Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 3:4

Γι’ αυτό, και όταν η σάρκα γεννήθηκε από τη Θεοτόκο Μαρία, λέγεται ότι γεννήθηκε ο Ίδιος, Εκείνος που παρέχει τη γένεση και το είναι στους άλλους, για να μεταθέσει τη δική μας γένεση στον Εαυτό Του και να μην απελθούμε πλέον «στη γη» επειδή είμαστε μόνο γη, αλλά, αφού ενωθήκαμε με τον εξ ουρανού Λόγο, να αναχθούμε από Αυτόν στους ουρανούς. Επομένως, με τον ίδιο τρόπο διόλου παράλογα μετέθεσε στον Εαυτό Του και τα υπόλοιπα πάθη του σώματος, για να γίνουμε μέτοχοι της αιώνιας ζωής όχι πλέον ως απλοί άνθρωποι, αλλά ως οικείοι του Λόγου. Διότι δεν «πεθαίνουμε πλέον εν τω Αδάμ» σύμφωνα με την προηγούμενη γένεσή μας, αλλά από εδώ και στο εξής, αφού η γένεσή μας και κάθε σαρκική ασθένεια μετατέθηκαν στον Λόγο, εγειρόμαστε από τη γη, καθώς λύθηκε η κατάρα της αμαρτίας διαμέσου Εκείνου που κατοικεί μέσα μας και «έγινε για χάρη μας κατάρα». Και απολύτως εύλογα· διότι, όπως ακριβώς επειδή προερχόμαστε από τη γη «όλοι πεθαίνουμε εν τω Αδάμ», έτσι, αφού αναγεννηθήκαμε «άνωθεν», «εξ ύδατος και Πνεύματος», «όλοι ζωοποιούμαστε» εν τω Χριστώ, καθώς η σάρκα μας δεν είναι πια γήινη, αλλά πλέον έχει ενωθεί με τον Λόγο εξαιτίας του Λόγου του Θεού, ο οποίος «για εμάς» έγινε σάρκα.

Επομένως, από αυτά μας έχει γίνει σαφές το ζητούμενο, για ποιο λόγο το νερό συμπαραλήφθηκε μαζί με το Πνεύμα. Διότι δύο σκοποί επιδιώκονται στο βάπτισμα: αφενός να καταργηθεί το σώμα της αμαρτίας, ώστε να μην καρποφορεί πλέον για τον θάνατο, και αφετέρου να ζει κανείς κατά το Πνεύμα και να έχει τον καρπό στον αγιασμό· το μεν νερό παρέχει την εικόνα του θανάτου, καθώς δέχεται το σώμα όπως σε τάφο, το δε Πνεύμα χορηγεί τη ζωοποιό δύναμη, ανακαινίζοντας τις ψυχές μας από τη νεκρότητα της αμαρτίας προς την αρχική ζωή. Αυτό λοιπόν σημαίνει το να γεννηθεί κανείς άνωθεν από νερό και Πνεύμα: ότι η μεν νέκρωση συντελείται μέσα στο νερό, ενώ η ζωή μας ενεργείται διά του Πνεύματος. Με τρεις καταδύσεις, λοιπόν, και με ισάριθμες επικλήσεις ολοκληρώνεται το μέγα μυστήριο του βαπτίσματος, ώστε και ο τύπος του θανάτου να απεικονιστεί, και οι βαπτιζόμενοι να φωτιστούν στις ψυχές τους με την παράδοση της θεογνωσίας. Ώστε, εάν υπάρχει κάποια χάρη μέσα στο νερό, αυτή δεν προέρχεται από τη φύση του νερού, αλλά από την παρουσία του Πνεύματος. Διότι το βάπτισμα δεν είναι «αποβολή του ρύπου της σάρκας, αλλά αίτημα αγαθής συνειδήσεως προς τον Θεό».

Ονομάζοντάς τον δάσκαλο σταλμένο από τον Θεό, με τον οποίο ο Θεός συνεργάζεται, δεν γνωρίζει ακόμη ότι είναι κατά φύση Θεός, ούτε προφανώς κατανοεί τον λόγο της ενσάρκου οικονομίας, αλλά τον πλησιάζει ακόμη ως απλό άνθρωπο, και έχει γι' αυτόν φτωχή αντίληψη. <Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, αν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Λέει προς αυτόν ο Νικόδημος.> Το να πιστεύει κανείς, λέει, ω Νικόδημε, δεν έγκειται σε αυτά που νόμισες. Δεν σου αρκεί ο λόγος για τη δικαίωση, ούτε θα κατορθώσεις την ευσέβεια με ψιλά λόγια. «Διότι δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς.» Και θέλημα του Πατέρα είναι να αναδειχθεί ο άνθρωπος μέτοχος του Αγίου Πνεύματος, και αφού αναγεννηθεί σε μια ασυνήθιστη και νέα ζωή, να γίνει πολίτης του ουρανού αυτός που προέρχεται από τη γη. Λέγοντας δε «άνωθεν» την αναγέννηση μέσω του Πνεύματος, δείχνει σαφώς ότι το Πνεύμα υπάρχει από την ουσία του Θεού και Πατέρα, όπως εξάλλου και ο ίδιος λέει κάπου για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι από τα άνω»· και ο σοφότατος Ευαγγελιστής πάλι λέει γι' αυτόν: «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι πάνω από όλους.» Ότι βεβαίως το Πνεύμα προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατέρα, θα το πούμε εκτενέστερα στον κατάλληλο καιρό. <Πώς μπορεί ο άνθρωπος να γεννηθεί, ενώ είναι γέροντας;

«Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς.» Ελέγχεται μέσα από αυτά τα λόγια ο Νικόδημος, επειδή είναι ακόμη ψυχικός άνθρωπος, και για αυτό τον λόγο δεν αποδέχεται με κανέναν τρόπο «τα του Πνεύματος του Θεού»· διότι θεωρεί μωρία ένα τόσο σεπτό και περιφανές μυστήριο. Και ενώ ακούει για τη γέννηση που είναι άνωθεν και πνευματική, αυτός φαντάζεται ακόμη μια σωματική γαστέρα που επιστρέφει στις ωδίνες του τοκετού για εκείνους που έχουν ήδη γεννηθεί, και μη μπορώντας να υψωθεί πάνω από τον νόμο της ανθρώπινης φύσης μας, κρίνει με τα δικά του μέτρα τα θειότερα. Και επειδή βρίσκει το ύψος αυτών των διδαγμάτων απρόσιτο για τις δικές του αντιλήψεις, πέφτει κάτω και παρασύρεται. Διότι, όπως ακριβώς τα αντικείμενα που ρίχνονται με δυνατές βολές πάνω στις σκληρές πέτρες αναπηδούν πάλι πίσω, έτσι νομίζω και ο αμαθής νους, όταν προσκρούει σε θεωρήματα υψηλότερα από τις δυνάμεις του, ατονεί και υποχωρεί, και περιοριζόμενος πάντοτε στα μέτρα που του αρμόζουν, υποτιμά την ανώτερη και υψηλότερη σύνεση. Αυτό ακριβώς έπαθε και ο άρχοντας των Ιουδαίων και δεν αποδέχεται την πνευματική γέννηση. «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.» Επειδή ο άνθρωπος αυτός δεν κατανοούσε όπως έπρεπε τι σήμαινε η ανάγκη της άνωθεν γέννησης, τον καθοδηγεί με σαφέστερα διδάγματα και του παραθέτει πιο ξεκάθαρη τη γνώση του μυστηρίου.

Έπειτα πώς εσείς, που είστε σαν πηλός στα χέρια του κεραμέα, και μη γνωρίζοντας διόλου με ποιον τρόπο θα συντελεστεί η πνευματική σας αναγέννηση, δεν φοβάστε να φιλονικείτε; Και δεν κρίνατε σωστότερο να παραχωρήσετε σε Αυτόν, ως δημιουργό και πατέρα, τον τρόπο με τον οποίο θα γίνουν αυτά; Διότι το ότι οι Ιουδαίοι φιλονικούσαν με τα λόγια του Σωτήρα, τα οποία τους είπε γι' αυτά τα ζητήματα, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το αντιληφθεί κανείς. Διότι είπε προς τον Νικόδημο: «Αμήν, αμήν σας λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού». Εκείνος όμως, ορμώντας ασύνετα σε όσα ξεπερνούν τον νου, αντέλεγε λέγοντας: «Μήπως μπορεί ένας άνθρωπος, ενώ είναι γέροντας, να εισέλθει δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;» Και προσέθετε σε αυτά και άλλη ερώτηση για το μυστήριο: Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; Τι απάντησε λοιπόν σε αυτά ο Χριστός; «Εάν σας είπα τα επίγεια και δεν πιστεύετε, πώς θα πιστέψετε εάν σας πω τα επουράνια;» Είναι αναγκαίο, επομένως, να υποτάσσεται κανείς σε όσα λέει ο Θεός. Αυτός γνωρίζει την οδό των δικών Του έργων, και τα δικά Του δημιουργήματα δεν πρέπει να ερευνώνται με περιέργεια, αλλά αρμόζει να τιμώνται από εμάς με ακλόνητη πίστη όσα ξεπερνούν τον ανθρώπινο νου.

Καθώς απομακρύνονταν πλέον και τρέπονταν σε φυγή, ο Μωυσής τους φέρνει πίσω και μιλούσε με αυτόν τον τρόπο στους γιους του Ισραήλ, βάζοντας μπροστά στο πρόσωπό του το κάλυμμα, και καθιστώντας την ακτίνα του θείου φωτός που προερχόταν από αυτόν μόλις ανεκτή στα πλήθη με το να τη σκιάζει. «Αλλά όταν», λέει, «εισερχόταν προς τον Θεό, αφαιρούσε το κάλυμμα.» Κατανόησε, λοιπόν, πώς το φως του ίδιου του νόμου είναι κατά κάποιον τρόπο αχώρητο για τις διάνοιες των Ιουδαίων. Εάν, όμως, κατανοηθούν πνευματικά τα όσα είναι γραμμένα σε αυτόν (διότι δεν θα κατευθύνει σε τίποτε άλλο, παρά στο μυστήριο του Χριστού), θα ενσταλάξει στις καρδιές των ακροατών το θείο και διαυγέστατο φως. Αλλά οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ δεν θα μπορούσαν να ακούσουν τέτοιους σεπτούς λόγους, ούτε θα κατανοούσαν αβίαστα το βάθος του μυστηρίου. Και βέβαια ο Νικόδημος, όταν άκουγε τον Χριστό να μιλά για την αναγέννηση μέσω του Πνεύματος, με ψυχρότητα και νωθρότητα αναφώνησε λέγοντας: «Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να αναγεννηθεί, όντας γέρος; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;» Και πρόσθετε σε αυτά, όταν ο Χριστός τον έπειθε ότι πρέπει να τιμά με πίστη όσα ξεπερνούν τον νου και τον λόγο: «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», καίτοι ο νόμος προδιατύπωνε το μυστήριο μέσα από αναρίθμητα σχήματα.

Επειδή, λοιπόν, ο άνθρωπος είναι διπλός, αποτελούμενος από ψυχή και σώμα, διπλό είναι και το μέσο καθαρισμού: το μεν ασώματο για το ασώματο, το δε σωματικό για το σωματικό. Και το μεν ύδωρ καθαρίζει το σώμα, το δε Πνεύμα σφραγίζει την ψυχή, ώστε, έχοντας ραντιστεί [με το Πνεύμα] στην καρδιά, και έχοντας λουστεί στο σώμα με καθαρό νερό, να πλησιάσουμε τον Θεό. Όταν, λοιπόν, πρόκειται να καταβείς στο ύδωρ, μην προσέχεις απλώς και μόνο το νερό, αλλά να δέχεσαι τη σωτηρία με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Διότι χωρίς και τα δύο, είναι αδύνατον να φτάσεις στην τελείωση. Δεν είμαι εγώ που το λέω αυτό, αλλά ο Κύριος Ιησούς [Χριστός], ο οποίος έχει την εξουσία αυτού του πράγματος, λέει: Εάν κάποιος δεν γεννηθεί [άνωθεν, και προσθέτει λέγοντας] από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. Ούτε εκείνος που έχει βαπτιστεί στο νερό, αλλά δεν έχει αξιωθεί του Πνεύματος, έχει τέλεια τη χάρη, ούτε και αν κάποιος είναι ενάρετος στα έργα του, αλλά δεν λάβει τη σφραγίδα μέσω του ύδατος, θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Τολμηρός είναι ο λόγος, αλλά δεν είναι δικός μου, διότι ο Ιησούς είναι εκείνος που αποφάνθηκε. Και πάρε την απόδειξη αυτών των λόγων από τη Θεία Γραφή. Ο Κορνήλιος ήταν άνδρας δίκαιος, που αξιώθηκε να δει οπτασίες αγγέλων, έχοντας υψώσει στους ουρανούς ενώπιον του Θεού ως αγαθή στήλη τις προσευχές και τις ελεημοσύνες του.

Γιατί; Επειδή ο θάνατος αναγεννά και γεννά την ανθρωπότητα στην αιώνια ζωή. Ω του μεγίστου μυστηρίου! Ω της δυσέκφραστης οικονομίας! Ο υιός του Αδάμ γίνεται πατέρας του· διότι η αναγέννηση αποβάλλει τη φύση, φέρνοντας στη θέση της τη χάρη της θεότητας. Η χάρις καταργεί τη φύση, επειδή η αθανασία καταργεί τον θάνατο. Η ανάσταση καταργεί τη γέννηση, επειδή η αφθαρσία εξαφάνισε τη φθορά, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος. Ξένισε αυτό το μέγα μυστήριο και τον Νικόδημο. Όταν ο Χριστός του το ανέπτυξε, άκουσε ότι, αν κάποιος δεν αναγεννηθεί άνωθεν, δεν θα δει τη βασιλεία των ουρανών. Και λέει: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να αναγεννηθεί, όντας γέροντας; Αυτή η ανάσταση είναι εικόνα της ανάστασης.

Δημιουργεί δε την πνευματική αναγέννηση· και ας σε πείσει το ότι κανείς δεν μπορεί να δει ή να λάβει τη βασιλεία, εάν δεν γεννηθεί άνωθεν διά του Πνεύματος, και εάν δεν καθαριστεί από την προηγούμενη γέννηση, η οποία αποτελεί μυστήριο της νύχτας, με την ημερινή και φωτεινή διάπλαση, την οποία ο καθένας διαπλάθει στον εαυτό του.

Το βάπτισμα, λοιπόν, είναι κάθαρση των αμαρτιών, άφεση των παραπτωμάτων, αιτία ανακαινισμού και αναγέννησης. Την αναγέννηση όμως να την κατανοείς ως κάτι που συλλαμβάνεται με τον νου και δεν βλέπεται με τα μάτια· διότι, πραγματικά, δεν πρόκειται, σύμφωνα με τον Εβραίο Νικόδημο και την πιο υλική του αντίληψη, να μεταβάλουμε τον γέροντα σε μικρό παιδί, ούτε τον ρυτιδωμένο και ασπρομάλλη να τον μεταπλάσουμε σε απαλό και νέο, ούτε πάλι να επαναφέρουμε τον άνθρωπο στην κοιλιά της μητέρας του, αλλά αυτόν που είναι στιγματισμένος από τις αμαρτίες και έχει φθαρεί εξαιτίας των κακών συνηθειών, τον επαναφέρουμε με τη βασιλική χάρη στην αθωότητα του βρέφους, το οποίο δεν φέρει καμία ευθύνη. Διότι, όπως ακριβώς το νεογέννητο παιδί είναι ελεύθερο από κατηγορίες και τιμωρίες, έτσι και το τέκνο της αναγέννησης δεν έχει για τίποτα να απολογηθεί, αφού έχει απαλλαγεί από τις ευθύνες του με τη βασιλική δωρεά. Αυτήν όμως την ευεργεσία δεν τη χαρίζει το νερό (διότι τότε αυτό θα ήταν ανώτερο από ολόκληρη την κτίση), αλλά η προσταγή του Θεού και η επιφοίτηση του Πνεύματος, η οποία έρχεται μυστικά για τη δική μας ελευθερία, ενώ το νερό υπηρετεί ως ένδειξη της κάθαρσης. Επειδή, δηλαδή, έχουμε συνηθίσει να πλένουμε με νερό το σώμα που έχει μολυνθεί από τη βρομιά και τον βούρκο και να το δείχνουμε καθαρό, γι' αυτόν τον λόγο το προσλαμβάνουμε και στη μυστική πράξη, φανερώνοντας μέσω του αισθητού στοιχείου την ασώματη λαμπρότητα.

Διότι ολόκληρη η κτίση, επειδή έχει προέλθει εξίσου από το μη ον στο είναι, έχει οικειότητα προς τον εαυτό της. Και όπως ακριβώς στην κατασκευή των σωμάτων όλα τα μέλη είναι συμφυή μεταξύ τους, έστω κι αν τυχαίνει άλλα να είναι κατώτερα και άλλα ανώτερα, έτσι και η κτιστή φύση είναι ενωμένη με τον εαυτό της ως προς τον λόγο της δημιουργίας, και καθόλου η διαφορά που υπάρχει σε εμάς μεταξύ του ανώτερου και του υποδεέστερου δεν τη διαχωρίζει από τη μεταξύ της συμφυΐα. Διότι για όσα νοείται προηγουμένως εξίσου η ανυπαρξία, έστω και αν στα υπόλοιπα υπάρχει διαφορά, δεν βρίσκουμε καμία παραλλαγή της φύσης ως προς αυτό το σημείο. Αν λοιπόν θεωρούσε κανείς ότι, ενώ ο άνθρωπος είναι κτιστός, είναι κτιστό και το Πνεύμα και ο Μονογενής Θεός, θα έτρεφε μάταιη ελπίδα για μετάβαση στο ανώτερο, αφού θα επέστρεφε πάλι στον ίδιο τον εαυτό του. Διότι αυτό που συμβαίνει είναι παρόμοιο με τις αντιλήψεις του Νικοδήμου, ο οποίος, όταν διδάχθηκε από τον Κύριο για την ανάγκη της άνωθεν γέννησης, επειδή δεν είχε ακόμη τη δυνατότητα να χωρέσει τον λόγο του μυστηρίου, παρασύρθηκε από τους λογισμούς του στη μητρική μήτρα. Ώστε, εάν κάποιος δεν αναγάγει τον εαυτό του προς την άκτιστη φύση, αλλά προς τη συγγενική και ομόδουλη κτίση, τότε η γέννησή του είναι κάτωθεν, και όχι άνωθεν. Το Ευαγγέλιο όμως λέει ότι η γέννηση αυτών που σώζονται προέρχεται άνωθεν.

Εάν λοιπόν δεν υπάρχει καμία άλλη αρχή, η οποία να προηγείται της ζωής του Υιού, αλλά ο ευσεβής λόγος θεωρεί αδιαστάτως μόνο τον Πατέρα πριν από την υπόσταση του Υιού, ο δε Πατέρας είναι άναρχος και αγέννητος, όπως συνομολογεί άλλωστε και η μαρτυρία των αντιπάλων, πώς λαμβάνει αρχή υπάρξεως Εκείνος που συνθεωρείται μέσα στον Άναρχο; Και σε τι βλάπτεται ο λόγος της ευσέβειας εάν συμφωνήσει με τα επιχειρήματα των αντιπάλων, τα οποία προβάλλουν ως άτοπα, λέγοντας: «άραγε ο Ων γεννήθηκε;»; Διότι ούτε εμείς υποστηρίζουμε αυτό, ότι δηλαδή, σύμφωνα με τη χαμερπή απορία του Νικοδήμου προς τον Κύριο, κατά την οποία εκείνος θεωρούσε αδύνατον αυτός που ήδη υπάρχει να έλθει σε δεύτερη γέννηση, με τον ίδιο τρόπο δέχεται τη γέννηση ο Ων. Απεναντίας, υποστηρίζουμε ότι, έχοντας την ύπαρξή Του εξαρτημένη από Εκείνον που υπάρχει αιώνια και άναρχα, και συνυψούμενος με τον νου που ερευνά τα προγενέστερα, και φθάνοντας σε αυτό που υπερβαίνει την έρευνα του νου, και όντας άρρηκτα συνδεδεμένος με όλες τις έννοιες περί του Πατρός, ούτε αρχή υπάρξεως έχει ούτε αγέννητος είναι, αλλά και γεννήθηκε και υπήρχε, αφενός μεν ως προς τον λόγο της αιτίας ομολογώντας τη γέννηση από τον Πατέρα, αφετέρου δε, ως προς την αϊδιότητα της ζωής, μη αποδεχόμενος το ότι υπήρξε ποτέ εποχή που δεν υπήρχε.

Ενώ, λοιπόν, αυτή η έρευνα βρίσκεται μπροστά μας, ο νέος θεολόγος προσθέτει στον λόγο του ρευστότητα και πάθος και υλική αιτία και κάποια ενέργεια που δεν είναι καθαρή από ρύπο και εξωτερικά εισρέουσα χορηγία και όλα τα παρόμοια. Δεν γνωρίζω τι έπαθε αυτός, ο οποίος ισχυρίζεται ότι, λόγω της υπερβολικής του σοφίας, τίποτε από τα ακατάληπτα δεν παραμένει έξω από τη γνώση του, και ο οποίος υπόσχεται να ερμηνεύσει την άρρητη γέννηση του Υιού, και αφού απομακρύνθηκε από τα προκείμενα ζητήματα, καταδύεται σαν χέλι στον ιλυώδη βούρκο των λογισμών. Πράττει όπως ακριβώς εκείνος ο νυκτερινός Νικόδημος, ο οποίος, όταν ο Κύριος δίδασκε για τη γέννηση άνωθεν, παρασυρόταν από τους λογισμούς του προς τον κόπο της μήτρας, και απορούσε πώς θα μπορούσε κανείς να βρεθεί για δεύτερη φορά μέσα στην κοιλιά, λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν να γίνει αυτό;», νομίζοντας ότι, επειδή ένας γέροντας δεν μπορεί να κυοφορηθεί ξανά σε μητρικά σπλάχνα, θα απέδειχνε την πνευματική γέννηση ως ανυπόστατη. Όπως όμως ο Κύριος διόρθωσε την πεπλανημένη αντίληψη εκείνου, λέγοντας ότι τα ιδιώματα της σάρκας και του πνεύματος είναι ασύμμεικτα, έτσι ας διορθώσει και αυτός τον εαυτό του στα ίδια ζητήματα, αν το επιθυμεί. Διότι φρονώ πως ο ερευνητής της αλήθειας οφείλει να εξετάζει το προκείμενο ζήτημα με βάση τη δική του φύση, και όχι να διαβάλλει το άυλο αποδίδοντάς του ιδιότητες των υλικών πραγμάτων. Διότι, αν ο άνθρωπος ή το βόδι ή οποιοδήποτε άλλο από τα όντα που γεννιούνται σαρκικά δεν παραμένει καθαρό από πάθος όταν γεννά ή όταν γεννιέται, τι σχέση έχει αυτό με την απαθή και αμόλυντη φύση;

Εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από την αγία φωνή ότι, αν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν από νερό και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού, και ότι «Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, αυτός θα ζήσει στον αιώνα», έχουμε πειστεί ότι με την ομολογία των θείων ονομάτων, εννοώ του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, επικυρώνεται το μυστήριο της ευσέβειας και ότι με τη συμμετοχή στα μυστικά έθη και σύμβολα εδραιώνεται η σωτηρία. Αντιθέτως, τα δόγματα έχουν συχνά εξεταστεί με επιμέλεια και από όσους βρίσκονται έξω από το μυστήριο, και μπορεί κανείς να ακούσει πολλούς να προβάλλουν το δικό μας δόγμα ως αφορμή για ρητορική άμιλλα, και βλέπουμε μερικούς από αυτούς πολλές φορές να προσεγγίζουν την αλήθεια και όμως να παραμένουν εξίσου αποξενωμένοι από την πίστη. Επειδή, λοιπόν, αυτός από τη μια καταφρονεί τα σεπτά ονόματα, μέσω των οποίων η δύναμη της θειοτέρας γέννησης χορηγεί τη χάρη σε εκείνους που την αναζητούν διά της πίστεως, και από την άλλη περιφρονεί τη συμμετοχή στα μυστικά σύμβολα και έθη, στα οποία έχει τη δύναμή του ο Χριστιανισμός, ας πούμε τα λόγια του προφήτη παραφράζοντάς τα ελαφρώς, προς όσους δίνουν ακρόαση στην απάτη: «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε την απώλεια και αναζητάτε το ψέμα;» Πώς δεν βλέπετε ότι ο διώκτης της πίστεως παρακινεί σε παράβαση του Χριστιανισμού εκείνους που πείθονται στα λόγια του;

Το πώς ενεργεί, ίσως επιθυμεί κάποιος να το ακούσει. Όταν δεν βρει νου ένθεο, όταν δεν βρει σώφρονα ψυχή, όταν ο άνθρωπος δεν ενθυμείται τις εντολές του Θεού ούτε τηρεί τα προστάγματά Του, τότε τον πιάνει αιχμάλωτο και απέρχεται. Ο Αδάμ, λοιπόν, αν ενθυμούνταν την εντολή που έλεγε: «Από κάθε δέντρο μπορείς να φας», και αν τηρούσε το πρόσταγμα που έλεγε: «Την ημέρα που θα φάτε, τότε θα πεθάνετε», δεν θα πάθαινε όσα έπαθε. Για να τους καταξιώσει σε εύθετο χρόνο στο λουτρό της παλιγγενεσίας, στην άφεση των αμαρτιών. Διότι ζητούμε τα παρόντα αλλά και τα μέλλοντα· και θεολογούμε γύρω από το λουτρό, και μέσω αυτής της δεήσεως τους εκπαιδεύουμε ώστε να γνωρίσουν τη δύναμή του. Ήδη δηλαδή από εδώ ο λόγος τούς συνηθίζει να γνωρίζουν ότι το μυστήριο είναι αναγέννηση, και γεννιόμαστε ξανά, όπως ακριβώς από τη μήτρα, έτσι και από τα ύδατα· για να μην πουν, όπως ο Νικόδημος: «Πώς μπορεί κάποιος να γεννηθεί ενώ είναι γέρων; Μήπως μπορεί να εισέλθει στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί ξανά;». Έπειτα, επειδή έκανε λόγο για άφεση αμαρτιών, την επιβεβαιώνει με όσα ακολουθούν λέγοντας: «Το ένδυμα της αφθαρσίας». Διότι αυτός που ενδύεται την υιοθεσία, είναι φανερό ότι γίνεται άφθαρτος. Τι σημαίνει όμως, «σε εύθετο χρόνο»; Όταν ο άνθρωπος έχει καλή πνευματική διάθεση, όταν προσέρχεται με προθυμία και πίστη· διότι αυτός είναι ο εύθετος χρόνος για τον πιστό. Για να ευλογήσει τις εισόδους και τις εξόδους τους, ολόκληρο τον βίο τους.

Γ΄. Έτσι και οι αιρετικοί παραμένουν στην αίρεσή τους, αναζητώντας παντού αυτήν τη λέξη· άλλοι μεν λέγοντας, «Πώς σαρκώθηκε;», άλλοι δε λέγοντας, «Πώς γεννήθηκε;», υποβάλλοντας εκείνη την άπειρη ουσία στην αδυναμία των δικών τους λογισμών. Εφόσον, λοιπόν, τα γνωρίζουμε αυτά, οφείλουμε να αποφεύγουμε αυτήν την άκαιρη περιέργεια. Διότι όσοι τα ερευνούν αυτά ούτε το «Πώς» θα μάθουν, και από την ορθή πίστη θα εκπέσουν. Γι' αυτό και αυτός, βρισκόμενος σε απορία, αναζητεί τον τρόπο (διότι κατανόησε ότι όσα λέγονται απευθύνονται και προς τον ίδιο), και ταράσσεται, και ζαλίζεται, και βρίσκεται σε αμηχανία, έχοντας έλθει μεν σε αυτόν ως σε άνθρωπο, ακούγοντας όμως πράγματα ανώτερα από αυτά που προέρχονται από άνθρωπο, και τα οποία κανείς δεν είχε ακούσει ποτέ. Και προς το παρόν μεν υψώνεται προς το ύψος των όσων λέγονται, στη συνέχεια όμως σκοτίζεται και δεν στέκεται σταθερός, παρασυρόμενος παντού και εκπίπτοντας συνεχώς από την πίστη. Γι' αυτό και επιμένει να προβάλλει το αδύνατον, ώστε να τον προκαλέσει σε σαφέστερη διδασκαλία. Διότι λέγει: «Μήπως μπορεί ο άνθρωπος να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;». Βλέπετε πώς, όταν κάποιος υποτάξει τα πνευματικά ζητήματα στους δικούς του λογισμούς, λέγει και γελοία πράγματα, και φαίνεται να παραληρεί και να μεθά, όταν περιεργάζεται όσα έχουν ειπωθεί αντίθετα προς το θέλημα του Θεού και δεν αποδέχεται τη συγκατάθεση της πίστεως;

Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; και πάλι: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γεννηθεί όταν είναι γέρος; και πάλι: Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αυτή όμως εκφράζεται με μεγαλύτερο σεβασμό: Κύριε, ούτε δοχείο άντλησης έχεις, και το πηγάδι είναι βαθύ· από πού λοιπόν έχεις το ύδωρ το ζων; Άλλο της έλεγε, και άλλο αντιλαμβανόταν εκείνη, μην ακούγοντας τίποτε περισσότερο από τις απλές λέξεις, ούτε έχοντας τη δύναμη προς το παρόν να κατανοήσει κάτι υψηλό, μολονότι θα μπορούσε να πει, μιλώντας αυθάδικα, ότι αν είχες το ύδωρ το ζων, δεν θα ζητούσες από εμένα, αλλά θα το προσέφερες πρώτα στον εαυτό σου· τώρα όμως κομπάζεις. Αλλά τίποτε από αυτά δεν είπε, παρά αποκρίνεται με πολλή ηπιότητα, και στην αρχή και στη συνέχεια. Διότι και στην αρχή λέει: Πώς εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζητάς να πιεις από εμένα; Και δεν είπε, μιλώντας όπως σε αλλόφυλο και εχθρό: Ποτέ να μη συμβεί να προσφέρω εγώ σε σένα, έναν άνθρωπο πολέμιο και αποξενωμένο από το έθνος μας.

Έτσι και ο Νικόδημος θορυβούνταν λέγοντας: «Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να εισέλθει στην κοιλιά της μητέρας του;» Έτσι και αυτοί ταράζονται λέγοντας: «Πώς μπορεί αυτός να μας δώσει να φάμε τη σάρκα του;» Διότι, εάν αναζητάς το «πώς», γιατί δεν το είπες αυτό και στην περίπτωση των άρτων, πώς δηλαδή πολλαπλασίασε τους πέντε για τόσους πολλούς;

Ο Νικόδημος, λοιπόν, παρότι ήταν ο ίδιος άρχοντας, και αφού προσήλθε σε αυτόν με πολλή εύνοια λέγοντας, «Γνωρίζουμε ότι έχεις έλθει από τον Θεό ως διδάσκαλος», δεν μπόρεσε να δεχθεί τον λόγο περί του βαπτίσματος, καθώς ήταν πολύ ανώτερος από τη δική του αδυναμία. Διότι, όταν ο Χριστός είπε ότι, «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού», εκείνος περιέπεσε τόσο πολύ σε ανθρώπινες αντιλήψεις, ώστε να λέει: «Πώς δύναται ένας άνθρωπος να γεννηθεί, όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλία της μητέρας του και να γεννηθεί άνωθεν;»

«Για τους ανθρώπους αυτό είναι αδύνατο, για τον Θεό όμως τα πάντα είναι δυνατά». «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». «Είπε ο Ιησούς στον Νικόδημο: Αλήθεια σου λέω, εάν κανείς δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Λέει προς αυτόν ο Νικόδημος: Πώς μπορεί να γεννηθεί ένας άνθρωπος όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, εάν κανείς δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Πρέπει η ψυχή αφενός να κυριαρχεί επί των παθών και αφετέρου να υπηρετεί τον Θεό. Διότι είναι αδύνατο να εξουσιάζεται ταυτόχρονα και από την αμαρτία και από τον Θεό· αντίθετα, πρέπει να επικρατεί επί της κακίας, και να υποτάσσεται στον Δεσπότη των πάντων.

Και πώς, λέει, μπορεί κάποιος που είναι ηλικιωμένος, είτε γέροντας είτε μεσήλικας, να γίνει πάλι από την αρχή μικρό παιδί; Ίσως επαναλαμβάνεις τα λόγια του Νικοδήμου μετά τον Νικόδημο, έστω κι αν δεν είσαι ο Νικόδημος. Διότι εκείνος άκουγε για το θείο βάπτισμα που θέσπιζε ο Δεσπότης, ότι «αν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού»· και «πώς μπορεί», λέει ο Νικόδημος, «να γεννηθεί άνωθεν, όντας γέροντας; μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;» Αλλά εκείνο το ρητό το ερμήνευσε ο Δεσπότης, ότι δηλαδή η αναγέννηση γίνεται άνωθεν μέσω του ύδατος και του Πνεύματος· εσύ όμως, ακούγοντας ότι «αν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών», κατανόησε από μόνος σου τι είναι αυτό που λέγεται, και δείτε πώς, όταν ήμασταν παιδιά, ήμασταν άξιοι της βασιλείας· διότι τότε δεν υπήρχε μέσα μας ίχνος κενοδοξίας, ούτε μας τραυμάτιζε κάποιο σμήνος ολέθριων παθών.

νγ'. Είναι καλό να πεθάνει κανείς ως προς τον κόσμο και να ζήσει για τον Χριστό· διότι διαφορετικά δεν μπορεί κάποιος να γεννηθεί άνωθεν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Εάν όμως δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί ούτε να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Αυτή δε η γέννηση είναι φυσικό να προέρχεται από την υποταγή σε πνευματικούς Πατέρες. Διότι, εάν δεν κυοφορήσουμε πρώτα τον σπόρο του λόγου μέσω της διδασκαλίας των Πατέρων και δεν υιοθετηθούμε από τον Θεό δι' αυτών, δεν μπορούμε να γεννηθούμε άνωθεν. Έτσι άλλωστε, οι μεν δώδεκα γεννήθηκαν από τον έναν Χριστό, οι δε εβδομήκοντα από τους δώδεκα, και υιοθετήθηκαν από τον Θεό και Πατέρα σύμφωνα με όσα είπε ο Κύριος: «Εσείς είστε υιοί του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς». Γι' αυτό και ο Παύλος μας λέει: «Διότι και αν έχετε μυρίους παιδαγωγούς, όμως δεν έχετε πολλούς πατέρες· εγώ σας γέννησα, γίνετε μιμητές μου». νδ'. Το να μην υποταχθεί κάποιος σε πνευματικό Πατέρα, κατά μίμηση του Υιού ο οποίος υποτάχθηκε στον Πατέρα μέχρι θανάτου και σταυρού, ισοδυναμεί με το να μη γεννηθεί άνωθεν. Και αυτός που δεν έγινε αγαπητός υιός ενός αγαθού πατέρα, μη έχοντας γεννηθεί άνωθεν διά του λόγου και του πνεύματος, πώς άραγε θα γίνει και ο ίδιος αγαθός πατέρας αγαθών υιών; Και πώς θα γεννήσει αγαθά τέκνα, σύμμορφα με την αγαθότητα του πατέρα τους; Εάν όμως δεν συμβεί έτσι, τότε απολύτως ανάλογα με το δέντρο θα είναι και ο καρπός του.

Λοιπόν, άκουσε, τίμιε πάτερ, με σύνεση αυτά που πρόκειται να σου λεχθούν: από τους αποτασσομένους, όσοι δεν απέκτησαν πατέρες, ούτε γιοι έγιναν ποτέ κανενός· και όσοι δεν έγιναν γιοι, προφανώς ούτε γεννήθηκαν· όσοι δε δεν γεννήθηκαν, ούτε ήλθαν στην ύπαρξη· όσοι δεν ήλθαν στην ύπαρξη, ούτε στον νοητό κόσμο υπήρξαν καθόλου, αλλά όπως ακριβώς δεν υπάρχουν στον βίο αυτόν όσοι δεν γεννήθηκαν σωματικά, έτσι ούτε όσοι δεν γεννήθηκαν πνευματικά υφίστανται ή εισέρχονται στον νοητό κόσμο, δηλαδή σε εκείνο «το θαυμαστό φως» στο οποίο ο Θεός εισάγει όσους πιστεύουν σε αυτόν. Και μακάρι, όπως δεν υπάρχουν καθόλου όσοι δεν γεννήθηκαν σωματικά, να μην υπήρχαν καθόλου και αυτοί που δεν ήλθαν στην ύπαρξη πνευματικά, οπότε θα είχαν και αυτοί το ακατάκριτο της ανυπαρξίας στη ζωή, αλλά αυτούς που γεννήθηκαν μόνο σωματικά ενώ δεν γεννήθηκαν και πνευματικά τους αναμένει σκότος και πυρ και κόλαση αιώνια, κατά την απόφαση του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού: «Εάν κάποιος», λέει, «δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», αποκαλώντας γέννηση τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, όπως ο ίδιος είπε προς τους αποστόλους και μαθητές: «Ο μεν Ιωάννης βάπτισε με ύδωρ, εσείς όμως θα βαπτισθείτε εν Πνεύματι Αγίω.» Αυτό, λοιπόν, είναι το άνωθεν βάπτισμα και αλλιώς δεν υφίσταται.

Αλλά ας μην εξαπατούμε ούτε τους εαυτούς μας, και, ακολουθώντας τα θελήματα της σάρκας μας, εκπορνευτούμε στις πράξεις μας, καθιστώντας τους εαυτούς μας δασκάλους, και γινόμενοι ηγούμενοι και αρχιερείς και ιερείς, καταφρονώντας προφανώς τον Θεό και την ίδια μας τη σωτηρία. Διότι, εάν, όταν ο Ιησούς είπε στον Νικόδημο: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού» και ο Νικόδημος του αποκρίθηκε: «Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γεννηθεί, όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;», ο Ιησούς τον έψεξε και είπε: «Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και αυτά δεν τα γνωρίζεις;», αν και εκείνος δεν είχε ακόμη πιστέψει καθόλου ούτε γνώριζε τα της χάριτος, πόσης καταδίκης άραγε είμαστε άξιοι εμείς, που είμαστε δάσκαλοι στην εποχή της χάριτος και δεν γνωρίζουμε τα μυστήρια της χάριτος, εμείς που απολαύσαμε τέτοια διδασκαλία και καθημερινά διδασκόμαστε και λαμβάνουμε μαρτυρία μέσω των αποστόλων, των προφητών, των δασκάλων και του ίδιου του Κυρίου;

Διότι, όπως δεν είναι δυνατόν να σωθεί ποτέ εκείνος που δεν βαπτίστηκε δι' ύδατος και Πνεύματος, έτσι ούτε και εκείνος που αμάρτησε μετά το βάπτισμα, εάν δεν βαπτιστεί άνωθεν και δεν αναγεννηθεί, καθώς ο Κύριος, επιβεβαιώνοντας αυτό, είπε προς τον Νικόδημο: Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών, και πάλι προς τους αποστόλους: Ο μεν Ιωάννης βάπτισε με ύδωρ, εσείς όμως θα βαπτιστείτε με Άγιο Πνεύμα. Αυτός, λοιπόν, που αγνοεί το βάπτισμα με ύδωρ που έλαβε ως νήπιο και δεν γνωρίζει καν ότι βαπτίστηκε, αλλά το έχει αποδεχθεί μόνο μέσω της πίστης και το έχει εξαλείψει με αμέτρητες αμαρτίες, απαρνούμενος το δεύτερο —εννοώ το δια του Πνεύματος, το οποίο δίδεται άνωθεν από τη φιλανθρωπία του Θεού σε όσους το εκζητούν μέσω της μετανοίας— πώς θα μπορέσει ποτέ να επιτύχει τη σωτηρία με άλλον τρόπο; Ουδαμώς.

Διότι, όπως ακριβώς ο άνθρωπος που στερείται την ψυχή είναι νεκρός για τον κόσμο, έτσι και αυτός που στερείται τη χάρη του Αγίου Πνεύματος είναι νεκρός για τον Θεό, μη μπορώντας να έχει το πολίτευμά του στους ουρανούς. Διότι κάθε νεκρός είναι ανενεργός. Γι' αυτό είναι απολύτως αναγκαίο καθένας που πιστεύει στον Χριστό να βαπτιστεί εν Αγίω Πνεύματι και πρώτα να μεταστοιχειωθεί, να αναπλαστεί και να γίνει νέα κτίση. Διότι ο Χριστός δήλωσε κατηγορηματικά ότι δεν μπορεί ούτε να εισέλθει ούτε να δει τη βασιλεία του Θεού εκείνος που δεν έχει γεννηθεί άνωθεν· και για εκείνον που δεν τη γνωρίζει, είναι ακόμη πιο αδύνατο να τη λάβει. Και η μεν είσοδος σε αυτήν δεν εξαρτάται από τα έργα, αλλά από την πίστη· η δε θέασή της εξαρτάται και από την άνωθεν γέννηση· η δε τελική απόκτησή της επιτυγχάνεται διά των έργων που πηγάζουν από την πίστη.

Ας μην εξαπατούμε λοιπόν τους εαυτούς μας και, ακολουθώντας τα θελήματα της σάρκας μας, ας μην εκπορνευτούμε μέσα από τις πράξεις μας, καθιστώντας τους εαυτούς μας δασκάλους και γινόμενοι ηγούμενοι και ιερείς και αρχιερείς, δείχνοντας περιφρόνηση, όπως είναι φανερό, προς τον Θεό και προς την ίδια μας τη σωτηρία. Διότι, εάν όταν ο Ιησούς είπε στον Νικόδημο: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού», και ο Νικόδημος του αποκρίθηκε: «Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γεννηθεί όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;», ο Ιησούς τον έψεξε και είπε: «Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και δεν τα γνωρίζεις αυτά;», και μάλιστα ενώ εκείνος δεν είχε ακόμη πιστέψει ούτε γνώριζε τα της χάριτος, πόσης καταδίκης άραγε είμαστε άξιοι εμείς, που είμαστε δάσκαλοι μετά την έλευση της χάριτος και δεν γνωρίζουμε τα της χάριτος, εμείς που απολαύσαμε τέτοια διδασκαλία και κάθε μέρα διδασκόμαστε και λαμβάνουμε μαρτυρίες μέσω των αποστόλων και των δασκάλων και από τον ίδιο τον Κύριο;

Αυτήν τη βασιλεία δεν θα μπορούσε κανείς να τη δει, δηλαδή να την κατανοήσει, ω Νικόδημε, αν δεν γεννηθεί από τον Θεό. Επομένως και εσύ, επειδή δεν γεννήθηκες ακόμα πνευματικά, για τον λόγο αυτό δεν βλέπεις εμένα, τη βασιλεία του Θεού, όπως πρέπει, αλλά έχεις ταπεινή γνώμη για μένα. «Λέει προς αυτόν ο Νικόδημος: Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να γεννηθεί, όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, αν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Ακούγοντας ο Νικόδημος πράγματα ανώτερα από την ανθρώπινη διδασκαλία, εκπλήσσεται, και πάσχοντας από ανθρώπινο πάθος, ρωτά: «Πώς είναι δυνατόν;», το οποίο είναι σημείο απιστίας. Διότι όπου δεν υπάρχει πίστη, εκεί υπάρχει το «Πώς συμβαίνει αυτό;» και το «Γιατί συμβαίνει αυτό;». Γι' αυτό και τα λόγια του Νικοδήμου φαίνονται καταγέλαστα. Διότι δεν κατανόησε την πνευματική γέννηση, αλλά αναφέρεται στη σωματική μήτρα. Επειδή, όταν άκουσε το «Αν δεν γεννηθεί κάποιος άνωθεν», νόμισε ότι το «άνωθεν» λέγεται με την εξής έννοια: αντί για το «εξαρχής», «για δεύτερη φορά»· ώστε αυτό που λέχθηκε να σημαίνει το εξής: Αν δεν γεννηθεί κάποιος από την αρχή και για δεύτερη φορά. Γι' αυτό τον λόγο λοιπόν λέει: Πώς μπορεί, όντας γέροντας, να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του; Διότι δύο ήταν τα πράγματα που του προκαλούσαν απορία: και η πνευματική γέννηση και η βασιλεία.

«Πώς μπορεί αυτός να μας δώσει να φάμε τη σάρκα του; Είπε, λοιπόν, σε αυτούς ο Ιησούς: Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου, και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, έχει ζωή αιώνια· και εγώ θα τον αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα. Διότι η σάρκα μου είναι αληθινή τροφή, και το αίμα μου είναι αληθινό ποτό.» Οι Ιουδαίοι, ακούγοντας για τη βρώση της σάρκας του Κυρίου, δείχνουν απιστία. Γι' αυτό και ξεστομίζουν τη λέξη της απιστίας, το «Πώς;». Διότι όταν οι λογισμοί της απιστίας εισέλθουν στην ψυχή, τότε εισέρχεται μαζί τους και το «Πώς;». Γι' αυτό και ο Ίδιος, θέλοντας να δείξει ότι αυτό δεν είναι αδύνατο, αλλά απεναντίας εξαιρετικά αναγκαίο, και ότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να έχει κανείς ζωή, λέει: «Εάν δεν φάτε τη σάρκα μου», και τα εξής. Έτσι και ο Νικόδημος από απιστία έλεγε: «Πώς μπορεί ο άνθρωπος να εισέλθει στην κοιλιά της μητέρας του;». Πρέπει, λοιπόν, εμείς, ακούγοντας ότι εάν δεν φάμε τη σάρκα του Υιού δεν έχουμε ζωή, να προσερχόμαστε στη μετάληψη των θείων μυστηρίων με ακλόνητη πίστη, και να μην αναζητούμε το «Πώς;».