Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 16:25

Διότι όσα λέγονται με παροιμίες δεν λέγονται φανερά, αλλά εξαγγέλλονται με κρυμμένο νόημα, όπως δίδαξε ο ίδιος ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες, αλλά έρχεται η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία». Επομένως, πρέπει να αποκαλύπτουμε το νόημα του ρητού και να το αναζητούμε ως κάτι το κρυμμένο, και όχι να το εκλαμβάνουμε απλώς σαν να έχει ειπωθεί ξεκάθαρα, ώστε να μην παρερμηνεύσουμε τα λόγια και πλανηθούμε μακριά από την αλήθεια. Εάν, λοιπόν, αυτό που έχει γραφτεί αναφέρεται σε άγγελο ή σε κάποιο άλλο από τα γενητά, όπως για ένα από εμάς τα δημιουργήματα, ας γίνει δεκτό το «με έκτισε»· εάν, όμως, είναι η σοφία του Θεού, διά της οποίας έχουν δημιουργηθεί όλα τα γενητά, η οποία μιλάει για τον εαυτό της, τι άλλο πρέπει να νοήσουμε παρά ότι, όταν λέει «έκτισε», δεν το λέει σε αντίθεση με το «εγέννησε»; Ούτε βέβαια συγκαταλέγει τον εαυτό της στα κτίσματα, επειδή δήθεν ξέχασε ότι η ίδια είναι πλάστης και δημιουργός, ή επειδή αγνοεί τη διαφορά ανάμεσα στον κτίστη και τα κτίσματα· αντίθετα, σημαίνει κάποιο κρυμμένο νόημα, όπως συμβαίνει στις παροιμίες, και όχι ξεκάθαρο. Αυτό το νόημα ενέπνεε στους αγίους να προφητεύουν, ενώ η ίδια, λίγο παρακάτω, εκφράζοντας εκ παραλλήλου το «έκτισε» με άλλες λέξεις, λέει: «Η Σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο».

Αυτά λοιπόν πραγματευθήκαμε έως τώρα, πριν από το ρητό των Παροιμιών, αντιτασσόμενοι στις παράλογες μυθοπλασίες της καρδιάς τους· προκειμένου, έχοντας κατανοήσει ότι δεν αρμόζει να αποκαλείται ο Υιός του Θεού κτίσμα, να μάθουν και οι ίδιοι να αναγινώσκουν σωστά το ρητό των Παροιμιών, το οποίο έχει και αυτό την ορθή του έννοια. Διότι έχει γραφτεί: «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του». Αλλά, επειδή πρόκειται για παροιμίες και ειπώθηκαν με παροιμιώδη τρόπο, δεν πρέπει να εκλαμβάνουμε την πρόχειρη λέξη απλουστευτικά, αλλά να αναζητούμε το πρόσωπο και έτσι, με ευσέβεια, να εφαρμόζουμε το νόημα σε αυτό. Διότι όσα λέγονται στις παροιμίες δεν λέγονται ξεκάθαρα, αλλά εξαγγέλλονται με τρόπο κρυμμένο, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες· έρχεται η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία». Επομένως, πρέπει να αποκαλύπτουμε το νόημα του ρητού και να το αναζητούμε ως κάτι κρυμμένο, και όχι να το εκλαμβάνουμε απλώς σαν να έχει ειπωθεί με παρρησία, ώστε να μην παρερμηνεύσουμε τα λόγια και πλανηθούμε μακριά από την αλήθεια. Εάν λοιπόν το γραμμένο αναφέρεται σε άγγελο ή σε κάποιο άλλο από τα γενητά όντα, όπως για παράδειγμα σε ένα από εμάς τα δημιουργήματα, ας γίνεται αποδεκτό το ρήμα «έκτισε»· εάν όμως αυτή που μιλά για τον εαυτό της είναι η Σοφία του Θεού, εντός της οποίας δημιουργήθηκαν όλα τα γενητά, τι άλλο πρέπει να κατανοήσουμε παρά ότι, χρησιμοποιώντας τη λέξη «έκτισε», δεν λέει κάτι το αντίθετο προς το «εγέννησε»;

Παροιμίες του Σολομώντα, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στον Ισραήλ. Η ονομασία των παροιμιών, για τους έξωθεν, έχει καθιερωθεί για τους πιο δημώδεις λόγους, και, ως επί το πλείστον, για εκείνους που λέγονται στους δρόμους. Διότι «οίμος» σε αυτούς ονομάζεται ο δρόμος, απ' όπου και όριζαν την παροιμία ως ρητό του δρόμου, πολυφορεμένο από τη χρήση των πολλών, και το οποίο μπορεί να μεταφερθεί από λίγες περιπτώσεις σε περισσότερες παρόμοιες. Σε εμάς, όμως, παροιμία είναι ένας ωφέλιμος λόγος, ο οποίος εκφέρεται με μέτρια επίκρυψη, περιέχοντας αφενός άμεσα πολλή χρησιμότητα, και αφετέρου συγκαλύπτοντας βαθύ νόημα. Γι' αυτό και ο Κύριος λέει: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες. Έρχεται ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία θα σας μιλήσω»· καθώς ο παροιμιακός λόγος δεν έχει το νόημά του φανερό και εκτεθειμένο σε όλους, αλλά υποδηλώνει έμμεσα τον σκοπό του στους πιο οξυδερκείς. Παροιμίες, λοιπόν, του Σολομώντα· δηλαδή, λόγοι προτρεπτικοί, που είναι χρήσιμοι σε όλη την οδό του βίου. Προστέθηκε δε το όνομα του συγγραφέα, ώστε με το κύρος του προσώπου να προσελκύσει τον ακροατή. Διότι η αξιοπιστία εκείνου που διδάσκει καθιστά μεν τον λόγο ευπρόσδεκτο, προδιαθέτει δε τους διδασκομένους να είναι πιο προσεκτικοί.

Διότι, γεμάτοι από πνευματικά χαρίσματα, και έχοντας λάβει πλούσια την παροχή της συνέσεως από Αυτόν, μέσω του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα μας, θα καταπολεμήσουμε πολύ εύκολα κάθε άτοπη και βδελυρή ηδονή. Πράττοντας έτσι το αγαθό και προχωρώντας προς την επιθυμία κάθε αρετής με εξαιρετική προθυμία, και παίρνοντας δύναμη για οτιδήποτε φαίνεται να συντελεί στον αγιασμό, χαιρόμαστε πάρα πολύ με την ελπίδα της ανταμοιβής, και αποβάλλοντας την κατήφεια που προέρχεται από την πονηρή συνείδηση, ευφραίνουμε τον νου μας με τις χαρές που προσφέρει ο Χριστός. Και αυτό, βέβαια, δεν το είχαν εφαρμόσει οι παλαιότεροι· διότι, εξαιτίας της άγνοιας, δεν είχε καλλιεργηθεί κανένας τέτοιος τρόπος προσευχής. Καθορίζεται όμως τώρα μέσω του Χριστού, και πολύ εύλογα, εφόσον ανέτειλε ο καιρός της διορθώσεως, και η τελειότητα κάθε αγαθού έχει εισαχθεί μέσω Αυτού. Διότι, όπως ακριβώς ο νόμος δεν έφερε τίποτα στην τελειότητα, αλλά ήταν ατελής η δικαιοσύνη που ασκούνταν σύμφωνα με αυτόν, έτσι ατελής ήταν και ο τρόπος της προσευχής. <Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες· έρχεται ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά ανοιχτά θα σας αναγγείλω για τον Πατέρα.> Παροιμία ονομάζει τον αμυδρό και όχι πολύ ξεκάθαρο λόγο, ο οποίος επισκιάζεται κάπως από τόσο λεπτές ασάφειες, ώστε να μην μπορούν, όπως λέει, να τον κατανοήσουν άμεσα οι ακροατές· διότι έτσι είναι πλασμένο το σχήμα των όσων λέγονται με παροιμίες.

Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος, ενώ μέσα στο σπίτι φέγγει ένα μόνο λυχνάρι που εκπέμπει μέτριο φως σε όσους το βλέπουν, φέρει μέσα μια λαμπάδα, είναι απολύτως αναγκαίο το φως εκείνου σχεδόν να αδρανοποιηθεί, υποχωρώντας μπροστά στο υπερβολικό φως του μεγαλύτερου· και όπως όταν ο ήλιος καταυγάζει τα κάτω από τον ουρανό, η λαμπρότητα των αστέρων απομένει πλέον κάπως αδρανής· έτσι, όταν εισαχθεί σε εμάς η φαιδρότερη γνώση, θα καταργηθεί με κάποιον τρόπο η μικρότερη. Είπε άλλωστε κάπου και ο Χριστός στους αγίους αποστόλους: «Αυτά σας τα έχω πει με παραβολές· έρχεται ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παραβολές, αλλά με παρρησία θα σας αναγγείλω περί του Πατρός». Επομένως, στους αγίους, οι οποίοι σεβάστηκαν βαθύτατα το όνομα του Θεού και υπήρξαν επιμελητές κάθε αρετής σε αυτόν τον κόσμο, θα αναλάμψει ο Χριστός σαν άλλος ήλιος της δικαιοσύνης, εκπέμποντας τις ακτίνες της τελειότατης γνώσης, απαλλάσσοντάς τους από κάθε ψυχική ασθένεια και θέτοντάς τους όσο το δυνατόν πιο μακριά από την αρχαία θλίψη. Διότι αυτό σημαίνει το «ίαση θα υπάρχει στις φτερούγες του»· έχει ειπωθεί, τρόπον τινά, όπως για τον αετό και τους νεοσσούς, σύμφωνα με εκείνο που ειπώθηκε βεβαίως κάπου μέσω του πάνσοφου Μωυσή για τον Θεό και για αυτούς που λυτρώθηκαν από την Αίγυπτο: «Όπως ο αετός σκεπάζει τη φωλιά του, ανοίγοντας τις φτερούγες του, τους δέχτηκε». Θα υπάρξει λοιπόν, λέει, και ίαση στις φτερούγες του.

Ακόμη, σχετικά με το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του.» Ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, αλλά συναΐδιος με τον Πατέρα. Το πώς όμως πρέπει να νοείται το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», θα το κατανοήσουμε από τα επόμενα χωρία. Πρώτον μεν πρέπει να λεχθεί εκείνο, ότι όσα λέγονται παροιμιωδώς φαίνεται μεν να σημαίνουν κάτι σύμφωνα με την πρόχειρη κατανόηση, ωστόσο δεν έχουν όπως ακριβώς λέγονται, αλλά κυοφορούν ένα διαφορετικό νόημα. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας προς τους μαθητές του: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες. Έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία», δεδομένου ότι η παροιμία στερείται της παρρησίας. Επομένως, εκφράζοντας σαφέστερα το «με έκτισε», η σοφία διατυπώνει πάλι μια τέτοια φράση: «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο.» Αν λοιπόν η σοφία είναι ο Λόγος του Θεού και οικοδομεί η ίδια για τον εαυτό της τον οίκο, πρέπει ευλόγως να εξεταστεί πού χωράει το «με έκτισε». Αυτός λοιπόν που το λέει αυτό είναι ο Χριστός, ως έχοντας ήδη γεννηθεί και γίνει άνθρωπος, για τον οποίο το «με έκτισε» μπορεί να ειπωθεί χωρίς καμία βλασφημία, καθόσον είναι άνθρωπος. Έγινε δε οίκος της σοφίας, κατασκευασμένος από την ίδια, αυτό το κοινό σώμα που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, μέσα στο οποίο ευδόκησε να κατοικήσει σωματικά όλο το πλήρωμα της θεότητας, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου. Επομένως, επειδή ακριβώς ο Λόγος έγινε σάρκα, η θεία Γραφή διατυπώνει γι' αυτόν το «με έκτισε», καθόσον έγινε σάρκα. Και έτσι πρέπει να νοείται αυτό που λέγεται.

Γι' αυτό και η απογραφή που τους αφορά είναι ξεχωριστή από των άλλων, και ο κλήρος τους δεν είναι μαζί με τους άλλους, αλλά και η επίσκεψη είναι ειδική· μερίδα και κλήρος δικός τους είναι ο ίδιος ο Θεός των όλων, σύμφωνα με το: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Διότι, ενώ εκείνοι που ονομάζονται πτωχοί τω πνεύματι πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, και πρόκειται να παρηγορηθούν εκείνοι που επέλεξαν να πενθούν, και θα ελεηθούν οι ελεήμονες· λέει, «Οι καθαροί στην καρδιά είναι μακάριοι, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Αυτοί λοιπόν θα πρέπει να είναι οι πιο ιεροί και οι πιο άγιοι από όλους τους άλλους, και κλήρος και μερίδα τους είναι η ακριβής θεοπτία, δηλαδή, η γνώση περί της θεότητας. Αυτό ακριβώς υποσχέθηκε ο Χριστός να χαρίσει στους αγίους αποστόλους, λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει με παραβολές· έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παραβολές, αλλά θα σας αναγγείλω με παρρησία για τον Πατέρα». Η απογραφή λοιπόν των πιο ιερών γίνεται από την ηλικία του ενός μηνός, όπως μόλις ανέφερα. Διότι καταγράφεται στο βιβλίο του Θεού για τους πιο αγίους όχι μόνο αυτό που είναι πιο λαμπρό σε πνευματική δύναμη και σε σοφία, αλλά και εκείνο που χαρακτηρίζεται από απλότητα κατά Χριστόν, και είναι νήπιο ως προς την κακία. Καταγεγραμμένο λοιπόν είναι όλο το πιο ιερό γένος, και το σοφό και το απλό. Θα μπορούσες να δεις, ω Παλλάδιε, τέτοιου είδους διαφορά στις ψυχές, τα φρονήματα και τους τρόπους των αγίων.

Μέσω αυτού, λοιπόν, μπορούμε πάλι να εννοήσουμε ίσως το εξής: διότι, όταν θα έχει περάσει ο καιρός και θα έχει παρέλθει ο παρών αιώνας σαν μία ημέρα, θα επινοηθεί από εμάς ένας άλλος τρόπος δοξολογίας, διαφορετικός από αυτούς που γνωρίζουμε. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ελευθερώθηκαν από τη δυναστεία του Φαραώ, γεμάτοι χαρά εν τω Νόμω, έλεγαν: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι έχει δοξαστεί ένδοξα· άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα.» Προθεωρώντας δε εν Πνεύματι τα ασυγκρίτως λαμπρότερα και ανώτερα κατορθώματα της ελεύσεως του Σωτήρα μας, ορισμένοι από τους αγίους αναφωνούσαν: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό·» και αυτό σήμαινε, «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό», αφού σκύλεψε τον Άδη, «και είπε σε εκείνους που ήταν στα δεσμά: Εξέλθετε, και σε εκείνους που ήταν στο σκοτάδι: Φανερωθείτε·» με τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, όταν θα έχει καταργηθεί ο θάνατος και θα έχει διαλυθεί ολοκληρωτικά η αμαρτία, ο τρόπος της αινέσεως θα είναι αυτός που ταιριάζει στον καιρό εκείνο· διότι θα υμνήσουμε για σπουδαιότερα πράγματα· και, έχοντας πλουτίσει με αγαθά που ξεπερνούν τον νου και τον λόγο, με πιο λαμπρές δοξολογίες θα στεφανώσουμε τον δοτήρα όλων των αγαθών σε εμάς, τον Χριστό, μαζί με τον Θεό και Πατέρα. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν», λέει, «είτε γνώση, θα πάψει· Και τώρα γνωρίζουμε εκ μέρους· όταν όμως έλθει το τέλειο, το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και μάλιστα ο ίδιος ο Χριστός είπε κάπου: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες. Έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία θα σας αναγγείλω περί του Πατρός.»

β΄. Επειδή, λοιπόν, όσα είχαν ειπωθεί ήταν συγκαλυμμένα, λέει: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες· έρχεται όμως η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες». Θα έλθει καιρός που όλοι θα τα κατανοήσετε με σαφήνεια. Εννοεί δε τον χρόνο της αναστάσεως. «Τότε με παρρησία θα σας αναγγείλω τα περί του Πατρός». Διότι πράγματι επί σαράντα ημέρες ήταν μαζί τους και τους μιλούσε, συναναστρεφόμενος και λέγοντας τα σχετικά με τη βασιλεία του Θεού. Διότι τώρα, επειδή διακατέχεστε από φόβο, δεν προσέχετε τα λεγόμενα· τότε όμως, όταν θα με δείτε αναστημένο και θα είμαστε μαζί, θα μπορέσετε με παρρησία να τα μάθετε όλα, ότι δηλαδή ο ίδιος ο Πατέρας θα σας αγαπήσει, εφόσον η πίστη σας προς εμένα θα έχει καταστεί πλέον βέβαιη. Και δεν θα παρακαλέσω τον Πατέρα. Αρκεί η αγάπη προς εμένα για να σας προστατεύσει. «Επειδή εσείς με αγαπήσατε και πιστέψατε ότι από τον Θεό εξήλθα. Από τον Πατέρα εξήλθα και έρχομαι στον κόσμο. Πάλι αφήνω τον κόσμο και πορεύομαι προς τον Πατέρα». Επειδή, λοιπόν, ο λόγος περί της αναστάσεως τους παρηγορούσε εξαιρετικά, και μαζί με αυτό το να ακούν ότι «Από τον Θεό εξήλθα και εκεί πηγαίνω», επαναλαμβάνει τα λόγια αυτά συνεχώς. Διότι το πρώτο παρείχε την εγγύηση ότι ορθώς πιστεύουν σε αυτόν, ενώ το δεύτερο ότι πρόκειται να βρίσκονται σε ασφάλεια. Όταν, λοιπόν, έλεγε: «Λίγο ακόμη και δεν θα με βλέπετε· και πάλι λίγο ακόμη και θα με δείτε», δικαιολογημένα δεν καταλάβαιναν· τώρα όμως όχι πλέον. Τι σημαίνει δε το, «Εμένα δεν θα με ρωτήσετε»; Ότι δεν θα πείτε: «Δείξε μας τον Πατέρα σου» και, «Πού πηγαίνεις;».

Παρατήρησε δε, ότι εκείνος λαμβάνει, ο οποίος ζητά στο όνομα του Χριστού. Κανείς, λοιπόν, από όσους ζητούν κοσμικά και ψυχοβλαβή πράγματα, δεν ζητά στο όνομα του Χριστού, γι' αυτό και δεν λαμβάνει. Διότι το όνομα του Χριστού είναι θείο και σωτήριο· όταν όμως κάποιος ζητά πράγματα που οδηγούν στην απώλεια της ψυχής, πώς θα πούμε ότι αυτός ζητά στο σωτήριο όνομα; «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες· αλλά έρχεται η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά θα σας αναγγείλω με παρρησία περί του Πατρός. Εκείνη την ημέρα θα ζητήσετε στο όνομά μου· και δεν σας λέω ότι εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα για εσάς· διότι ο ίδιος ο Πατέρας σας αγαπά, επειδή εσείς αγαπήσατε εμένα, και πιστέψατε ότι εγώ εξήλθα από τον Θεό. Εξήλθα από τον Πατέρα και ήρθα στον κόσμο· πάλι αφήνω τον κόσμο και πορεύομαι προς τον Πατέρα.» Παροιμία είναι ο λόγος που υποδεικνύει το υποκείμενο θέμα με τρόπο πλάγιο και συγκεκαλυμμένο, και γενικά παραβολικό. Επειδή, λοιπόν, ο Κύριος τους είπε πολλά με συγκεκαλυμμένο τρόπο, και παραβολικό ήταν επίσης αυτό για τη γυναίκα και τον τοκετό, λέει: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες, αλλά έρχεται η ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία θα σας αναγγείλω περί του Πατρός.» Διότι μετά την ανάσταση, αφού παρουσίασε τον εαυτό Του ζωντανό, επί σαράντα ημέρες τους μιλούσε για τον Πατέρα πιο μυστικά και με μεγαλύτερη ακρίβεια.