει». Και διδασκόμενοι από τον Μέγα Αθανάσιο, ο οποίος, αφού είπε ότι ο Σωτήρας δεν αναφερόταν σε κτιστά πράγματα όταν είπε «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», απαριθμώντας αυτά τα κοινά του Πατέρα, του Υιού και του Πνεύματος, λέει «η αγαθότητα, η δικαιοσύνη, το άπειρο, η αθανασία και όλα όσα γύρω από την ουσία, όπως ο ίδιος διδάσκει σε άλλα έργα, θεωρούνται και θεολογούνται και υμνούνται, καθένα από τα οποία, όπως πάλι ο ίδιος αναφέρει, δεν είναι ουσία, αλλά βρίσκεται γύρω από την ουσία».

«Ακόμη και αν εννοεί την ίδια τη φύση, μία είναι η θεότητα των τριών προσώπων», όπως λέει και ο μέγας Βασίλειος, ότι «ακόμη και αν το όνομα της θεότητας σημαίνει τη φύση, η κοινότητα της ουσίας συνηγορεί στο να εφαρμόζεται κυρίως αυτή η ονομασία και στο άγιο Πνεύμα· αλλά η ονομασία φέρει την ένδειξη κάποιας εξουσίας, είτε εποπτικής είτε ενεργητικής»· διότι ένα Θεό σε τρεις υποστάσεις, για να μιλήσουμε κατά τον μέγα Αθανάσιο, θεολογούμε, ο οποίος έχει μία ουσία και δύναμη και ενέργεια και όλα τα άλλα που θεωρούνται γύρω από την ουσία, τα οποία θεολογούνται και υμνούνται. Αφού δε τα απαρίθμησε όλα με τη σειρά, όσα θεολογούνται γύρω από την ουσία, τόσο κατά θέση όσο και κατ' αφαίρεση, έπειτα προσθέτει σχετικά με αυτά λέγοντας: «το καθένα από αυτά δεν λέγεται ουσία, αλλά θεωρείται γύρω από την ουσία, έχοντας την αναφορά τους, ως από δύο και περισσότερα, προς το ένα, κατά το επιμεριζόμενο, όπως μάθαμε, τα οποία λέγονται και άθροισμα και πλήρωμα της θεότητας κατά την Γραφή, και τα οποία θεωρούνται και θεολογούνται εξίσου σε καθεμία από τις τρεις άγιες υποστάσεις· διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου και έχω δοξαστεί σε αυτά».

Εμείς όμως γνωρίζουμε, έχοντας μυηθεί από τους θείους πατέρες, ότι κανένα από αυτά δεν είναι δηλωτικό της θείας φύσεως. Δεν είναι όμως πλάσματα της ψιλής διάνοιας, όχι μόνο όσα λέγονται καταφατικά, αλλά και όσα λέγονται αποφατικά και θεωρούνται ουσιωδώς γύρω από τον Θεό και παρουσιάζουν σε όλους από μόνα τους έναν παντοδύναμο Θεό, ο οποίος φανερώνεται μέσα από όλα αυτά, και αποδεικνύουν ολοκάθαρα σε όλους όσους σκέπτονται ορθά τη βαθύτατη πλάνη του Ακινδύνου και την ασυνεπή, αυτοκαταστροφική και δαιμονιώδη ένστασή του εναντίον των υπερασπιστών της ευσέβειας. Διότι και το να μην είναι μεριστός, ούτε πεπερασμένος με κανέναν τρόπο, ο Θεός το κατέχει φυσικά και από την αιωνιότητα. Και το ότι αυτά για τα οποία μιλάμε είναι πραγματικότητες, έστω κι αν δεν είναι ουσίες, ας μας το διδάξει τώρα επισφραγίζοντας τον λόγο μας ο μέγας θεολόγος Αθανάσιος· διότι λέει στη σύνοδο της Νίκαιας, απευθυνόμενος προς τον Άρειο: «Δεν είπε ο Σωτήρας για κτιστά πράγματα ότι 'όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου', αλλά όσα ανήκουν στη θεότητα του Πατέρα, αυτά είπε ο Κύριος ότι είναι δικά Του, όπως το αθάνατο, το άφθαρτο, το άτρεπτο, το ακατάληπτο, το δυνατό, το προγνωστικό, το αγαθό, το άπειρο, το παντοδύναμο, το αναλλοίωτο, και όσα είναι ο Πατέρας, αυτά τυγχάνουν να είναι ίδια και του Υιού».

Διότι γι' αυτόν τον λόγο και το καθένα από αυτά θεολογείται και υμνείται, επειδή προέρχεται από το πλήρωμα της θεότητας, και γι' αυτό είναι άκτιστο, επειδή δεν διαχωρίζεται από αυτήν· διότι έξω από τη μία άκτιστη θεότητα δεν υπάρχει τίποτα άκτιστο. «Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου, και έχω δοξαστεί σε αυτά», λέει ο Κύριος. Ο δε μέγας Αθανάσιος λέει: «Ο Σωτήρας δεν είπε 'όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου' αναφερόμενος σε κτιστά πράγματα». Επίσης, ο Γρηγόριος, που φέρει την επωνυμία του Θεολόγου, αναφέρει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας ανήκουν στον Υιό, εκτός από την αγεννησία· και όλα όσα έχει ο Υιός ανήκουν στο Πνεύμα, εκτός από τη γέννηση».

Το ότι βέβαια αυτά λέγονται ενίοτε και όντα και άκτιστα και πράγματα, τρεις θα μας αρκέσουν τώρα για απόδειξη, ο ίδιος ο προαναφερθείς Θεολόγος και ο Μέγας Αθανάσιος και ο Μάξιμος ο βαθύς γνώστης των θείων. Διότι αυτός, αφού είπε ότι «όλα όσα είναι ο Θεός θα είναι και ο θεωμένος μέσω της χάριτος, εκτός από την κατ' ουσίαν ταυτότητα» και αφού απέδειξε ότι κανείς δεν κληρονομεί την ουσία του Θεού, διότι αυτό είναι ασεβές και μόνο να το σκεφτεί κανείς, ο ίδιος πάλι λέει: «υπάρχει κάποιο πράγμα πάνω από τους αιώνες, η βασιλεία του Θεού· και πιστεύουμε ότι αυτή είναι η κληρονομιά όσων σώζονται». Ο δε Μέγας Αθανάσιος, επιχειρηματολογώντας στη Σύνοδο της Νίκαιας λέει «δεν μίλησε ο Σωτήρας για κτιστά πράγματα όταν είπε 'όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου', αλλά όσα ανήκαν στη θεότητα του Πατέρα Του, αυτά ο Κύριος ονόμασε δικά Του, όπως το αθάνατο, το άναρχο, το άκτιστο, το δυνατό, το προγνωστικό και τα παρόμοια». Ο δε θείος πρόεδρος της Νύσσης στο τρίτο βιβλίο του Προς Ευνόμιον λέει: «Λέγοντας Θεό, εννοούμε και επικαλούμαστε τον έφορο και επόπτη και διορατικό των κρυμμένων. Αν όμως η ουσία προϋπάρχει των ενεργειών» (ποιων ενεργειών;

Ο Μέγας Βασίλειος, αποκαλώντας το Άγιο Πνεύμα πηγή των αιώνιων και μη ενυπόστατων ενεργειών, απέδειξε ότι και αυτές δεν είναι ούτε ουσία ούτε ανήκουν στα συμβεβηκότα. Άραγε, λοιπόν, ανήκουν σε όσα δεν υπάρχουν απολύτως καθόλου; Και πώς τότε είναι αιώνιες; Ο Μέγας Αθανάσιος, από την άλλη πλευρά, παραθέτοντας τα λόγια του Κυρίου, ότι «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», σημειώνει: «Είναι ανάγκη να κατανοήσουμε ότι υπάρχει στον Πατέρα το αιώνιο, το αθάνατο, το παντοδύναμο, το προγνωστικό και τα παρόμοια. Και αυτά του ανήκουν, όχι ως κάτι ξένο προς αυτόν, αλλά αναπαύονται μέσα σε αυτόν όπως σε μια πηγή». Άραγε λοιπόν, αυτά ανήκουν σε εκείνα που δεν υπάρχουν απολύτως με κανένα τρόπο, επειδή δεν είναι ούτε ουσία (και μάλιστα τα αφαιρετικά), ούτε συμβεβηκότα (και μάλιστα το αιώνιο, το προγνωστικό και τα παρόμοια); Και πώς είναι δυνατόν να αναπαύονται, σαν σε πηγή, στον ύψιστο Πατέρα πράγματα που δεν υπάρχουν απολύτως με κανένα τρόπο; Ο δε Δαμασκηνός θεολόγος λέει ότι ο Υιός είναι «πηγή σοφίας και πρόγνωσης». Άραγε, λοιπόν, η θεία πρόγνωση, επειδή δεν είναι ούτε θεία ουσία (διότι ο Υιός δεν είναι πηγή της θείας ουσίας) ούτε συμβεβηκός (διότι πώς θα μπορούσε;), ανήκει σε εκείνα που δεν υπάρχουν απολύτως με κανέναν τρόπο, ή μήπως είναι κτίσμα ή απλό όνομα, όπως επιχειρεί με πολλή ασέβεια να κατασκευάσει ο Γρηγοράς;

Κεφάλαιο 10. Μαρτυρίες των αγίων ότι η θεία φύση είναι πηγή των θείων ενεργειών, στο οποίο παρουσιάζεται με σαφήνεια ότι ο Ακίνδυνος είναι αρειανός. Το ότι δε η ουσία είναι πηγή και αιτία της ενέργειας το αποδεικνύει εκείνος που λέει: «τα πάντα μετέχουν στην πρόνοια που αναβλύζει από την παναίτια θεότητα». Ο δε λαμπρότατος φωστήρας της Νύσσης λέει: «ποιος λόγος θα μπορούσε να εκφράσει τη θεία ενέργεια, και μάλλον τη δύναμη από την οποία προέρχεται η ενέργεια, και ακόμη περισσότερο τη φύση από την οποία προέρχεται η δύναμη;». Ο δε πατέρας Χρυσόστομος, γράφοντας «Περί ακαταλήπτου», λέει: «οι προφήτες φαίνεται να αγνοούν όχι μόνο τι είναι ο Θεός ως προς την ουσία, αλλά απορούν και για την ίδια τη σοφία του πόσο μεγάλη είναι, μολονότι η ουσία δεν προέρχεται από τη σοφία, αλλά η σοφία από την ουσία. Όταν λοιπόν δεν μπορούν να κατανοήσουν με ακρίβεια ούτε αυτήν, πόση μανία θα ήταν το να νομίζει κανείς ότι μπορεί να υποβάλει την ίδια την ουσία στους δικούς του λογισμούς;». Ο δε μέγας Βασίλειος, αφού ονόμασε το άγιο Πνεύμα «πηγή αΐδιας ζωής», και αφού απαρίθμησε λίγο πιο κάτω τα όσα ανήκουν στο θείο Πνεύμα αϊδίως και αχωρίστως, έπειτα προσθέτει ότι «το Πνεύμα μεν είναι από τον Θεό, δηλαδή από τον Πατέρα, και είναι και το ίδιο πηγή των προειρημένων αγαθών· αλλά αυτό μεν που πηγάζει από τον Θεό είναι ενυπόστατο, ενώ αυτά που πηγάζουν από αυτό, είναι ενέργειές του». Ο δε μέγας Αθανάσιος λέει: «‘πάντα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου’».