Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 20:1

Επομένως, αναγκαιοτάτη είναι και η εξήγηση περί αυτών που μας κάνει ο συγγραφέας του βιβλίου. Διότι έπρεπε, έπρεπε να πιστεύουμε ότι και πέθανε και ετάφη. Διότι μετά από αυτό θα ακολουθήσει η αληθινή πίστη, ότι, αφού διέρρηξε τα δεσμά του θανάτου, επέστρεψε στην ίδια του τη ζωή ως Θεός. Διότι δεν ήταν δυνατόν να κρατηθεί από τον θάνατο. Όντας δηλαδή ζωή κατά φύση, πώς θα μπορούσε να υπομείνει τη φθορά; Και αυτός, μέσα στον οποίο ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε, πώς θα μπορούσε να υποταχθεί στους νόμους της δικής μας φύσης, και όχι μάλλον, ως Θεός, να ζωογονήσει εύκολα αυτό που στερούνταν ζωής; «Την δε πρώτη ημέρα της εβδομάδος, η Μαρία η Μαγδαληνή έρχεται πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, στο μνημείο, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο. Τρέχει λοιπόν και έρχεται προς τον Σίμωνα Πέτρο και προς τον άλλον μαθητή τον οποίο αγαπούσε ο Ιησούς, και τους λέει: Πήραν τον Κύριο από το μνημείο, και δεν ξέρουμε πού τον έβαλαν. Βγήκε λοιπόν ο Πέτρος και ο άλλος μαθητής, και έρχονταν στο μνημείο. Έτρεχαν δε οι δύο μαζί, και ο άλλος μαθητής έτρεξε πιο γρήγορα από τον Πέτρο και ήλθε πρώτος στο μνημείο, και σκύβοντας βλέπει τα οθόνια να κείτονται, όμως δεν εισήλθε. Έρχεται λοιπόν ο Σίμων Πέτρος ακολουθώντας τον, και εισήλθε στο μνημείο, και βλέπει τα οθόνια να κείτονται, και το σουδάριο που ήταν στο κεφάλι του, να μην κείτεται μαζί με τα οθόνια, αλλά τυλιγμένο χωριστά σε έναν τόπο.»

Πρέπει δε να σημειωθεί ότι ο μεν μακάριος Ευαγγελιστής Ιωάννης, αναγγέλλοντάς μας τον χρόνο της ανάστασης, λέει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδας, πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, έρχεται στο μνημείο η Μαρία η Μαγδαληνή»· ο Ματθαίος όμως, κάνοντάς μας την ίδια αναφορά, είπε ότι η ανάσταση έγινε όταν ήταν βαθιά εσπέρα. Αλλά νομίζω πως κανείς δεν πρέπει να θεωρεί ότι οι πνευματοφόροι διαφωνούν μεταξύ τους, ούτε βέβαια ότι περιγράφουν διαφορετικούς χρόνους για την ανάσταση. Διότι, εάν κάποιος θελήσει να κατανοήσει το βάθος των νοημάτων, θα βρει ότι οι φωνές των αγίων συμπίπτουν στο ίδιο ακριβώς πράγμα. Διότι ο «βαθύς όρθρος», όπως νομίζω, και η «βαθιά εσπέρα», συγκλίνουν σε ένα ενιαίο νόημα, και αναφέρονται, για να το πω έτσι, στο ακριβές μέσον του χρονικού διαστήματος της νύχτας. Επομένως, δεν υφίσταται καμία απολύτως διαφωνία.

Αλλά, πριν εισέλθει με τις θύρες κεκλεισμένες, αναζητούνταν από εκείνες τις άριστες και ανδρείες γυναίκες, αναζητούνταν ο νυμφίος και ο θεραπευτής των ψυχών. Ήλθαν οι μακάριες στον τάφο και αναζητούσαν τον εγερθέντα, και έσταζαν ακόμη τα δάκρυα από τους οφθαλμούς τους, ενώ έπρεπε μάλλον να ευφραίνονται και να χορεύουν για τον αναστάντα. Ήλθε η Μαριάμ αναζητώντας τον σύμφωνα με το Ευαγγέλιο και δεν τον εύρισκε, και μετά από αυτά άκουσε τους αγγέλους και ύστερα είδε τον Χριστό. Άραγε είναι και αυτά γραμμένα; Λέει λοιπόν στο Άσμα Ασμάτων: Στην κοίτη μου αναζήτησα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου. Ποια χρονική στιγμή; Στην κοίτη μου, μέσα στη νύχτα, αναζήτησα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου. Η Μαρία, λέει, ήλθε ενώ υπήρχε ακόμη σκοτάδι. Στην κοίτη μου τον αναζήτησα μέσα στη νύχτα, τον αναζήτησα και δεν τον βρήκα. Και στα Ευαγγέλια λέει η Μαριάμ: Πήραν τον Κύριό μου και δεν γνωρίζω πού τον έβαλαν. Αλλά οι άγγελοι, που ήταν τότε παρόντες, θεραπεύουν την άγνοια. Διότι έλεγαν: Γιατί αναζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς; Όχι μόνο αναστήθηκε, αλλά αναστήθηκε έχοντας μαζί του και νεκρούς. Εκείνη όμως το αγνοούσε, και το Άσμα Ασμάτων έλεγε εκ μέρους της προς τους αγγέλους: Μήπως είδατε αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου; Λίγο μόλις τους προσπέρασα, δηλαδή τους δύο αγγέλους, και βρήκα αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου. Τον κράτησα και δεν τον άφησα.

Κανένα ζήτημα δεν θα προέκυπτε στα χωρία αυτά, εάν υποθέταμε ότι η έκφραση «ὀψὲ Σαββάτων» δεν σημαίνει την εσπερινή ώρα μετά την ημέρα του Σαββάτου, όπως έχουν υποθέσει ορισμένοι, αλλά τις προχωρημένες ώρες, δηλαδή αργά τη νύχτα μετά το Σάββατο. Διότι έτσι έχουμε συνηθίσει να λέμε και «αργά την ώρα», και «αργά τον καιρό», και «αργά για την ανάγκη»· χωρίς να δηλώνουμε το απόγευμα, ούτε τον χρόνο μετά τη δύση του ηλίου, αλλά υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο το πάρα πολύ αργά. Γι' αυτό, σαν να ερμηνεύει ο ίδιος τον εαυτό του, ο Ματθαίος μετά το «ὀψὲ Σαββάτων» πρόσθεσε λέγοντας «τῇ ἐπιφωσκούσῃ»· δηλαδή την ώρα που πλέον άρχιζε να διαφαίνεται το φως και να ξημερώνει προς την ημέρα της Κυριακής, η οποία ήταν προχωρημένη ώρα και απείχε πολύ πλέον από το Σάββατο. Η φράση «ὀψὲ τοῦ Σαββάτου» λέχθηκε από εκείνον που μετέφρασε τη Γραφή. Διότι ο μεν ευαγγελιστής Ματθαίος παρέδωσε το Ευαγγέλιο στην εβραϊκή γλώσσα· εκείνος όμως που το μετέφρασε στην ελληνική γλώσσα ονόμασε την ώρα που ξημέρωνε προς την Κυριακή, «ὀψὲ Σαββάτων». Ώστε να νοείται σχεδόν η ίδια χρονική στιγμή, ή κάποια πάρα πολύ κοντινή, η οποία έχει διασωθεί από τους ευαγγελιστές με διαφορετικές ονομασίες. Έτσι, δεν διαφέρει καθόλου ο Ματθαίος που ανέφερε: «Αργά μετά το Σάββατο, ενώ ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο», από τον Ιωάννη που δήλωσε: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή πρωί στο μνημείο, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι».

Αυτοί, εξάλλου, καθοδηγούνται την επόμενη ημέρα από τους αρχιερείς να διαδώσουν σε όλους ότι οι μαθητές του ήρθαν τη νύχτα και τον έκλεψαν, ενώ εμείς κοιμόμασταν· πράγμα το οποίο βέβαια δεν θα είχαν κανένα περιθώριο να επινοήσουν, εάν είχε αναστηθεί το εσπέρας. Αλλά πιστεύω ότι διά μέσου αυτών αποδεικνύεται πως η φράση του Ματθαίου «ὀψὲ Σαββάτων» δεν σημαίνει την προχωρημένη ώρα του Σαββάτου ούτε την εσπερινή ώρα· αλλά ο ίδιος ο Ματθαίος προσέθεσε την ώρα κατά την οποία ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, η οποία ήταν το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι σύμφωνα με τον Ιωάννη. Διότι έτσι θα μπορούσε να υπάρξει συμφωνία των ευαγγελικών φωνών· καθώς από αυτούς υποδηλώνεται ένας χρονικός καιρός, ενώ τα τμήματα αυτού του καιρού παραλλάσσουν από τον καθένα· επειδή για μία και την αυτή ώρα, είναι δυνατόν να εννοήσει κανείς και την αρχή, και το μέσον, και το τέλος.

Δεν θα έκανες λάθος, λοιπόν, αν έλεγες ότι τα πρώτα γεγονότα της αναστάσεως του Σωτήρος μας επισημαίνονται στον Ιωάννη, σύμφωνα με τον οποίο η Μαγδαληνή το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, αφού προσήλθε και πρώτη και δεύτερη φορά στο μνήμα, και μη βρίσκοντας το σώμα του Σωτήρος, κλαίει επειδή κανείς δεν είχε ακόμη αντιληφθεί την ανάστασή του. Και ότι ένα δεύτερο μέρος της ίδιας ώρας αποτελεί ο χρόνος που αναφέρεται στον Ματθαίο, κατά τον οποίο η ίδια η Μαγδαληνή, έχοντας προσέλθει για τρίτη φορά στο μνήμα μαζί με την άλλη Μαρία, δεν κλαίει πλέον, αφού, σύμφωνα με τον Ιωάννη, είχε ήδη δει τους αγγέλους και τον ίδιο τον Σωτήρα. Διότι τα όσα αναφέρονται στον Λουκά και τον Μάρκο είναι δηλωτικά άλλων περιστατικών, κατά τα οποία περισσότερες γυναίκες προσέρχονται στο θέαμα. Να θεωρείς, μάλιστα, ότι η Μαγδαληνή βίωσε αυτά τα γεγονότα σε χρονικές στιγμές που δεν απείχαν πολύ μεταξύ τους, αλλά ότι παρευρέθηκε στο ίδιο μέρος και την ίδια ώρα και την πρώτη και τη δεύτερη φορά· την πρώτη φορά, ολομόναχη· τη δεύτερη φορά, μαζί με την άλλη Μαρία. Έτσι, λοιπόν, η ίδια η Μαρία η Μαγδαληνή είδε και τα όσα αναφέρονται στον Ματθαίο και τα όσα αναφέρονται στον Ιωάννη. Δεν απουσίαζε όμως ούτε από τα όσα καταγράφηκαν από τους πολλούς, διότι δεν απομακρυνόταν από τον τόπο. Αντιθέτως, ήταν παρούσα και παρέμενε, εκπλησσόμενη αφενός από όσα είχε δει, ποθώντας δε, πέρα από τις πρώτες, να αξιωθεί και δεύτερες και τρίτες θεοφάνειες. Τις οποίες έλαβε μετέπειτα με διάφορους τρόπους, καθώς περισσότερες γυναίκες έφταναν στο μνημείο, και με ποικίλους τρόπους εμφανιζόταν σε αυτές αγγελική όψη, ενώ η ίδια παρευρισκόταν σε κάθε θέαμα. Έτσι, λοιπόν, η Μαγδαληνή έγινε θεατής των όσων έχουν καταγραφεί από τους τέσσερις ευαγγελιστές. Γι’ αυτό και μνημονεύθηκε από όλους. Με αυτόν τον τρόπο, αφενός ο χρόνος που παρουσιάζεται από τον Ιωάννη και τον Ματθαίο ήταν ο ίδιος, αφετέρου διατηρήθηκαν από τον καθένα διαφορετικά χρονικά διαστήματα του ίδιου αυτού χρόνου.

Από αυτές, λοιπόν, τις τέσσερις Μαρίες, εάν εκλάβεις ότι οι δύο που αναφέρει ο Ματθαίος, οι οποίες ήλθαν στο μνήμα αργά το Σάββατο, όταν ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, και είδαν τον άγγελο, είναι διαφορετικές από εκείνη που, σύμφωνα με τον Ιωάννη, έφτασε μόνη της νωρίς το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, αγνοώντας το γεγονός της αναστάσεως και γι' αυτό κλαίγοντας, τότε δεν θα προκύψει καμία δυσκολία, καθώς θα έχει απομακρυνθεί κάθε απορία και αμφισβήτηση. Έτσι, εφόσον αργά το Σάββατο, σύμφωνα με όσα έχουν εξηγηθεί, συνέβησαν αυτά που καταγράφει ο Ματθαίος παρουσία των δύο Μαριών, ενώ το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας μια άλλη Μαρία είδε τα όσα αναφέρει ο Ιωάννης, αποδεικνύεται ότι αληθεύουν και τα μεν και τα δε, και ότι τα χωρία δεν περιέχουν καμία αντίφαση, ούτε ως προς τους χρόνους, ούτε ως προς τα πρόσωπα, ούτε ως προς τα λόγια.

Αν όμως το όνομα της Μαγδαληνής, που προστίθεται και στους δύο ευαγγελιστές, προκαλεί σύγχυση στη σκέψη, δεν πρέπει να συγχέουμε τη θεία Γραφή εξαιτίας μιας λέξης ή ενός ονόματος, πράγμα που συχνά συμβαίνει να έχει προστεθεί και από αντιγραφικό σφάλμα. Διότι, είτε πρέπει να θεωρήσουμε ότι και οι δύο αυτές κατάγονταν από την ίδια πόλη ή κώμη της Μαγδαληνής, είτε ότι προστέθηκε σε μία από αυτές το επωνύμιο της Μαγδαληνής επειδή ο αντιγραφέας έσφαλε μία φορά στην αρχή, με αποτέλεσμα όσοι τον ακολούθησαν αργότερα να παρασυρθούν από το πρώτο σφάλμα. Το ότι αυτό συνέβη και σε άλλη περίπτωση, θα το αποδείξουμε λίγο αργότερα. Αλλά όπως ακριβώς σε τέτοιες περιπτώσεις υπαγορεύτηκε σωστά στην αρχή, αλλά λόγω σφάλματος όσων ακολούθησαν, οι οποίοι δεν απέδωσαν με ακρίβεια την αλλαγή, συνέβη να προκύπτουν ορισμένα ζητήματα, έτσι θα μπορούσε κανείς να πει ότι έγινε και με το επωνύμιο της Μαγδαληνής, το οποίο έχει τεθεί περιττώς στη μία Μαρία. Εάν αυτό αφαιρεθεί, επιλύεται κάθε ζήτημα και κανείς δεν απορεί πλέον με τα αντίστοιχα χωρία. Επιπλέον, «αργά το Σάββατο», δηλαδή βαθιά μέσα στη νύχτα, όσα αναφέρονται στον Ματθαίο εθεάθησαν από τη Μαγδαληνή και την άλλη Μαρία. Και «το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», μία άλλη Μαρία έφτασε στον ίδιο τόπο και αρχικά μεν απορούσε που δεν βρήκε το σώμα του Σωτήρος, ύστερα όμως τον είδε και η ίδια με τα μάτια της. Είναι όμως καλύτερο να μην υποθέσουμε σφάλμα στα χωρία αυτά, αλλά να πούμε ότι πράγματι οι Μαγδαληνές ήταν δύο, όπως ακριβώς αποδείξαμε ότι τέσσερις ήταν οι Μαρίες. Δεν είναι καθόλου άτοπο να λέμε ότι δύο Μαρίες κατάγονταν από την ίδια πόλη, τη Μαγδαληνή, και να μην απορούμε πλέον καθόλου, αλλά να δεχθούμε ότι άλλη είναι η Μαγδαληνή που αναφέρεται «αργά το Σάββατο» στον Ματθαίο, και άλλη πάλι –αν και αυτή Μαγδαληνή– εκείνη που αναφέρεται στον Ιωάννη ότι ήρθε «το πρωί» στο μνημείο. Αυτή είναι και εκείνη που δηλώνεται στον Μάρκο, σύμφωνα με ορισμένα αντίγραφα, από την οποία είχε εκβάλει επτά δαιμόνια. Και είναι εύλογο αυτή να είναι που άκουσε το «Μη μου άπτου», και όχι εκείνη που αναφέρεται στον Ματθαίο. Διότι, έστω κι αν και εκείνη καταγόταν επίσης από τη Μαγδαληνή, η θεία Γραφή δεν μαρτυρεί τα ίδια πράγματα και για αυτήν.

δʹ. Εάν όμως γινόταν αποδεκτό ότι δεν πρόκειται για την ίδια, αλλά ότι είναι άλλη εκείνη που έφθασε αργά το Σάββατο σύμφωνα με τον Ματθαίο μαζί με την άλλη Μαρία, και άλλη η αναφερόμενη από τον Ιωάννη που ήλθε μόνη της στο μνημείο το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, τότε κάθε αμφιβολία θα διαλυόταν: ότι δηλαδή οι μεν πρώτες, οι οποίες έφθασαν αργά το Σάββατο, όντας πιο πρόθυμες και πιο πιστές, αξιώθηκαν και να ακούσουν το «χαίρετε» από τον Σωτήρα, και να τον προσκυνήσουν, και να κρατήσουν τα πόδια του· ενώ η Μαρία κατά τον Ιωάννη, ούσα διαφορετική από εκείνες, συναντήθηκε (με τον Κύριο) αργότερα, το πρωί· και αυτή είναι η ίδια κατά τον Μάρκο από την οποία είχε εκβάλει επτά δαιμόνια· και ότι η ψυχή της ήταν πάρα πολύ ταραγμένη και η ίδια πιο ολιγόπιστη, ώστε να στέκεται και να κλαίει, και να υποθέτει ότι αφαίρεσαν το σώμα του Σωτήρα από το μνημείο, και ότι μεταφέρθηκε σε άλλη γη· και τόσο πολύ βρισκόταν σε σύγχυση η ψυχή της, ώστε ούτε να εκπλαγεί από τους δύο αγγέλους που της εμφανίστηκαν μέσα στο μνήμα, ούτε να αναγνωρίσει τον ίδιο τον Σωτήρα που της φανερώθηκε, αλλά να νομίσει ότι είναι ο κηπουρός.

δ΄. Ότι ο Ιωάννης αναφέρει πως την πρώτη ημέρα της εβδομάδος η Μαρία η Μαγδαληνή προσέρχεται μόνη στο μνήμα, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, και βλέπει τον λίθο απομακρυσμένο, και πηγαίνει προς τον Σίμωνα και προς τον Ιωάννη και λέγει: «Πήραν τον Κύριο από το μνημείο και δεν γνωρίζω πού τον έθεσαν· πήγε λοιπόν ο Πέτρος και ο Ιωάννης στο μνημείο», και τα λοιπά. Έπειτα παρουσιάζει τη Μαγδαληνή να κλαίει, και αναφέρει ότι, καθώς έσκυψε, είδε δύο αγγέλους να κάθονται, τον έναν στο μέρος της κεφαλής και τον άλλον στα πόδια· και της λέγουν: «Γύναι, γιατί κλαις;» Εκείνη δε είπε: «Πήραν τον Κύριό μου και δεν γνωρίζω πού τον έθεσαν». Έπειτα στράφηκε προς τα πίσω και είδε τον Ιησού να στέκεται· και δεν γνώριζε ότι είναι ο Ιησούς· ο δε Ιησούς της λέγει: «Γύναι, γιατί κλαις; ποιον ζητείς;» ε΄. Ότι απορούν μερικοί πώς συμπληρώνονται οι τρεις ημέρες και οι τρεις νύκτες της αναστάσεως, όπως είπε ο Χριστός· και μπορεί να λεχθεί το εξής: άλλοι μεν τις υπολογίζουν από την προδοσία· άλλοι δε χωρίζουν την Παρασκευή σε δύο, επειδή έγινε νύκτα και πάλι ημέρα, κατά την ημέρα εκείνη όπου ο ήλιος σκοτίσθηκε και έπειτα έλαμψε ξανά· ύστερα υπολογίζουν ολόκληρη την ημέρα του Σαββάτου και τη νύκτα του. Άλλοι πάλι υπολογίζουν ολόκληρη την ημέρα της Παρασκευής και τη νύκτα της, ολόκληρο το Σάββατο και τη νύκτα του· ενώ την αρχή της Κυριακής την προσμετρούν ως ολόκληρη ημέρα, καθώς, όταν ήδη είχε αρχίσει, τότε αναστήθηκε ο Χριστός· έτσι λοιπόν δικαιολογούν τις τρεις ημέρες.

Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο Μάρκος, λέγοντας: «Και πολύ πρωί, την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, έρχονται στο μνημείο, ενώ είχε ανατείλει ο ήλιος, και έλεγαν μεταξύ τους: Ποιος θα μας αποκυλίσει τον λίθο από τη θύρα του μνημείου; Διότι ήταν πάρα πολύ μεγάλος. Και έρχονται και τον βρίσκουν αποκυλισμένο». Είχε, δηλαδή, ήδη αναστηθεί. Έχεις και στον Ιωάννη την ίδια μαρτυρία, ο οποίος λέει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή πρωί στο μνημείο, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο». Και ο Ματθαίος επίσης, αν και είπε «αφού πέρασε το Σάββατο», ωστόσο συμπληρώνει λέγοντας: «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο, και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό, προσήλθε και αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου».

Β'. Και πώς, εφόσον υπήρχε σκοτάδι, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή Ιωάννη, οι δύο μαθητές έβλεπαν το εσωτερικό του μνήματος; Διότι ο ίδιος προσδιόρισε και την ώρα, λέγοντας: «Πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», και παρουσίασε τους δύο μαθητές να έχουν δει τα όσα βρίσκονταν μέσα στο μνήμα: «Διότι εισήλθαν», λέει, «και πίστεψαν». Καθώς η ημέρα μόλις άρχιζε, η Γραφή μαρτύρησε ότι στο μνήμα υπήρχε ακόμη σκοτάδι τότε· πλην όμως ήταν ήδη πρωί. Και αυτό το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, η Μαρία, αφού είδε η ίδια μόνη της, επιστρέφει στους μαθητές· έπειτα παρουσιάζεται σε αυτούς άγγελος.

Ζ΄. Επειδή οι Ευαγγελιστές είναι τέσσερις, ισάριθμες με αυτούς φαίνονται να είναι και οι οπτασίες που έχουν καταγραφεί από αυτούς· και οι χρόνοι είναι τέσσερις, και αυτοί που εμφανίστηκαν σε κάθε χρόνο είναι ξεχωριστοί· ομοίως δε και αυτές που τις είδαν είναι διαφορετικές· και τα λόγια εκείνων που τους εμφανίστηκαν, διαφέρουν. Διότι ο πρώτος χρόνος ήταν αυτός που αναφέρεται από τον Ματθαίο ως «οψέ Σαββάτων»· τέταρτος δε και τελευταίος είναι αυτός που ιστορείται από τον Μάρκο, «όταν ανέτειλε ο ήλιος»· ενδιάμεσοι είναι οι χρόνοι που αναφέρονται στον Ιωάννη και στον Λουκά· γι' αυτό και όσοι εμφανίστηκαν στον κάθε χρόνο ήταν ξεχωριστοί. Διότι, «οψέ Σαββάτων» εμφανίστηκε ένας άγγελος έξω από το μνήμα· μετά τον οποίο εμφανίστηκε και ο ίδιος ο Σωτήρας. Ενώ το πρωί, «όταν ήταν ακόμη σκοτάδι», εμφανίστηκαν δύο άγγελοι μέσα στο μνήμα· μετά τους οποίους εμφανίστηκε πάλι ο ίδιος ο Σωτήρας. Τον βαθύ όρθρο, σύμφωνα με τον Λουκά, εμφανίστηκαν άλλοι δύο, οι οποίοι ονομάζονται άνδρες, και δεν εθεάθησαν μέσα στο μνήμα. Έπειτα, ύστερα από όλους, εμφανίστηκε ο νεανίσκος, τον οποίο είδαν αυτές που έφτασαν «όταν ανέτειλε ο ήλιος». Εάν λοιπόν όλοι είχαν αναφέρει έναν χρόνο και είχαν καταγράψει τον ίδιο τόπο, αλλά δεν δήλωναν τις ίδιες εμφανίσεις, τότε ευλόγως θα μπορούσε κάποιος να τους κατακρίνει. Εάν όμως διαχώρισαν τους χρόνους, και απέδωσαν σε κάθε χρόνο και ξεχωριστό τόπο, είναι ακόλουθο που κατέγραψαν και διαφορετικές οπτασίες.

ΧΟΡΟΣ Πράγματι, ο Πέτρος μαζί με τον φίλο του Ιωάννη, αφού έτρεξαν ταχύτατα προς τον ζωηφόρο τάφο και εξακρίβωσαν τα πάντα, τα ανέφεραν στους φίλους, όπως ακριβώς τα είπε η Μαρία η Μαγδαληνή διαβεβαιώνοντάς τους, η οποία έτρεξε πρώτη, εξακρίβωσε τα πάντα και ανήγγειλε την κένωση του τάφου.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο ευαγγελιστής αναφέρει σαφώς και την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε ο Κύριος, ότι δηλαδή ήταν πρωί, και ότι εμφανίστηκε πρώτα στη Μαρία τη Μαγδαληνή και ότι εμφανίστηκε ακριβώς την ώρα της ανάστασης. Δεν τα λέει όμως έτσι, όπως θα γίνει φανερό σε όσους δώσουν λίγη προσοχή. Διότι λίγο πιο πάνω και αυτός, σε συμφωνία με τους άλλους ευαγγελιστές, αναφέρει ότι αυτή η Μαρία είχε έλθει μαζί με τις άλλες Μυροφόρες στον τάφο και πρωτύτερα, και τον είδαν κενό και έφυγαν. Επομένως, ο Κύριος αναστήθηκε πολύ νωρίτερα από το πρωί κατά το οποίο εκείνη τον είδε. Επισημαίνοντας δε και εκείνη τη χρονική στιγμή, δεν είπε απλώς «πρωί», όπως εδώ, αλλά «πολύ πρωί». Άρα και ως ανατολή του ηλίου εκεί εννοεί την αμυδρή λάμψη που προηγείται στον ορίζοντα, πράγμα που δηλώνει και ο Ιωάννης λέγοντας ότι η Μαρία η Μαγδαληνή ήρθε στο μνημείο πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, και είδε τον λίθο να έχει αφαιρεθεί από το μνημείο.

Αφού ετοίμασαν, λοιπόν, τα μύρα και τα αρώματα, το μεν Σάββατο ησύχασαν σύμφωνα με την εντολή· διότι δεν είχαν κατανοήσει ακόμη τα αληθινά σάββατα, ούτε είχαν επιγνώσει εκείνο το υπερευλογημένο Σάββατο, το οποίο μεταφέρει τη φύση μας από τα βάθη του άδη στο ολόφωτο και θείο και ουράνιο ύψος· «την δε πρώτη ημέρα της εβδομάδος, βαθύ όρθρο», όπως λέει ο Λουκάς, «ήλθαν στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει», ο δε Ματθαίος λέει «αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν δύο αυτές που προσήλθαν, ο δε Ιωάννης λέει «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι» και ότι μία ήταν αυτή που προσήλθε, η Μαρία η Μαγδαληνή, ο δε Μάρκος λέει «πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν τρεις αυτές που προσήλθαν. Όλοι λοιπόν οι ευαγγελιστές ονομάζουν «μία των σαββάτων» την Κυριακή· και το «αργά το Σάββατο» και το «βαθύ όρθρο» και το «πολύ πρωί» και το «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», υποδηλώνουν τον χρόνο γύρω από τον όρθρο που είναι ανάμεικτος από φως και σκοτάδι· αυτός δε είναι η στιγμή που το ανατολικό μέρος του ορίζοντα αρχίζει να φωτίζεται, προαναγγέλλοντας την ημέρα. Μπορεί κανείς να το δει αυτό από μακριά βλέποντας προς τα εκεί να αρχίζει να χρωματίζεται με φως περίπου την ένατη ώρα της νύχτας, ώστε να απομένουν τρεις ώρες μέχρι την πλήρη ημέρα.

ΣΤΟ ΟΓΔΟΟ ΕΩΘΙΝΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗ ΙΩΑΝΝΗ ΕΩΘΙΝΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Στο οποίο αναφέρεται επίσης ότι θα αξιωθούν μεγάλων δωρεών εκείνοι που παραμένουν μέχρι το τέλος με ευλάβεια στις ιερές συνάξεις. Ο Ιωάννης, ο παρθένος, ο οποίος μόνος αυτός απέκτησε κατά χάριν ως μητέρα του τη μόνη παρθένο μεταξύ των μητέρων, ο οποίος αγαπήθηκε ξεχωριστά από τον Χριστό, ο οποίος ονομάστηκε, περισσότερο από τους άλλους ευαγγελιστές, γιος της βροντής την οποία ο Κύριος βρόντηξε όταν ανέβηκε στους ουρανούς, γι' αυτό και χρησιμοποίησε πιο μεγαλόφωνο κήρυγμα, διατρανώνοντας σε εμάς τα γεγονότα της δεσποτικής αναστάσεως εκ νεκρών και εξιστορώντας τον τρόπο της φανέρωσής Του μετά την ανάστασή Του, την περασμένη Κυριακή ακουγόταν στην εκκλησία μέσω του δικού του ευαγγελικού κειμένου να λέει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδας, η Μαρία η Μαγδαληνή έρχεται πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, στο μνημείο και βλέπει τον λίθο μετακινημένο από το μνημείο. Τρέχει λοιπόν και έρχεται προς τον Σίμωνα Πέτρο και προς τον άλλο μαθητή, τον οποίο αγαπούσε ο Ιησούς», υπονοώντας εδώ τον εαυτό του.

Το να σκύβει λοιπόν και να στρέφει τα μάτια της με πάθος προς το μνήμα, ήταν δείγμα της άκρας αφοσίωσής της. Εκείνο όμως που πρέπει να εξετάσουμε πρώτα είναι πώς, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, όπως λέει πιο πάνω ο ευαγγελιστής, αυτή έβλεπε τα πάντα με ακρίβεια και την κάθε λεπτομέρεια, και μάλιστα απ' έξω όσα βρίσκονταν μέσα στο σπήλαιο. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι έξω μεν υπήρχε ακόμη σκοτάδι, επειδή δεν είχε ακόμη φανεί τελείως η αισθητή ημέρα, το σπήλαιο εκείνο όμως ήταν γεμάτο από το φως της αναστάσεως, το οποίο, καθώς γινόταν θεϊκά ορατό στη Μαρία, και τον πόθο της προς τον Χριστό διέγειρε σε μεγαλύτερο βαθμό και παρείχε δύναμη στα μάτια της να αντιλαμβάνονται την αγγελική οπτασία, και να μπορεί όχι μόνο να βλέπει, αλλά και να συνομιλεί με τους αγγέλους· διότι τέτοιου είδους ήταν εκείνο το φως.

Απορία. Για ποιο λόγο ο μεν Ματθαίος ιστορεί την ανάσταση αργά το Σάββατο, ο δε Μάρκος πολύ πρωί, όταν ανέτελλε ο ήλιος, ο Λουκάς βαθιά χαράματα, και ο Ιωάννης ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι; Και πώς ο μεν Ιωάννης λέγει ότι στο Δεσποτικό μνήμα ήλθε μία γυναίκα, οι δε Λουκάς και Μάρκος τρεις, και ο Ματθαίος δύο; Ακόμη και τα ονόματα τα εξέθεσαν διαφορετικά.

Επειδή δε ο Ιωάννης αναφέρει μόνο τη Μαρία τη Μαγδαληνή, είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι πρόκειται για άλλη, και μάλιστα πιο ατελή από την προηγούμενη, η οποία, αφού έτρεξε και ήλθε στο μνημείο, και βρήκε τον λίθο αποκυλισμένο, χωρίς να κατανοήσει τίποτα περισσότερο, πήγε στον Πέτρο και τον Ιωάννη. Εκείνοι δε, αφού ήλθαν και είδαν τα εντάφια να κείτονται χωριστά, απήλθαν γεμάτοι απορία.

Την πρώτη ημέρα της εβδομάδας (δηλαδή την Κυριακή), ενώ ήταν ακόμη βαθύς όρθρος, η Μαρία η Μαγδαληνή έρχεται το πρωί και βλέπει τον λίθο απομακρυσμένο από το μνημείο. Διότι είχε αναστηθεί, παρόλο που και ο λίθος και οι σφραγίδες βρίσκονταν ακόμη στη θέση τους. Επειδή όμως έπρεπε να πληροφορηθούν και οι υπόλοιποι, το μνημείο ανοίγεται μετά την ανάσταση, και έτσι πιστοποιείται το γεγονός.

Οι Δ' Κανόνες του εν αγίοις Πατρός ημών Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας και ομολογητού, ερμηνευόμενοι, στους οποίους διαιρείται η προς τον Επίσκοπο Βασιλείδη Κανονική του Επιστολή. ΚΑΝΩΝ Α'. Μου έστειλες επιστολή, πιστότατε και λογιότατε υιέ μου, ρωτώντας ποια ώρα πρέπει να καταλύεται η νηστεία την ημέρα του Πάσχα. Διότι, όπως λες, μερικοί από τους αδελφούς ισχυρίζονται ότι αυτό πρέπει να γίνεται με το λάλημα του πετεινού, ενώ άλλοι ότι πρέπει να γίνεται από το εσπέρας. Επειδή οι αδελφοί στη Ρώμη, όπως λένε, περιμένουν τον πετεινό, ενώ για τους εδώ έλεγες ότι καταλύουν νωρίτερα, και αναζητάς να θέσεις ακριβή όρο και μια ώρα απολύτως καθορισμένη, πράγμα το οποίο είναι και δύσκολο και επισφαλές. Διότι το ότι πρέπει να αρχίζουμε την εορτή και την ευφροσύνη μετά τον χρόνο της Αναστάσεως του Κυρίου μας, ταπεινώνοντας μέχρι τότε τις ψυχές με τις νηστείες, θα ομολογηθεί από όλους ομοίως. Και απέδειξες μέσα από όσα μου έγραψες πολύ ορθά, έχοντας αντιληφθεί και από τους θείους Ευαγγελιστές, ότι δεν φαίνεται σε αυτούς τίποτα με απόλυτη ακρίβεια σχετικά με την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε. Διότι οι Ευαγγελιστές κατέγραψαν με διαφορετικό τρόπο αυτούς που ήλθαν στο μνημείο σε διαφορετικούς χρόνους, και όλοι ανέφεραν ότι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο. «Και αργά το Σάββατο, όπως είπε ο Ματθαίος, Και πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, όπως γράφει ο Ιωάννης, Και βαθύ όρθρο, όπως ο Λουκάς, Και λίαν πρωί όταν ανέτειλε ο ήλιος, όπως ο Μάρκος».

Αυτό που ειπώθηκε από τον Ματθαίο, έχει ως εξής: «Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός. Διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, αποκύλισε τον λίθο και κάθισε επάνω του. Η δε όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν το χιόνι. Από τον φόβο τους για αυτόν, συγκλονίστηκαν οι φρουροί και έγιναν σαν νεκροί. Αποκρινόμενος δε ο άγγελος, είπε στις γυναίκες: Μη φοβάστε εσείς. Διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον εσταυρωμένο· δεν είναι εδώ, αναστήθηκε, καθώς είχε πει». Αυτό δε το λεχθέν «αργά» (οψέ), ορισμένοι μεν θα νομίσουν, σύμφωνα με την κοινή χρήση της λέξης, ότι υποδηλώνει το βράδυ του Σαββάτου, εκείνοι όμως που το κατανοούν πιο σοφά, θα πουν ότι δεν σημαίνει αυτό, αλλά προχωρημένη νύχτα, καθώς το «οψέ» δηλώνει καθυστέρηση και μακρύ χρόνο. Και ότι εννοεί νύχτα, και όχι βράδυ, το έδειξε προσθέτοντας «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος». Και ήλθαν, όχι ακόμη φέρνοντας αρώματα, όπως αναφέρουν οι υπόλοιποι, αλλά για να δουν τον τάφο, και βρήκαν ότι είχε γίνει σεισμός, και τον άγγελο καθήμενο επάνω στον λίθο, και άκουσαν από αυτόν: «Δεν είναι εδώ, αναστήθηκε». Ομοίως ο Ιωάννης αναφέρει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, η Μαρία η Μαγδαληνή ήλθε πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, στο μνημείο, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο».

Το σε ποια ώρα αναστήθηκε, αυτό αποτελεί απορία, επειδή οι ιεροί Ευαγγελιστές ανέφεραν μόνο αυτούς που ήλθαν σε διαφορετικούς χρόνους στο μνημείο και είπαν ότι όλοι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο, αλλά δεν σημείωσαν με ακρίβεια την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε· διότι λέγουν, ο μεν Ματθαίος ότι οι γυναίκες ήλθαν αφού πέρασε το Σάββατο, ο δε Ιωάννης πολύ πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, ο δε Λουκάς τα βαθιά χαράματα, και ο Μάρκος πολύ πρωί· το ποια ώρα ακριβώς αναστήθηκε ο Κύριος, κανείς δεν το φανέρωσε. Το ότι, βέβαια, εκείνοι που ήλθαν στο μνημείο μετά το Σάββατο προς το ξημέρωμα της Κυριακής δεν βρήκαν τον Κύριο στον τάφο, αυτό το ομολογούν όλοι, και δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει καμία διαφωνία ή αντίφαση μεταξύ τους. Ωστόσο, παρόλο που το ζήτημα είναι ασήμαντο, αν δηλαδή οι θείοι Ευαγγελιστές, αν και συμφωνούν ότι την ίδια νύχτα της Κυριακής ανέτειλε από τον τάφο το Φως του Κόσμου, ο Κύριος, διαφέρουν μόνο ως προς την ώρα της Αναστάσεως· εμείς, λέγει ο άγιος, και αυτό το παραμικρό θα το ξεκαθαρίσουμε, δηλαδή θα βρούμε τους θείους Ευαγγελιστές σύμφωνους και ως προς την ώρα, εάν συμβιβάσουμε καλοπροαίρετα τα θεία ρητά μεταξύ τους.

Διότι εκείνο που λέγει ο ιερός Ματθαίος, «οψέ Σαββάτων», οι περισσότεροι θα νομίσουν, κατά την κοινή συνήθεια, ότι δηλώνει το βράδυ του Σαββάτου, ενώ όσοι το κατανοούν σοφότερα, θα πουν ότι δηλώνει τη βαθιά νύχτα. Διότι το «οψέ», κατά την κυριολεξία του, δηλώνει βραδύτητα και πολλή καθυστέρηση· δηλαδή, το χρονικό διάστημα μετά το Σάββατο, και για αυτόν τον λόγο αναφέρει ύστερα ο Ευαγγελιστής, «τη επιφωσκούση εις μίαν Σαββάτων». Το «οψέ» λοιπόν του Ματθαίου, και το «σκοτίας έτι ούσης» του Ιωάννη, και το «όρθρου βαθέως» του Λουκά, και το «λίαν πρωί» του Μάρκου, είναι ταυτόσημα. Διότι δηλώνουν ότι, αφού πέρασε το Σάββατο και όλη η νύχτα του Σαββάτου, και όταν άρχισε η αυγή της Κυριακής, ήλθαν οι γυναίκες και έφεραν τα αρώματα, και πριν να υπάγουν αυτές ήταν φανερό ότι ο Κύριος είχε ήδη αναστηθεί· διότι άρχισαν μεν την οδοιπορία πολύ πρωί, όπως είπε ο Μάρκος, αλλά επειδή δαπάνησαν χρόνο σε αυτήν, έφθασαν στο μνημείο όταν ανέτειλε ο ήλιος. Γι' αυτό προσθέτει ο ίδιος, «ανατείλαντος του ηλίου».

ΚΕΦΑΛ. Κʹ. Περί της αναστάσεως του Χριστού Περί της φανερώσεως του Χριστού, πρώτα στη Μαρία τη Μαγδαληνή, και έπειτα στους συναγμένους μαθητές. «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδας έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή στο μνημείο πρωί, ενώ ακόμη ήταν σκοτάδι, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο».

Διότι ο Θεός είναι ο ήλιος του, ο οποίος δεν δύει ποτέ. Όπως λοιπόν κατ' αυτήν αναστήθηκε ο Κύριος, καθιστώντας άφθαρτο το φθαρτό του σώμα, έτσι και εμείς στον μέλλοντα αιώνα θα λάβουμε την αφθαρσία. Έρχεται λοιπόν κατ' αυτήν «την μία», δηλαδή την πρώτη «των Σαββάτων», το οποίο σημαίνει, των ημερών του Σαββάτου και της εβδομάδας, «έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή». Διότι, επειδή παρήλθε το Σάββατο και δεν εμποδιζόταν πλέον από τον νόμο, αναχωρεί από τον τόπο, επιθυμώντας να βρει κάποια παρηγοριά· και βλέποντας «τον λίθο μετακινημένο», με πολλή ταχύτητα «έρχεται προς τον Πέτρο» και τον Ιωάννη.

Σε ποια ώρα λοιπόν συνέβη η ανάσταση κανείς δεν γνωρίζει· όπως ακριβώς και ο καιρός της δευτέρας παρουσίας είναι άγνωστος. Αν όμως ο μεν Ματθαίος λέει ότι ο σεισμός έγινε αργά το βράδυ, ο δε Ιωάννης λέει ότι η Μαρία ήρθε το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, και είδε τον λίθο μετακινημένο, δεν υπάρχει διαφωνία. Διότι πρώτον λέμε τούτο, ότι κατά τον μεν Ματθαίο ήλθαν γυναίκες αργά το Σάββατο, ενώ κατά τον Ιωάννη δεν μνημονεύονται τώρα γυναίκες (διότι θα ήταν περιττό, εφόσον το είπε αυτό ο Ματθαίος, να λέει και ο Ιωάννης το ίδιο), αλλά «η Μαρία η Μαγδαληνή έρχεται το πρωί». Διότι διαφορετικές ήταν οι προσελεύσεις στο μνημείο, αφού άλλοτε μεν η Μαρία ερχόταν με τις υπόλοιπες γυναίκες, άλλοτε δε μόνη της. Γι' αυτό οι ευαγγελιστές, αναφέροντας τις διαφορετικές προσελεύσεις, άλλος τη μία και άλλος την άλλη, φαίνονται να διαφωνούν. Πρώτον, λοιπόν, λέμε αυτό, ότι άλλη προσέλευση γυναικών αναφέρει ο Ματθαίος, και άλλη ο Ιωάννης, αυτήν μιας μόνο γυναίκας, της Μαγδαληνής.

Έπειτα, το «προχωρημένης εσπέρας» και το «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», το οποίο ένας άλλος αναφέρει ως «βαθύ όρθρο», καταλήγουν στο ίδιο σημείο· ώστε όλοι αυτοί οι χρονικοί προσδιορισμοί να υποδηλώνουν τα μεσάνυχτα. Εάν δε ρωτάς, πώς, εφόσον οι φύλακες παρέμεναν εκεί, ο Ιωάννης και ο Πέτρος εισήλθαν στο μνημείο, καθώς και οι γυναίκες· η εξήγηση είναι απλή: ότι, αφού αναστήθηκε ο Κύριος, και καθώς ο άγγελος στάθηκε στον τάφο μαζί με τον σεισμό, οι φύλακες αποχώρησαν για να αναγγείλουν τα γεγονότα στους Φαρισαίους, και έτσι, όταν το μνήμα απαλλάχθηκε από τη στρατιωτική φρουρά, οι μαθητές βρήκαν την ελευθερία να πλησιάσουν. «Και αφού έσκυψε, βλέπει να κείτονται τα οθόνια· ωστόσο δεν εισήλθε. Έρχεται λοιπόν ο Σίμων Πέτρος ακολουθώντας τον, και εισήλθε στο μνημείο, και παρατηρεί τα οθόνια να κείτονται μόνα τους, και το σουδάριο, το οποίο βρισκόταν στο κεφάλι του, να μην κείτεται μαζί με τα οθόνια, αλλά χωριστά, τυλιγμένο σε ένα μέρος».