Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 20:25

Η τρίτη ώρα είναι ο Θωμάς που σκοτίζεται από την απιστία: «Εάν δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του». Μετά τις τρεις ώρες και άλλες ώρες, οι απόστολοι απέφυγαν την ημέρα και κατέφυγαν στη νύχτα· διότι «τότε όλοι οι μαθητές τον άφησαν και έφυγαν». Επειδή λοιπόν οι ημερήσιες ώρες έγιναν νυχτερινές κατά το Πάθος, όταν και η ίδια η ημέρα, αποτυπώνοντας πάνω της την εικόνα των αποστόλων, μεταβαλλόταν σε σκοτάδι —«διότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα»— για αυτούς τους λόγους ο χορός των αποστόλων, όταν πέθανε ο Χριστός και εξέλιπε ο μόνος Όσιος πάνω στη γη, επειδή είχε μάθει να λέει: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», φώναζε: «Σώσον με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος», αντί του «εξέπνευσε». Διότι το να εκπνεύσει κανείς λέγεται «εκλείπειν»· «Και αφού εξέλιπε ο Ισαάκ, πέθανε. Και αφού σήκωσε ο Ιακώβ τα πόδια του πάνω στο κρεβάτι, εξέλιπε». Το ότι δε εξέπνευσε ο Κύριος μαρτυρείται από το: «Αφού έκραξε», λέει, «ο Ιησούς με μεγάλη φωνή, εξέπνευσε». Το ότι είναι και όσιος φαίνεται από το: «Δεν θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά»· είναι όσιος, άκακος, αμίαντος.

Και βεβαίως ο μακάριος Θωμάς, εάν δεν έβαζε τα χέρια του στην πλευρά Του μετά την ανάσταση και δεν ψηλαφούσε τα σημάδια των καρφιών, δεν δεχόταν να πιστέψει, όταν οι άλλοι μαθητές του έλεγαν ότι ο Χριστός αναστήθηκε και εμφανίστηκε σε αυτούς. Μας ωφελεί, λοιπόν, ο σοφότατος ευαγγελιστής διδάσκοντας όλα όσα υπέμεινε για εμάς και υπέρ ημών ο Υιός αφού έγινε σάρκα, και δεν απαξίωσε να αναλάβει τη δική μας πτωχεία, ώστε να Τον δοξολογήσουμε ως Λυτρωτή, ως Κύριο, ως Σωτήρα και Θεό, διότι σε Αυτόν, και μαζί με Αυτόν στον Θεό και Πατέρα, ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Θα ελέγξει δε πάλι τον κόσμο, λέει, περί δικαιοσύνης, διότι πηγαίνω προς τον Πατέρα και δεν με βλέπετε πλέον. Διότι θα συνηγορήσει δικαίως υπέρ εκείνων που πίστεψαν στον Χριστό μετά την ανάβασή Του στους ουρανούς, ως έχοντες δικαιωθεί δικαίως. Επειδή αποδέχθηκαν ως αληθινό Θεό Εκείνον που δεν Τον είδαν μεν καθόλου, αλλά πίστεψαν ότι συνεδρεύει με τον ίδιο Του τον Πατέρα. Το ότι βέβαια ο Χριστός αποκαλούσε μακάριους αυτούς που πιστεύουν με αυτόν τον τρόπο, μπορεί κανείς να το μάθει πολύ εύκολα αναπολώντας εκείνα που είπε και έπραξε ο Θωμάς. Καθώς αμφέβαλλε ακόμη για την ανάσταση του Υιού έλεγε: «Εάν δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά Του και δεν δω τα σημάδια των καρφιών, δεν πρόκειται να πιστέψω». Όταν όμως πίστεψε, αφού ο Χριστός του επέτρεψε να πράξει αυτό που ήθελε, ποια λόγια άκουσε; «Επειδή με είδες, πίστεψες· μακάριοι εκείνοι που δεν είδαν και πίστεψαν». Δικαίως, λοιπόν, έχουν δικαιωθεί και χωρίς να Τον δουν εκείνοι που πίστεψαν, ενώ ο κόσμος απέτυχε να τύχει των ίδιων, επειδή δεν αποδέχθηκε τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη, αλλά προσκολλήθηκε οικειοθελώς στα δικά του κακά.

Συγχωρούν, λοιπόν, τις αμαρτίες ή τις κρατούν οι πνευματοφόροι με δύο τρόπους, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση. Διότι είτε καλούν στο βάπτισμα εκείνους που όφειλαν ήδη να το έχουν λάβει εξαιτίας της σεμνότητας του βίου τους και της δοκιμασμένης πίστης τους, είτε εμποδίζουν κάποιους και τους αποκλείουν από τη θεία χάρη, επειδή δεν έχουν γίνει ακόμη άξιοι γι' αυτήν. Ή και με έναν άλλον τρόπο συγχωρούν και κρατούν αμαρτίες, επιβάλλοντας επιτίμια στα τέκνα της Εκκλησίας που αμαρτάνουν, αλλά παρέχοντας συγχώρηση όταν αυτά μετανοούν, όπως ακριβώς βεβαίως και ο Παύλος παρέδιδε μεν εκείνον που πόρνευσε στην Κόρινθο «στον όλεθρο της σαρκός, για να σωθεί το πνεύμα», τον δεχόταν όμως και πάλι, για να μην «καταποθεί από την υπερβολική λύπη», όπως ο ίδιος λέει στην επιστολή του. Όταν λοιπόν το Πνεύμα του Χριστού, όντας μέσα μας, εκτελεί αυτά που ταιριάζουν μόνο στον Θεό, πώς είναι δυνατόν να μην είναι κατά φύση Θεός, αφού περιβάλλεται εκ φύσεως το λαμπρό αξίωμα της θείας φύσεως και κυριαρχεί επί των ιερών νόμων; <Ο δε Θωμάς, ένας από τους δώδεκα, ο λεγόμενος Δίδυμος, δεν ήταν μαζί τους όταν ήλθε ο Ιησούς. Του έλεγαν λοιπόν οι άλλοι μαθητές: Είδαμε τον Κύριο.>

Εκείνος όμως τους είπε: «Εάν δεν δω στα χέρια του τον τύπο των ήλων και δεν βάλω το δάχτυλό μου στον τύπο των ήλων και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω». Τα υπερβολικά μεγάλα θαύματα πάντοτε κάπως συνοδεύονται από την απιστία, και ό,τι από τα γενόμενα υπερβαίνει τον φυσικό λόγο δεν γίνεται πολύ εύκολα αποδεκτό από τους ακροατές· η θέαση όμως και μόνο πείθει σε αυτό, ελκύοντας σαν από ανάγκη και βία προς τη συγκατάθεση. Κάτι τέτοιο έχοντας βιώσει και ο σοφότατος Θωμάς, δεν αποδέχεται εύκολα την αληθινή μαρτυρία των άλλων μαθητών σχετικά με την ανάσταση του Σωτήρα μας, αν και ο Μωσαϊκός νόμος ορίζει ρητά πως με το στόμα δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος. Μου φαίνεται όμως μάλλον ότι ο μαθητής δεν απίστησε τόσο στα όσα του ειπώθηκαν, όσο ότι οδηγήθηκε στο έσχατο σημείο της λύπης, επειδή δεν αξιώθηκε και αυτός τη θέα του Σωτήρα μας. Διότι ίσως θεώρησε ότι θα στερηθεί αυτής εντελώς. Επειδή γνώριζε ότι ο Κύριος είναι κατά φύση ζωή, και πως δεν αδυνατούσε να ξεφύγει και ο ίδιος από τον θάνατο και να καταλύσει το κράτος της φθοράς· διότι αυτός που αποδίωξε τον θάνατο από άλλους, πώς δεν θα τον απομάκρυνε κατά μείζονα λόγο από τη δική του σάρκα;

Δεν είχαν ελεύθερο από αμφιβολία τον νου τους οι θεσπέσιοι μαθητές, αν και είχαν δει τον Κύριο. Διότι νόμιζαν ότι δεν ήταν αληθινά εκείνος ο ίδιος που παλαιότερα ήταν μαζί τους και συζούσε με αυτούς, και που είχε κρεμαστεί πάνω στο ξύλο, αλλά μάλλον κάποιο πνεύμα που είχε διαπλαστεί επιδέξια σύμφωνα με την εικόνα του Σωτήρα, και το οποίο μιμούνταν ψεύτικα τα ίχνη της μορφής που γνώριζαν. Γλίστρησαν βέβαια στο να σκέφτονται έτσι, όχι χωρίς κάποια αφορμή που να τους οδηγεί εύλογα σε αυτό. Επειδή, ενώ οι θύρες ήταν κλειστές, μπήκε μέσα παραδόξως, ενώ το γεώδες και πιο παχύ σώμα ζητά την αντίστοιχη σε αυτό είσοδο και αναγκάζει τις εισόδους των δωματίων να διευρύνονται τόσο όσο είναι το μέγεθος του καθενός· γι' αυτό λοιπόν και πολύ ωφέλιμα ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ξεσκέπασε στον Θωμά την πλευρά του, και έκανε φανερά τα τραύματα στη σάρκα του, πληροφορώντας τους πάντες μέσω εκείνου. Διότι μόνο του αγίου Θωμά αναφέρεται ο λόγος «Εάν δεν βάλω τα χέρια μου και δεν δω τους τύπους των ήλων, και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν θα πιστέψω», αλλά με κάποιον τρόπο οι κατηγορίες της ολιγοπιστίας ήταν κοινές σε όλους, και θα βρούμε ότι και ο νους των άλλων μαθητών δεν ήταν χωρίς ταραχή, αν και οι ίδιοι έλεγαν στον άγιο Θωμά «Είδαμε τον Κύριο».

Διότι ήταν φυσικό κάποιοι, βαδίζοντας έξω από την ευθεία οδό και επιτηδευόμενοι νόθα ευλάβεια εξαιτίας της αμάθειάς τους, να απορρίπτουν την πίστη, να μην αποδέχονται την ανάσταση των νεκρών, και να εμφανίζονται ανάμεσά μας λέγοντας, κατά το παράδειγμα εκείνου του μαθητή που απίστησε: «Εάν δεν δω στα χέρια του τον τύπο των ήλων και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν θα πιστέψω». Έπειτα, ποιος τρόπος βεβαιώσεως θα ήταν πλέον επαρκής για αυτούς, εφόσον ο Χριστός δεν βρισκόταν πλέον σωματικά επί της γης, αλλά μάλλον είχε αναληφθεί στους ουρανούς; Και πώς δεν θα έδιναν ενίοτε την εντύπωση ότι τα λέγουν αυτά ορθά, εφόσον φαίνονταν να μιμούνται τον μαθητή του Σωτήρα, και έχοντας επιλέξει ως άριστο πράγμα το να μην πιστεύουν επιπόλαια, διετείνοντο ότι απαιτούσαν για ασφαλή βεβαίωση εκείνα τα οποία επιδείχθηκαν και στους ίδιους τους αγίους μαθητές; Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, ο Χριστός αναχαιτίζει και την επίθεση που ενίοτε επρόκειτο να συμβεί σε τέτοια ζητήματα, και αποτρέπει το ολίσθημα. Διότι γνώριζε, γνώριζε καλά ως αληθινός Θεός την κακοήθη πρόθεση του διαβόλου και την επινοητικότητά του στην απάτη. Γι' αυτό ανακηρύσσει μακάριους εκείνους που πιστεύουν και χωρίς να δουν· διότι είναι όντως αξιοθαύμαστοι. Και για ποια αιτία; Επειδή για τα πράγματα που βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας οφείλεται πίστη που δεν επιδέχεται καμία αμφισβήτηση· διότι δεν υπάρχει τίποτα που να πείθει κάποιον να αμφιβάλλει.

ΑΛΛΟ. Ο Θωμάς, ο μακάριος μαθητής, όταν οι συναπόστολοί του του ανήγγειλαν ότι: «Είδαμε τον Κύριο αναστημένο από τους νεκρούς», δυσπιστώντας λίγο είπε: «Εάν δεν βάλω τα χέρια μου στους τύπους των ήλων, δεν θα πιστέψω». Επειδή όμως παρουσιάστηκε ο Σωτήρας για να πείσει και αυτόν, και μάλιστα τον πρόσταξε να βάλει τα χέρια του στα σημάδια των καρφιών, ο μαθητής, έχοντας ανακληθεί στην πίστη, λέει προς αυτόν: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου». Και λέγοντας αυτό, όχι μόνο από αυτούς που ζούσαν μαζί του τότε, αλλά μέχρι σήμερα και από εμάς θαυμάζεται, επειδή προφανώς αντιλήφθηκε ορθά και αληθινά τα περί του Σωτήρος. Εάν λοιπόν είναι και Κύριος και Θεός, πώς θα είναι ένας από τα δημιουργήματα; Διότι κάθε τι που είναι δημιουργημένο, είναι και δούλο κατά φύση, και όχι Θεός κατά φύση. Ο δε Σωτήρας είναι κατά φύση Κύριος και Θεός, άρα δεν είναι κτιστός αυτός στον οποίο ταιριάζουν τα κάλλη της θείας ουσίας.

Ο Πέτρος και ο Ιωάννης που έτρεξαν στο μνήμα, και ο Θωμάς που έβαλε το χέρι του στην πλευρά Του και τα δάχτυλά του στους τύπους των ήλων. Διότι για χάρη μας ψηλάφησε και εκείνος με ακρίβεια, και αυτό που εσύ, ο οποίος δεν ήσουν τότε παρών, επρόκειτο να ζητήσεις, αυτό το ζήτησε εκείνος που ήταν παρών, κατ' οικονομίαν.

Όταν οι Απόστολοι είπαν, είδαμε τον Κύριο, αυτός απορώντας είπε: εάν δεν δω στα χέρια του το σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω. Έπειτα, όταν ο Χριστός μετά από ημέρες εμφανίστηκε σε αυτόν και είπε: φέρε το δάχτυλό σου εδώ και δες τα χέρια μου, και μην γίνεσαι άπιστος, αλλά πιστός, αυτός γεμάτος έκπληξη αποκρίθηκε με δυνατή φωνή: ο Κύριός μου και ο Θεός μου. Ο δε Χριστός δεν απέρριψε αυτή τη φωνή, αλλά και με χαρά την αποδέχθηκε. Και για τον λόγο αυτό η γραφίδα της προφητείας πρόσθεσε: και με πρόσεξε.

Εγώ όμως βρισκόμουν σε θλίψη, διότι δεν αξιώθηκα τίποτα από όσα αναφέρθηκαν. Αλλά ούτε και έτσι πλανήθηκα ολοκληρωτικά, αλλά κατά την ημέρα της θλίψης μου, εσένα, τον Θεό μου, αναζήτησα. Και όταν οι μαθητές είπαν, είδαμε τον Κύριο, ντράπηκα να τους πω, εσείς είδατε αυτόν για τον οποίο οι Φαρισαίοι έλεγαν ότι οι μαθητές του, αφού ήρθαν τη νύχτα, τον έκλεψαν, ενώ εμείς κοιμόμασταν. Και σε αυτούς μεν δεν το είπα, εσένα όμως τον Θεό μου αναζήτησα. Δεν τους είπα: τι σχέση έχω εγώ με τον σταυρωθέντα;

Δεν αποκαλώ Λυτρωτή αυτόν που λογχίστηκε, δεν ανέχομαι να ονομάζω Θεό αυτόν που έπαθε κατά σάρκα, αλλά εσένα αναζήτησα με τα χέρια μου λέγοντας: Εάν δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω. Εσένα λοιπόν, τον Θεό μου, αναζήτησα με τα χέρια μου τη νύχτα ενώπιον του Θεού, και δεν απατήθηκα· διότι βρήκα αυτόν που αναζήτησα μεγαλύτερο, ψηλάφησα αυτόν που ποθούσα λαμπρότερο. Βρήκα πληγή άπληγη· είδα τραύμα, και δεν υπήρχε φθορά· άγγιξα μώλωπες, και παρουσιάστηκε αφθαρσία. Η ψυχή μου αρνήθηκε να παρηγορηθεί. Πότε;

Αλλά μέσα στο σώμα που περιτμήθηκε, που βαστάχθηκε, που έφαγε, που κοπίασε, που καρφώθηκε στο ξύλο και που έπαθε, βρισκόταν ο απαθής και ασώματος Λόγος του Θεού. Αυτό τοποθετήθηκε στο μνημείο, όταν ο ίδιος «πήγε να κηρύξει και στα πνεύματα που βρίσκονταν στη φυλακή», όπως είπε ο Πέτρος. (8.) Αυτό ακριβώς αποδεικνύει κατεξοχήν την ανοησία εκείνων που ισχυρίζονται ότι ο Λόγος μετατράπηκε σε οστά και σάρκα. Διότι, αν ίσχυε αυτό, δεν θα υπήρχε ανάγκη μνημείου. Επειδή το σώμα θα είχε πάει από μόνο του να κηρύξει στα πνεύματα στον Άδη. Τώρα όμως, ο ίδιος πήγε να κηρύξει, ενώ το σώμα, «αφού το τύλιξε ο Ιωσήφ με σεντόνι, το απέθεσε» στον Γολγοθά. Και έχει αποδειχθεί σε όλους ότι ο Λόγος δεν ήταν το σώμα, αλλά ότι ήταν το σώμα του Λόγου. Και αυτό το σώμα, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, ψηλάφησε ο Θωμάς και είδε πάνω του «τους τύπους των ήλων», τους οποίους υπέμεινε ο ίδιος ο Λόγος, βλέποντας τα καρφιά να καρφώνονται στο δικό του σώμα, και ενώ μπορούσε να το εμποδίσει, δεν το εμπόδισε, αλλά ο ασώματος οικειοποιούνταν τα ιδιώματα του σώματος σαν να ήταν δικά του. Εξάλλου, όταν το σώμα χτυπήθηκε από τον υπηρέτη, σαν να έπασχε ο ίδιος έλεγε: «γιατί με δέρνεις;» Και αν και άψαυστος εκ φύσεως, παρ' όλα αυτά έλεγε: «την πλάτη μου έδωσα σε μαστιγώσεις και το πρόσωπό μου δεν το απέστρεψα από φτυσίματα». Διότι όσα υπέφερε το ανθρώπινο στοιχείο του Λόγου, αυτά ο Λόγος, που ήταν ενωμένος με αυτό, τα απέδιδε στον εαυτό του, προκειμένου εμείς να μπορέσουμε να γίνουμε μέτοχοι της θεότητας του Λόγου.

Ακόμη και αν σε προλάβουν στην ταχύτητα, νίκησε με την προθυμία, όχι απλώς σκύβοντας στο μνημείο, αλλά εισερχόμενος μέσα σε αυτό. Ακόμη και αν απουσιάζεις όπως ο Θωμάς, όταν είναι συγκεντρωμένοι οι μαθητές στους οποίους εμφανίζεται ο Χριστός, όταν Τον δεις, μην απιστήσεις· και αν απιστήσεις, πίστεψε σε εκείνους που το αναγγέλλουν· εάν όμως δεν πιστέψεις ούτε σε αυτούς, βεβαιώσου από τους τύπους των ήλων.

Στο τέλος, υπέρ του Ιδιθούμ· ψαλμός του Ασάφ. Η προφητεία λέχθηκε για την πλάνη της συναγωγής. Διότι Ιδιθούμ ερμηνεύεται απάτη, και Ασάφ συναγωγή. Με τη φωνή μου: Όταν ο Χριστός πάνω στον σταυρό έκραξε: Ελωί, Ελωί. Και η φωνή μου: Όταν για τον Λάζαρο έκραξε με μεγάλη φωνή. Σε ημέρα θλίψεως: Εδώ η προφητεία υποδηλώνει τον Θωμά· όταν ο Κύριος εμφανίστηκε στους μαθητές και ο Θωμάς δεν ήταν παρών, λυπήθηκε πάρα πολύ. Με τα χέρια μου: Διότι ψηλάφισε και βεβαιώθηκε με τα χέρια του ο απόστολος Θωμάς και δεν υπήρχε ψεύδος σε αυτόν. Αρνήθηκε: Δηλαδή, δεν ανέχεται η ψυχή μου να παρηγορηθεί· διότι εγώ γνώρισα το ζητούμενο. Θυμήθηκα: Διότι βρήκε μώλωπες, με τους οποίους οι μώλωπες όλου του γένους εξαφανίστηκαν. Συλλογίστηκα βαθιά: Όταν του είπαν οι συμμαθητές του: Είδαμε τον Κύριο, ο Θωμάς περιέπεσε σε πολλή σκέψη, επειδή δεν είχε βρεθεί μαζί με τους συμμαθητές του.

Διότι το να ακούσει κανείς τον Πέτρο να λέει: «Στο όνομα του Ιησού Χριστού, σήκω και περπάτα», δεν ήταν κατώτερο από το να Τον δει αναστημένο. Και ότι αυτό αποτελεί τη μέγιστη απόδειξη της αναστάσεως, και ότι είναι ευκολότερο να οδηγήσει στην πίστη σε σχέση με το πρώτο, και ότι το να φανερώνονται θαύματα που τελούνται στο όνομά Του μπορούσε να πείσει τις διάνοιες των ανθρώπων περισσότερο από το να Τον δουν αναστημένο, είναι φανερό από το εξής: Αναστήθηκε και φανέρωσε τον εαυτό Του στους μαθητές ο Χριστός· κι όμως βρέθηκε κάποιος που δυσπιστούσε ακόμη και ανάμεσα σε εκείνους, ο Θωμάς ο ονομαζόμενος Δίδυμος, και χρειάστηκε να βάλει τα χέρια του στα σημάδια των καρφιών· χρειάστηκε επίσης να εξετάσει την πλευρά Του. Εάν λοιπόν ο μαθητής εκείνος, που συναναστράφηκε μαζί Του τρία χρόνια, που κοινώνησε από τη Δεσποτική τράπεζα, που είδε τα μέγιστα σημεία και τέρατα, που άκουσε τα Δεσποτικά λόγια, και που Τον είδε αναστημένο, δεν πίστεψε προτού να δει τα σημάδια των καρφιών και τα τραύματα της λόγχης· πώς επρόκειτο να πιστέψει η οικουμένη, πες μου, εάν Τον έβλεπε αναστημένο; Και ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο;

Διότι, εάν ήταν παρών ο Θωμάς, δεν θα αμφέβαλλε καθόλου· και εάν δεν αμφέβαλλε, δεν θα ερευνούσε με περιέργεια· και εάν δεν ερευνούσε, δεν θα ψηλαφούσε· και εάν δεν ψηλαφούσε, δεν θα τον ανακήρυσσε Κύριο και Θεό· και εάν δεν αποκαλούσε τον Χριστό Κύριο και Θεό, δεν θα είχαμε διδαχθεί εμείς να τον ανυμνούμε κατ' αυτόν τον τρόπο. Ώστε, και όταν απουσίαζε ο Θωμάς, μας καθοδήγησε προς την αλήθεια, και όταν εμφανίστηκε αργότερα, μας έκανε πιο σταθερούς στην πίστη. Έλεγαν λοιπόν οι μαθητές στον Θωμά, ο οποίος προσήλθε τελευταίος: Είδαμε τον Κύριο, είδαμε εκείνον που είπε: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου»· είδαμε εκείνον που είπε: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή και η αλήθεια»· και βρήκαμε την αλήθεια των λόγων του να λάμπει μέσα από τα ίδια τα γεγονότα· είδαμε εκείνον που είπε: «Μετά από τρεις ημέρες ανασταίνομαι»· και αφού είδαμε την ανάσταση, προσκυνήσαμε τον Αναστάντα· τον ακούσαμε να μας λέει: «Ειρήνη υμίν», και μετατρέψαμε την ταραχή της λύπης σε ευφροσύνη γαλήνης· είδαμε τα χέρια του που δέχθηκαν τις αιχμές των καρφιών, είδαμε τα χέρια που καταγγέλλουν τη λύσσα των θεομάχων κυνών, είδαμε τα χέρια που ύφαναν για εμάς την αφθαρσία, είδαμε και την πλευρά, η οποία πιο λαμπρά από κάθε κήρυκα διαλαλεί την ευσπλαχνία Εκείνου που πληγώθηκε· αυτήν ακριβώς την πλευρά είδαμε, την οποία υμνούν οι άγγελοι, σέβονται οι πιστοί, και φρίττουν οι δαίμονες.

Τέτοιους λόγους του Σωτήρα απολαύσαμε, τέτοιες δωρεές γευθήκαμε· διότι δεν ήταν δυνατόν να μην πλουτίσουμε, εφόσον βρεθήκαμε κοντά σε έναν πλούσιο Δεσπότη· εσύ όμως έμεινες μόνος φτωχός, επειδή απουσίαζες. Τι τους απάντησε λοιπόν ο Θωμάς; Είδατε τον Κύριο; Καλώς. Επομένως, αυτόν που είδατε, να τον σέβεστε περισσότερο· αυτόν που αντικρίσατε, να συνεχίσετε να τον κηρύττετε. Εγώ όμως, εάν δεν δω στα χέρια του το σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το δάχτυλό μου στο σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω.

Αλλά εσείς δεν θα είχατε πιστέψει, αν πρώτα δεν είχατε δει· έτσι κι εγώ, αν δεν δω, δεν θα πιστέψω. Επίμεινε, ω Θωμά, σε αυτόν τον πόθο, επίμεινε με σπουδή, ώστε βλέποντας εσύ, να βεβαιωθώ εγώ στην ψυχή. Επίμεινε, ζητώντας Αυτόν που είπε: «Ζητείτε και θα βρείτε»· μην προσπεράσεις ερευνώντας επιφανειακά, αν δεν βρεις τον θησαυρό που ζητάς· επίμεινε να κρούεις τη θύρα της αναντίρρητης γνώσης, μέχρι να σου την ανοίξει Αυτός που είπε: «Κρούετε, και θα σας ανοιχτεί». Αγαπώ τη διχόνοια των λογισμών σου, επειδή τέμνει κάθε διχόνοια· αγαπώ τον φιλομαθή σου τρόπο, επειδή εκκόπτει κάθε φιλονικία· με ευχαρίστηση σε ακούω να λες πολλές φορές: «Αν δεν δω στα χέρια του τον τύπο των ήλων, δεν πρόκειται να πιστέψω». Διότι, ενώ εσύ απιστείς, εγώ διδάσκομαι να πιστεύω· καθώς εσύ με τη δίκελλα της γλώσσας σκάβεις τους αγρούς του θείου σώματος, εγώ θερίζω τον καρπό χωρίς κόπο και τον συσσωρεύω για τον εαυτό μου. «Αν δεν δω με αυτά μου τα μάτια τα αυλάκια στα άγια χέρια του, τα οποία όργωσαν οι ασεβείς, σε καμία περίπτωση δεν θα συμφωνήσω με τα δικά σας λόγια· αν δεν βάλω αυτό το δάχτυλό μου στα κοιλώματα των ήλων, δεν πρόκειται να παραδεχτώ το δικό σας Ευαγγέλιο· αν δεν πιάσω με αυτό μου το χέρι εκείνη την πλευρά, τον αδιάψευστο μάρτυρα της αναστάσεως, δεν πρόκειται να πιστέψω στο δικό σας δόγμα».

Άκουσα, Θωμά, μη όντας παρών ως άνθρωπος, αλλά παρών ως Θεός, όσα είπες προς τους αδελφούς σου· ήμουν μαζί σας κατά τη θεότητα, αν και χωρισμένος από εσάς κατά την ανθρωπότητα. Θέλεις να σου υπενθυμίσω τα λόγια που είπες προηγουμένως; Δεν είπες: «Εάν δεν δω στα χέρια του τον τύπο των ήλων, και δεν βάλω το δάκτυλό μου στον τόπο των ήλων, και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω»; Δεν έρρευσαν αυτά τα λόγια από τα δικά σου χείλη; Δεν είναι αυτά τα λόγια γέννημα των δικών σου λογισμών; Γι' αυτόν τον λόγο ήλθα πάλι, εξαιτίας αυτών για τα οποία αμφιβάλλεις· γι' αυτό πλησίασα δεύτερη φορά, για όσα επιθυμείς έχω φθάσει. Και τώρα, για εσένα τον έναν ήλθα προς εσένα, εγώ που κατήλθα από τους ουρανούς για το πλανημένο πρόβατο, χωρίς όμως να εγκαταλείψω τους ουρανούς. Μην ντραπείς, λοιπόν, να μάθεις αυτά που ποθείς, μη διστάσεις να περιεργαστείς αυτά που επιζητάς· μην αρνηθείς να βάλεις το δάκτυλό σου επάνω σε αυτά μου τα χέρια.

Ομοίως με τους άλλους αποστόλους κλήθηκες, ομοίως με αυτούς τιμήθηκες, ομοίως με αυτούς εξοπλίσου· ομοίως με αυτούς είδες όσα είδαν, ομοίως με αυτούς έλαβες την εμπιστοσύνη μου, ως φίλος, για ολόκληρο το μυστήριό μου· ομοίως με αυτούς να κηρύττεις τη δική μου δύναμη. Μην πεις ξανά, αφού είδες μία φορά: Εάν δεν δω πάλι στα χέρια του τον τύπο των ήλων, δεν θα πιστέψω. Όσο είμαι μαζί σας, εξέτασε λεπτομερώς ό,τι θέλεις· όσο έχεις παρούσα μπροστά σου την ουράνια άμπελο, ερεύνησε όλα τα κλήματα και τα σταφύλια της. Διότι θα ανέλθω στους ουρανούς, από όπου ήλθα στη γη, θα ανέλθω εκεί όπου βρίσκομαι, θα ανέλθω με την ανθρώπινη φύση εκεί από όπου συγκατέβηκα σε εσάς με τη θεία φύση, θα ανέλθω με αυτό το σώμα, εγώ που αναχώρησα από εκεί χωρίς αυτό, και ταυτόχρονα παρέμεινα εκεί· θα ανέλθω με τη δική σας φύση προς τον πατρικό κόλπο, εγώ ο ων εν τοις κόλποις του Πατρός· διότι έφερα εις πέρας το έργο, για το οποίο βάδισα αυτόν τον δρόμο.

Ομιλία ΠΖ΄. Ο Θωμάς όμως, ένας από τους δώδεκα, ο λεγόμενος Δίδυμος, δεν ήταν μαζί τους όταν ήρθε ο Ιησούς. Του έλεγαν λοιπόν οι άλλοι μαθητές: «Είδαμε τον Κύριο». Εκείνος όμως είπε: «Εάν δεν δω, δεν θα πιστέψω», και τα εξής.

αʹ. Όπως ακριβώς το να πιστεύει κανείς απλοϊκά και στην τύχη είναι γνώρισμα ευκολοπιστίας, έτσι και το να περιεργάζεται και να πολυεξετάζει τα πράγματα πέρα από το μέτρο αποτελεί δείγμα εξαιρετικά παχυλής διανοίας. Γι' αυτόν τον λόγο ελέγχεται και ο Θωμάς. Διότι δεν πίστεψε τους αποστόλους όταν του είπαν: «Είδαμε τον Κύριο», όχι τόσο επειδή δυσπιστούσε προς εκείνους, όσο επειδή θεωρούσε ότι το γεγονός ήταν αδύνατο, δηλαδή η εκ νεκρών ανάσταση.

Διότι δεν είπε «Δεν σας πιστεύω», αλλά «Εάν δεν βάλω το χέρι μου, δεν θα πιστέψω». Πώς λοιπόν, ενώ όλοι ήταν συγκεντρωμένοι, αυτός απουσίαζε μόνος του; Ήταν επόμενο, εξαιτίας της διασποράς που είχε ήδη προηγηθεί, να μην έχει επιστρέψει ακόμη ούτε και τότε. Εσύ όμως, όταν δεις τον μαθητή να δυσπιστεί, αναλογίσου τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, πώς ακόμη και για μία μόνο ψυχή δείχνει τον εαυτό Του να φέρει τραύματα, και έρχεται για να διασώσει και τον έναν, παρότι ήταν πιο χονδροειδής στην αντίληψη από τους άλλους. Γι' αυτό και επιζητούσε την βεβαίωση της πίστης μέσω της πιο χονδροειδούς αίσθησης, και δεν πίστευε ούτε στα ίδια του τα μάτια. Διότι δεν είπε «Αν δεν δω», αλλά «Εάν δεν ψηλαφήσω», λέει, μήπως τυχόν αυτό που βλέπει είναι οφθαλμαπάτη. Και βεβαίως οι μαθητές που τα ανέφεραν αυτά ήταν αξιόπιστοι τότε, όπως και ο Ίδιος που το είχε υποσχεθεί· αλλά παρόλα αυτά, επειδή εκείνος ζήτησε κάτι παραπάνω, ο Χριστός δεν τον στέρησε ούτε από αυτό.

Μετά την έκβαση του θαύματος, μετά τη φανέρωση της αναστάσεως, ενώ έπρεπε να παρίστασαι στο γεγονός, ενώ έπρεπε να σκιρτήσεις για το θαύμα, ενώ έπρεπε να υποδεχθείς τον ευεργέτη σαν να έβγαινε από νυφικό θάλαμο, εσύ στέκεσαι μακριά από τη χορεία, περιπλανιέσαι έξω από τη μάνδρα, και σαν απελπισμένος δεν περιμένεις τον Κύριο. Ίσως όμως και αυτό να ήταν σχέδιο του Σωτήρα, ίσως και αυτό να ήταν τέχνασμα του Σοφού, ώστε, ως πονεμένος, να προστρέξει με μεγαλύτερη θέρμη, ώστε, ως διψασμένος, να ερευνήσει πιο προσεκτικά, ώστε, ανταγωνιζόμενος εκείνους που τον είδαν, να επινοήσει για τον εαυτό του τη συμμετοχή μέσω της αφής, ώστε, ως πιστός, να καταστήσει περίτρανο το κήρυγμα της θείας οικονομίας, ώστε με το χέρι και με τη γλώσσα να διαγγείλει το θαύμα στους απόντες, ώστε να αναπληρώσει στην πράξη εκείνο που παραβλέφθηκε από τους μαθητές, φωνάζοντας σχεδόν τα εξής στους αποστόλους: «Γιατί τώρα διάκεισθε απέναντί μου σαν να υπερέχετε; Γιατί μου επιτίθεστε με τα λόγια "Είδαμε τον Κύριο", σαν να είμαι ράθυμος; Μήπως άραγε τον ψηλαφήσατε, όπως έπρεπε, για να πιστέψετε; Μήπως αγκαλιάσατε τον Δάσκαλο με την αφή σας; Αρκεί άραγε η όραση στους απίστους ως απόδειξη; Δεν σας εμφανίστηκε ο Δεσπότης για να δώσετε μαρτυρία; Δεν θέλησε να σας βεβαιώσει το θαύμα της αναστάσεως; Δεν ήλθε για να σας αποδείξει την έγερση του σώματός του; Δεν υπέδειξε σε εσάς, ως συνηγόρους του, τη σάρκα του για χάρη της διδασκαλίας; Γιατί, λοιπόν, δεν πράξατε αυτό για το οποίο ήλθε; Γιατί δεν διαφυλάξατε για τους εαυτούς σας τα τεκμήρια της υπεράσπισης μέσω της αφής;»

Άραγε με σώμα ή χωρίς σώμα; Με τη μορφή που είχε προσλάβει ή γνωρίζοντας μόνο τη φύση της θεότητάς του; Γι' αυτό, ό,τι παραβλέφθηκε, θα το αναπληρώσω με τα ίδια τα πράγματα. Εάν δεν βάλω το δάχτυλό μου στον τύπο των ήλων και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω. Εάν δεν προχωρήσω περισσότερο προς τη μέθεξη, δεν υποχωρώ. Εάν δεν εξασφαλίσω για τον εαυτό μου κάτι το στέρεο για τη διδασκαλία, δεν θα σταματήσω. Εάν δεν εφοδιάσω τον εαυτό μου με έργα προς χάριν της πίστεως, δεν θα ησυχάσω. Πρέπει, μέσω της αφής, να βεβαιώσω το κήρυγμα σε όλους, μήπως φυσήξουν εναντίον μου οι φλυαρίες των απίστων και πουν: «Δεν αναστήθηκε, αυτό που φάνηκε ήταν απλώς ένα σχήμα, άφησε το σώμα στον τάφο, ο Δεσπότης ανέχθηκε τη σάρκα μόνο μέχρι τον σταυρό». Γι' αυτό εγκαρτερώ, γι' αυτό περιορίζω τον εαυτό μου στο υπερώο μέχρι να τον δω· αν δεν εκπληρώσω τον πόθο μου, δεν πρόκειται να βγω έξω.» Είδε ο Κύριος, ως παρών που ήταν, τον στρατιώτη, είδε τον ευγνώμονα, είδε τη γνησιότητα της αφοσίωσης, είδε τη φλόγα του ζήλου, πώς αγωνιζόταν υπέρ της πίστεως, πώς μαχόταν υπέρ της αναστάσεως, πώς κοπίαζε υπέρ του κηρύγματος. Και ως στρατηγός εκπλήρωσε τον πόθο του· εξοπλίζοντάς τον με όσα έπραττε, διασφαλίζοντάς τον με όσα του παρείχε, δείχνοντας τα εφόδια της νίκης στον σώφρονα, εξασφαλίζοντάς του τη δικαίωση έναντι των εχθρών. Διότι, όπως λέει, μετά από οκτώ ημέρες οι μαθητές βρίσκονταν και πάλι μέσα, και ο Θωμάς μαζί τους.

Εγώ διδάχθηκα τον Χριστό ως Κύριο και Θεό· ψηλάφησα με το χέρι και βρήκα την αλήθεια· βεβαιώθηκα με τα ίδια μου τα δάκτυλα· δεν μου υπέδειξε άλλος το δόγμα, δεν γνωρίζω το θαύμα εξ ακοής, δεν πίστεψα σε εκείνους που μου είπαν: Είδαμε τον Κύριο· συγκρούστηκα με τους αποστόλους, αντέκρουσα τον Πέτρο που προσπαθούσε να με διδάξει· του είπα: Άνθρωπε, γιατί με ταράζεις; Γιατί μου προσφέρεις λόγια αντί για πραγματικά γεγονότα; Γιατί με προστάζεις να πιστέψω βασιζόμενος σε λόγια;

Εάν δεν δω, δεν πρόκειται να πιστέψω. Όπως είδες και εσύ, ας δω κι εγώ· όπως διδάχθηκες, ας διδαχθώ· όπως έμαθες, ας μάθω. Αυτό που πρόκειται να κηρύξω, ας το δω, και έπειτα να το κηρύξω. Κανείς δεν αναγγέλλει κάτι που απλώς άκουσε· κανείς δεν διατυπώνει δόγμα από φήμες· κανείς δεν με αποδέχεται όταν μεταδίδω τα δικά σου λόγια. Αν ερωτηθώ πώς αναστήθηκε ο Χριστός, δεν γνωρίζω τι να απαντήσω. Εάν πω: «Μου το είπε ο Πέτρος», ποιος θα με λάβει υπόψη του ως αξιόπιστο; Ας δω, και κηρύττω· ας μάθω, και διδάσκω· ας βεβαιωθώ, και διαβεβαιώνω.

Ο Θωμάς, ο περίεργος ερευνητής του ακατάληπτου μυστηρίου, έλεγε στους συμμαθητές του: «Ας πάμε και εμείς να πεθάνουμε μαζί του»· και βλέποντάς τον να σταυρώνεται, έφυγε. Τον βλέπει να σταυρώνεται και φεύγει· τον βλέπει να ανασταίνεται και διστάζει, λέγοντας: «Εάν δεν βάλω το δάχτυλό μου στον τύπο των ήλων και το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω». Αλλά ο φιλάνθρωπος Θεός, ο οποίος κατέβηκε για ένα πρόβατο, δεν περιφρόνησε το ένα αυτό πρόβατο, αλλά το σηκώνει στους ώμους του και λέει: «Φέρε το χέρι σου εδώ και βάλ' το στην πλευρά μου. Στρατιωτική λόγχη ανέχθηκα και δεν θα ανεχθώ το αποστολικό δεξί χέρι;». Αλλά, ω ληστή των καλών (διότι σε εσένα απευθύνω τον λόγο), έμαθες να ληστεύεις, δεν διδάχθηκες να πιστεύεις· μαθητής δεν έγινες, και πώς αποκαλείς τον Δημιουργό λέγοντας: «Κύριε, μνήσθητί μου, όταν έλθεις στη βασιλεία σου»; Σωστά μίλησες, με ευσέβεια πίστεψες. Πολλές φορές λεηλάτησες ριψοκίνδυνα, πολλές φορές άνοιξες θησαυρούς πλουσίων, όμως τέτοιο μαργαριτάρι σαν τον Χριστό δεν βρήκες. Απόστολος δεν έγινες, δεν άκουσες τον νομοθέτη να λέει: «Θα δείτε τη ζωή σας να κρέμεται»· και πώς τρύγησες από το ξύλο τη ζωή; Δεν άκουσες τον Ησαΐα να λέει: «Με τον μώλωπα του πάθους του, τα πάθη των ανθρώπων δέχονται τη θεραπεία»· και πώς μέσα στα πάθη βρήκες τη θεραπεία;

Διότι, όπως ακριβώς έπραξε με τον Θωμά, θέλοντας να διορθώσει την απιστία του μαθητή, και αφού αναστήθηκε του έδειξε το σημάδι των ήλων και τα τραύματα, λέγοντας: «Βάλε το χέρι σου και δες, διότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά»· έτσι και τότε θα δείξει τα τραύματα και τον σταυρό, για να αποδείξει ότι αυτός ήταν εκείνος που σταυρώθηκε.

Και ιδού, θα παραμείνεις σιωπηλός και δεν θα μπορείς να μιλήσεις μέχρι την ημέρα που θα γίνουν αυτά, επειδή δεν πίστεψες στα λόγια μου, τα οποία θα εκπληρωθούν στον καιρό τους.» «Είπε η Μαριάμ προς τον άγγελο: Πώς θα μου συμβεί αυτό, εφόσον δεν γνωρίζω άνδρα; Και αποκρινόμενος ο άγγελος της είπε: Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού.» Ο Θωμάς όμως, ένας από τους δώδεκα, ο λεγόμενος Δίδυμος, δεν ήταν μαζί τους όταν ήλθε ο Ιησούς. Του έλεγαν λοιπόν οι άλλοι μαθητές: Είδαμε τον Κύριο.

Εκείνος όμως τους είπε: Εάν δεν δω στα χέρια του το σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το δάχτυλό μου στο σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω. Και μετά από οκτώ ημέρες, ήταν πάλι μέσα οι μαθητές του, και ο Θωμάς βρισκόταν μαζί τους. Έρχεται ο Ιησούς ενώ οι θύρες ήταν κλειστές, και στάθηκε στο μέσο, και είπε: Ειρήνη σε εσάς. Έπειτα λέει στον Θωμά: Φέρε το δάχτυλό σου εδώ, και δες τα χέρια μου, και φέρε το χέρι σου και βάλε το στην πλευρά μου, και μη γίνεσαι άπιστος, αλλά πιστός. Και αποκρίθηκε ο Θωμάς και του είπε: Ο Κύριός μου και ο Θεός μου.

Άλλη πνευματική θεωρία για το ίδιο θέμα Ή πάλι, «ήλοι» (καρφιά) είναι οι τρόποι των αρετών σύμφωνα με την πρακτική φιλοσοφία, οι οποίοι κρατούν τη διάθεση της ψυχής προσηλωμένη με πόνο στον θείο φόβο. Όταν αυτούς τους διαδεχθούν οι απαθείς, απλοί και άρρητοι λόγοι της γνώσης, διακηρύσσουν περίτρανα την ανάσταση του θείου Λόγου που έχει συντελεστεί στην ψυχή κατά τη θέωσή της, υποδεικνύοντας την απάθεια της θεοειδούς έξης, η οποία δίνει πιστή μαρτυρία γι' αυτό. Αυτήν την κατάσταση, όποιος δεν την έχει βιώσει, ποτέ δεν πρόκειται να την πιστέψει ούτε αν του τη διηγείται κάποιος άλλος, όπως ακριβώς ούτε ο Θωμάς πίστεψε τους αποστόλους όταν του έλεγαν ότι είχαν βιώσει αυτή την ανάσταση, πριν αποκτήσει και ο ίδιος την πείρα μέσω του προσωπικού του βιώματος.

Έξελθε, λέγει, και προσκύνησε τον Χριστό και λάβε τις δωρεές του. Και, ω της πλάνης, ω της απάτης και της παράλογης συγκαταθέσεως! Διότι έπρεπε ο μοναχός να πει προς αυτό που του φανερώθηκε: «Τι είναι αυτό το παράδοξο θέαμα που βλέπω; Ποια είναι αυτή η παράταξη; Τι είναι αυτό το μυστήριο που συμβαίνει σε εμένα; Ποιος είμαι εγώ και ποιο είναι το δικό μου έργο, ώστε ο Χριστός με τόση συνοδεία να έλθει προς εμένα; Άραγε είναι αληθινό αυτό που φαίνεται; Ή μήπως είναι απάτη και φαντασία και όνειρο; Και πώς άραγε θα γνωρίσω με ασφάλεια ότι «εσύ είσαι ο Χριστός», εάν δεν μου εμφανίσεις τα γνωρίσματα της δικής σου χρηστότητας και αγαθότητας, τον τίμιο σταυρό σου, δια του οποίου κατεργάστηκες τη σωτηρία μας, τα σημάδια των ήλων, δια των οποίων και ο Θωμάς και όλος ο κόσμος βεβαιώθηκε για την εκ νεκρών ανάστασή σου; Ας ψάλουν επίσης και αυτά τα τάγματά σου τον συνήθη τρισάγιο ύμνο. Διότι, εφόσον καταδέχθηκες το μεγαλύτερο και ήλθες σε εμένα, καταδέξου και το μικρότερο και βεβαίωσέ με μέσω των συμβόλων που προείπα, και, εάν βεβαιωθώ με ασφάλεια ότι «εσύ είσαι ο Χριστός», δεν θα σε προσκυνήσω απλώς, αλλά και το χώμα κάτω από τα πόδια σου θα πλύνω και θα το φάω ως ύψιστο αγίασμα. Χωρίς όμως αυτά τα γνωρίσματα όχι μόνο δεν σε προσκυνώ, αλλά και σε αποτάσσομαι και σου αναφωνώ το «Αναστήτω ο Θεός» και τα εξής».

«Παραμένω άπιστος μέχρι να δω· όταν δω και ψηλαφήσω, θα πιστέψω και θα πω· ‘Είσαι ο Κύριος και Θεός μας.’» Και ενώ ο Θωμάς έλεγε ακόμη αυτά στους αδελφούς του, παρουσιάστηκε ο Σωτήρας, το θάρρος εκείνων που βρίσκονταν σε φόβο, η άμεμπτη παρρησία εκείνων που βρίσκονταν σε φυγή και δειλία· εμφανίστηκε στο μέσον των μαθητών ενώ οι θύρες ήταν κλειστές.

Το επιχείρημα λοιπόν είναι το εξής: το «ως» άλλοτε μεν λαμβάνεται με την έννοια της ομοιώσεως στην θεόπνευστη Γραφή, άλλοτε δε με την έννοια της βεβαιώσεως. Το πρώτο: έγινα ως στρουθίο που μονάζει στη στέγη, και εγώ ωσεί ελιά κατάκαρπη. Το δεύτερο: πόσο (όντως) αγαθός ο Θεός του Ισραήλ και πόσο αγαπητά τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· διότι εδώ ο λόγος δεν είναι περί ομοιώσεως, αλλά περί βεβαιώσεως. Εάν λοιπόν κάποιος λέγει με αυτόν τον τρόπο ότι προσκυνά την εικόνα του Χριστού ως (σαν να ήταν) τον ίδιο τον Χριστό, έχει υγιές φρόνημα, εάν όμως το λέγει βεβαιωτικά, τότε ουδαμώς· διότι η εικόνα και το αρχέτυπο δεν είναι το ίδιο ως προς τη φύση, αλλά το ίδιο ως προς την ομοίωση. Διότι, ενώ και τα δύο ταυτίζονται (στην όψη), διαφέρουν παντελώς ως προς την ουσία, και αναφέρομαι βεβαίως στις τεχνητές εικόνες. Πώς λοιπόν θα προσκυνήσει την εικόνα βεβαιωτικά ως τον ίδιο τον Χριστό, εφόσον ο Χριστός δεν ενυπάρχει σε αυτήν φυσικώς αλλά σχετικώς, δηλαδή καθ' ομοίωσιν; Διαψεύδεται και με άλλον τρόπο το λεγόμενο από την αλήθεια. Στην εικόνα φανερώνεται το αρχέτυπο και στην εικόνα προσκυνείται ο Χριστός· επομένως το να λέει κανείς «στην εικόνα» δηλώνει το ένα μέσα σε κάποιο άλλο, και μέσω του ενός προσκυνείται το άλλο. Ο Χρυσόστομος είδε άγγελο σε εικόνα, ενώ ο Κορνήλιος τον ίδιο τον άγγελο· εμείς βλέπουμε τον Χριστό σε εικόνα, ενώ οι απόστολοι τον ίδιο τον Χριστό· διότι, λέει (η Γραφή), είδαμε τον Κύριο. Εμείς τον προσκυνούμε στην οικεία εικόνα, εκείνοι όμως τον ίδιο προσωπικά· διότι λέει, και βλέποντάς τον, τον προσκύνησαν.

Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου, όταν δύο ευαγγελιστές πραγματεύονται το ίδιο θέμα, ο δεύτερος αναπληρώνει τα όσα ειπώθηκαν ελλιπώς από τον πρώτο. Παρατήρησε δε την αξία των ιερέων, ότι είναι θεία· διότι στον Θεό ανήκει το να συγχωρεί αμαρτίες. Έτσι πρέπει να τους τιμούμε, ως Θεό. Διότι, και αν είναι ανάξιοι, τι σημαίνει αυτό; Είναι διάκονοι των θείων χαρισμάτων, και η χάρις ενεργεί μέσω αυτών, όπως ακριβώς μίλησε και μέσω της όνου του Βαλαάμ· επομένως, η αναξιότητά μας δεν εμποδίζει τη χάρη. Ώστε, επειδή η χάρις χορηγείται μέσω των ιερέων, πρέπει να τους τιμούμε. «Ο Θωμάς όμως, ένας από τους δώδεκα, ο λεγόμενος Δίδυμος, δεν ήταν μαζί τους όταν ήλθε ο Ιησούς. Του έλεγαν λοιπόν οι άλλοι μαθητές: Είδαμε τον Κύριο. Εκείνος δε τους είπε: Εάν δεν δω στα χέρια του το σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το δάχτυλό μου στο σημάδι των καρφιών, και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω».